Uıatty ulttyq rýh oıatady

Dúnıe júzinde dańqy tasqan, meımanasy asqan qalalar barshylyq. Sol qalalardyń árqaısysy qandaı da bir eldiń ulttyq fenomenin, halyqtyq etımologııasyn óreli abyroımen somdap keledi. Somdaı beredi de. Ár qala­nyń ózine ǵana laıyqtalyp jaras­tyrylǵan tarıhy men mádenıeti búkil álemdi tamsandyryp kelgeni de kózi ashyq, kókiregi oıaý jandar úshin belgili. Sol úshin de ondaı eldiń azamattary ózderiniń jetken jetistikterimen maq­tanady. Maqtana da bermek. Halqymyzdyń baǵyna qaraı bizde de ondaı qala bar. Ýaqyt óte kele bizdegi bul qalanyń mártebesi álemdik deńgeı­de menmundalap turǵan qalalar sana­satyn dárejege de jetetini janymyzdy kádimgideı jadyratady. Táýelsizdikpen atqan araıly tań bul qalaǵa da ózine laıyq dańq pen abyroı buıyrtty. Arqa tórindegi bul qalany búkil álem Astana degen atymen jaqsy biledi. «Eń uly ister – eń qıyn shaqta ómirge keledi» degendeı el damýynyń eń batyl qadam­daryn jasaýda erlik tanytqan halqy­myz tusaýly attaı kibirtik tanytpa­ǵannan bárin jeńip shyqty. Elordanyń damý yrǵaǵy, tirshilik ty­nysy árqashan da adamnyń kóz al­dyna qýaty bitpeıtin sekýndamer sa­ǵatty elestetedi. Tynymsyz júrip jat­qan qozǵalys, jeńis pen jemisti eń­bek úshin arpalysyp jatqan adamdar, óz­deriniń bolashaqtary úshin kez kelgen básekede jasqanshaqtyq baıqatpaıtyn isker toptardyń jantalasy, osyndaı kórinistiń bári kez kelgen memlekettiń ıntensıvti qalasy bolyp tabylatyn as­tanalarynda aıqyn baıqalady. Sol sebepti de astana degen sózdiń tóńi­regine bas qala, eldiń ortalyǵy degen sekildi sózder tórkindestiriledi. Qalanyń bar­lyq tynys-tirshiliginen eldiń damý qýaty men órkendeý qarqynyn sezetiniń de sondyqtan. Ulttyq bolmys pen ha­lyqtyq muranyń da anyq kórinetin jeri astana bolmaq. Halyqtyń ulttyq bolmysy degen sózdiń ózi biraz uǵymdardy ańǵartsa kerek. Ulttyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptardy, mádenıet pen tarıhty ja­ras­tyra bilgen qalaǵa ǵana adamdar kóp­tep qyzyǵady. Mundaı oıdy bıylǵy elordanyń mereıli týǵan kúni kezinde kezdesken kóptegen sheteldik qonaq­tardyń pikirlerin tyńdaǵannan keıin túıip qaıttyq. Jyldaǵydaı bıylǵy Astananyń merekelik kúnderi sátti ári oıdaǵydaı tamasha ótti. Kelgen qonaqtar da jeterlik. Sonyń ishinde, ásirese, shetelderden kelgen qonaqtardyń ájeptáýir bolǵany da ras. Jumys babymen ol sheteldiktermen sóılesip te, áńgimelesip te qaıt­tyq. Kózdegenimiz sol baıaǵy Astana tý­raly oılaryn bilmekshimiz ǵoı. Kezdesip sóılesken adamdarymyzdyń kóbisi Astanany maqtady. Az ǵana ýaqyt ishindegi jetken jetistikterin kórip tań­ǵal­dy. Bylaı bolýy zańdy da. О́ıtkeni, olardyń aıtqandary dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq qoı. Kóptegen sheteldikterge bizdiń ult­tyq mázirimiz qatty unapty. Sonyń ishin­de, ásirese, baýyrsaq pen etti tamsana aıtqan adamdar kóp bol­dy. Alaıda, sózderiniń aralarynda bir nársege kóńilderi tolmaıtyndaryn da ashyq jetkizdi. Ol ne degende, Astana degen atymen bul qalada qazaqtyń ulttyq naqyshyndaǵy bir de bir meı­ram­hanany, ne bir de bir dámhanany kezdestirmepti. Qazaqtyń ulttyq taǵam­dary­men etene tanys bolý úshin, báriniń dámin tatyp kórý úshin olardyń kóbisi ulttyq meıramhanaǵa baryp tamaq­taný­dy jón dep uıǵarǵan eken. Alaıda mundaı jerdiń joq bolǵany olar úshin de, biz úshin de yńǵaısyz jaǵdaıdyń bol­ǵany shyndyq. Jan-jaǵymyzǵa qa­ra­saq, shynymen de ulttyq dám­ha­na­larymyz joqtyń qasy eken. Sol jaq jaǵalaý­daǵy qaptap turǵan meıramha­na­lardyń ishinde bir de bir qazaqı dastarqan men ishi-syrty túgelimen qazaqı mádenıetke laıyqtalyp jasalǵan meıram­ha­nalar­dyń joqtyǵy bizdi uıaltqannan jerge kirip kete jazdadyq. Bireýi ózbekshe, endi bireýi orys­sha, taǵy bireýi japondardyń meı­ram­hanalary, taǵysyn taǵy, grýzın, káris, polıak deısiz be, áıteýir ózgelerdiń meıramhanalaryn Astananyń tórine toltyryp qoıyppyz. Al ózimizdiń she? Syrtqy sáýlet qurylysy qazaq úıge uqsastyrylyp salynǵan, al ishi shań­y­raq pen keregeden bastalatyn bezendirýden turatyn, ashanasy qazaqtyń ult­tyq taǵam mázirine tolǵan meıram­hananyń bolmaǵany betimizdi shym-shymdap órtep barady. Mundaı jaǵdaı­dy tek biz ǵana basymyzdan ótkermep­piz. Qalaǵa kelgen ár eldiń qonaqtaryn kútip alyp, solarǵa aýdarmashylyq qyz­met jasaıtyn astanalyq  aýdarma­shy­lardyń da betteri talaı ret uıattan órtengen eken. Bul aıtqanymyz shynymen de mán beretin jaıttardyń biri. Basqa memleketterde, máselen kórshi Qytaıdy alyp qaraıyqshy. Búkil Qytaıdy emes, mysal retinde bir Pekınniń ózinde 2000-nan astam qytaı halqynyń ulttyq meıramhanasy men dámhanasy bar eken. Al Tokıoda 1500-den astam ulttyq ashanalary kún saıyn jumys istep turady. Al olarǵa kelip tamaqtana­tyn­dardy eseptegende, Pekınniń jergilikti turǵyndarynan bólek 45 paıyzyn sheteldik týrıster quraıdy eken. Mine, osyndaı qarapaıym ǵana nárseden sol eldiń, sol halyqtyń ulttyq rýhy nendeı deńgeıde ekenine kózimizdi jetkizemiz. Bireýlerdikin jar salyp nasıhat­taýǵa, ózgelerdiń injý-marjandaryn sóz qylýǵa qumar-aqpyz. О́zimiz de, kóńili­miz de basqa bir bóten nársege áýes bolý­ǵa daıyn turady. О́zimizge bir tıyn paı­da­sy joq dańqqa dalaqtaımyz da júremiz. Shynymen de mundaı nárse tym jara­sy­msyz ári súıkimsiz. Odan da ózmizdiń qolymyzdaǵy bar altyny­myzdy, baı tarıhymyzdy, baıtaq dala­nyń asyl­daryn kórsetkenimiz álde­qaıda oljaly bolmaı ma! Sonda ǵana ózgelerdiń al­dynda betimiz órtenbeıtin bolady. Basymyzdy tik kóterip. «Mun­daı rýh bizde de bar» dep masattanyp júrgenimiz qaısymyzǵa jaraspaıdy deısiz... Araı ÚIRENIShBEKQYZY.