Mal jaıylar óris tar

Al jem-shóp ázirleý odan beter qıyndap barady Jańbyrly jazdyń minezi alaburtqan balanyń qylyǵyndaı. Arqańdy qyzdyr­ǵan ystyǵyn bir-eki kúnge jetkizbeıdi, jul­malanǵan bult jıylady da, jaýyp ótedi. Esesine bıyl kóktiń nury tıgen jer­diń shóbi de belýardan. Eski alashadaı ty­qyrlanyp, tozyp jatqan joq, mal ja­ıy­­lymynyń da ajary kirip qalǵan. Jına­ǵanǵa shóp jetedi. Alaıda, jańbyrly jaz­dyń da óz qıyndyǵy bar. Shapqan shópti kúnaralatyp quıyp ótken jańbyr kebýge úlgertpeıdi. Qaraıǵan shóptiń mańyzy ketedi de, qystygúni ony mal súısinip jemeıdi. Degenmen, «bardyń esebi tabyla­dy» degen ras. Shóp kóp bolǵandyqtan, qora­syndaǵy bir-eki iri qarasy men ýaq maldyń aldaǵy qysta shópsiz qalmaı­tyn­dyǵyna sharýanyń da senimi joq emes. Biraq aýyldaǵy aǵaıyn shóptiń azdy­ǵy­nan kóktemge maly kóterem bolyp, tı­tyq­tap shyqqan ótken jyldy qalaı umyt­syn. Byltyr tek Qostanaı óńiri ǵana emes, elimizdiń búkil soltústik aımaǵynda bol­ǵan qýańshylyqtan aýyldaǵy sharýa shópti qyl­tanaqtap jınaǵandaı edi. Shóp az bolǵan soń onyń baǵasy da sharyqtady, tonnasy 15 myń teńgedan asyp jyǵyldy. Qolynda tehnı­kasy, kúsh-qýaty barlar oraqqa ilingen shópti oryp jınap aldy da, kóktemge qaraı ony taǵy da qymbattatyp satty. Maldyń amandyǵyn tilegen jurt tapqan tabysyn bala-shaǵanyń aýzynan jy­ryp, malynyń aýzyna tosýǵa májbúr bol­dy. Kóktemge sa­lym Taran aýdanyn­daǵy Belınskıı eldi me­keninde bolǵa­ny­myzda aýyl turǵyny Nur­bek Mýsın maly­na shópti qalaı daıyn­da­ǵanyn jyrdaı etip aıtyp bergen edi. – Men bala-shaǵammen jabylyp júrip, joldyń shetine shyqqan shópke deıin qal­dyrmaı, ýystap ordym desem ótirik aıt­paspyn. Shabyndyq tozyp ketken, soǵan qaraı shóptiń baǵasy da qymbat boldy. Tonnasyna 12-15 myń teńgeden aldy, – deıdi Nurbek. Shópti jınap aldym, degenmen qystaı Nur­bektiń kóńili ornyna túspedi. О́ıtkeni, qystyń saqyldaǵan sary aıaz kúnderiniń ózin­de malǵa shópti syǵymdap berip, qara­ózek kóktemge saqtady. Jemge salmaq sa­la­ıyn dese, kebektiń otyz kılodan as­paı­tyn qabynyń baǵasy myń teńgege deıin kóterildi. – Kóktemde eki qoıym aram ólip qaldy. Aýyldyń mal dárigerin ákep kórsetsem, mal súzgendigin aıtty. «Qystan teńselip, kóterem shyqqan qoılar maldyń múıiz­gek­tegenin de kótere almaıdy» dep túsindirdi mal dáriger. О́zim zootehnık bolmasam da, aýylda ósken sharýamyn. О́tken jylǵy shóptiń malǵa eshqandaı qunary bolǵan joq, sondyqtan kóktemge qur súlderi shyq­ty, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy Glazýnov aýylynyń turǵyny Serik Kúntýarov. Burynǵy jyldary shabyndyqta ekpe shóp­terdiń túr-túri egiletin. Ásirese, er­kek­shóptiń juqanaqtary tozyp ketken sha­byndyqtar men jaıylymdarda osy kúnge deıin kezdesedi. Qurǵaqshylyq bolǵan jyl­dary óriske aıdaǵan sıyrlar toıynbaıdy, keshke baqtashy tabyndy eki búıirin qabys­tyryp aıdap kele jatady. Qaı aýylǵa barsańyz da aınala egin, sodan artylǵan jer mal jaıylymyna buıyrady. Keńes odaǵy kezinde sharýashylyqtar ekpe shópti kútetin edi ǵoı, qazir shabyn­dyq ta azǵan. Taraq bıdaıyq, erkekshóp oraq­qa ilinbeıdi. Qyp-qyzyl aqshaǵa sa­typ alǵan shóp­tiń arasynda qaýy kóp, ony súısinip jemegen maldyń qystygúni ishi ketti, deıdi álgi Nurbek Mýsın. Bir Nur­bek emes, sha­byndyq pen jaıylymnyń jaıyn sharýalar aıta-aıta sharshap keledi. Al oblys basshy­lary ne deıdi deısiz ǵoı? О́tken jylǵy bir máji­liste oblys ákimi Sergeı Kýlagın: «Aýyl sharýashy­ly­ǵy­nyń mańyzdy sala­sy – mal sharýa­shy­ly­ǵyn odan ári ıntensıvti damy­tý­ǵa tejeý bolatyn mańyzdy faktor óndi­ristiń usaq taýarlylyǵy bolyp qalyp otyr. Iri qara­nyń jalpy basynyń 83 pa­ıyzy jeke sharýa aýlalarynda ustalady» degen edi. Naq­tylaı tússek, aýyldaǵy aǵa­ıyn­nyń qo­ra­­syndaǵy iri qarasy ǵana 464 myń bastan asyp jyǵylady. Al sharýashy­lyq nysan­daryndaǵy mal 20,9 myń bas qana. Qazir aýdandarda jańa tehnologııamen jab­dyq­tal­ǵan mal bordaqylaıtyn alań­dar, sút ón­di­retin fermalar salynyp ja­tyr. Degenmen, olar saýsaqpen sanarlyq. Al mal­dyń ba­sym bóligin ustap otyrǵan jeke qoj­a­lyq­tardyń aýlasynda shóp sha­ba­tyn tehnıka joq. Ob­lys­ta qalyptasqan júıe boıyn­sha jeke sek­torǵa seriktestikter, sharýa qoja­­lyq­tary shópten qarasa­dy. Qarasqanda tegin túsirip bermeıdi, árı­ne. О́zderi ıemdengen jer­diń shóbin olarǵa sa­tady. Kútil­megen sha­byn­dyq­tan shóp te az túsedi, biraq az shóp­tiń baǵasy az bolmaıdy, qaıta aspan­daıdy. Odaqtyń tynysy taryl­ǵan 1990 jyly Qostanaı ob­ly­syndaǵy keńsharlar men ujym­sharlarda 986 myń iri qara bolǵan eken. Al jekeniń qolyndaǵy maldyń sany 286 myń bas bolǵan. Qoǵamdyq sek­tordaǵy mal úshin 1 631,5 myń gektar jerge mal azy­ǵyn­dyq daqyldar sebilipti. Ol súrlemdik júgeri, kók azyq, bir jyldyq, kóp jyl­dyq shópter, kóp jylǵy sha­bý­syz shópter dep bólinetin. Sodan jekeniń qolyndaǵy malǵa da «sy­baǵa» tımeı qalmaıtyn. Ekpe shóp qaıda ketti dersiz? Sha­byn­dyqtar Keńes oda­­ǵy jyldarynan keıin kú­tilmegen, ekpe­shóp egilmegen. Qazir ob­lys­ta Qarabalyq jáne Arqalyq ǵylymı-tá­jirıbe sharýashy­lyq­tary ekpeshóp tu­qy­myn óndirýmen aınalysady. Olar­dyń qa­taryna sońǵy 4-5 jylda «Qazaq tul­pary» asyl tuqymdy jylqy zaýyty qosyldy. – Biz ekpe shópsiz mal azyǵynyń du­rys­talmaıtyndyǵyn sezindik. Sondyqtan Qarabalyq ǵylymı-tájirıbe sharýashy­ly­ǵynda jatqan tuqymdy qaptap tasyp, shabyndyqty kóbeıtip, endi ony satatyn dárejege keltirdik. Ádette, jońyshqa oń­tús­tik oblystarda ǵana shyǵady degen túsi­nik te qalyptasqan. Mine, bizdiń sha­rýashylyq shabyndyǵynda ol jaıqalyp tur. Byltyr qurǵaqshylyq bolǵan jyl­dyń ózinde gektaryna 8 sentnerden shóp jınaǵan edik. Bıyl gektar túsimi 20 sentnerden asady. Al kúzde onyń tuqymyn satamyz, basqa oblystardan tapsyrys tú­sip te jatyr, – deıdi jylqy zaýytynyń dı­rektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylym­dary­nyń doktory Nabıdolla Kıkebaev. Sharýashylyq agronomy Berik Qorǵan­bekov jońyshqanyń quramynda proteın – 57, esparsettiń, erkekshóptiń quramynda 37 paıyzǵa deıin jetetindigin aıtty. Be­lokqa baı burshaq tuqymdas bul shópter malǵa óte juǵymdy. Qazir «Qazaq tul­pa­ry» jylqy zaýyty jyl saıyn ekpe shóp­tiń kólemin ulǵaıtyp keledi, olar ja­ńa­dan 1000 gektar­ǵa jońyshqa, erkekshóp, esparset ekti. – Jylyna 30 tonnaǵa jaqyn shóp tu­qy­myn satamyz. Biraq bul Qazaqstan bo­ıyn­sha alǵanda teńizge tamshydaı ǵana ǵoı. Shóp tuqymyn óndiretin sharýashy­lyq­tar ár aýdanda bolýy kerek, sonda ǵa­na mal azyǵy durystalady. Bıyl mysaly, jańbyr bar, tabıǵı shóptiń shyǵymy da jaman emes. Biraq onyń túsimi ekpe shóp­ten bes ese az. Oǵan janar-jaǵarmaıdy, tehnıkanyń tozýyn qosyńyz. Sonda oǵan ketken shyǵyn da ekpe shópke jumsaǵan beınetińnen asyp túspeı me? – deıdi Nabıdolla Aqanuly. Baıaǵyda aýyldaǵy aǵaıyn bel oraǵyn shyńlap alyp, qoradaǵy malyna shópti ózderi de oryp alatyn edi ǵoı. Búgin nege olaı isteı almaıdy? – О́ıtkeni, shabyndyqtyń ıesi bar, olar­ǵa eshkimdi jolatpaıdy, – deıdi Qos­ta­naı aýdandyq ákimdiginiń aýyl sharýa­shylyǵy bóliminiń bastyǵy Marat Sartov. – Ýaqytsha paıdalanylmaı jatqan jerler bar. Mysaly, ol bizdiń aýdanda 18 myń gek­tarǵa jýyq. Biraq olardyń ıesi sha­byn­dyqqa eshkimdi ótkizbeıdi. Qaı aýylǵa barsań da maldyń jaıy­lymy men shabyndyq máselesi aldyńnan shyǵady. Bıyl jyl jańbyrly bolǵan soń jaıylymnyń oty tótep berip tur. Jeke­niń qorasynan órgen maldyń tuıaǵy aýylǵa jaqyn jaıylymdy lezde taptaıdy. Onyń esesine seriktestikter men sharýa qoja­lyq­tary aýyldyń shetinen bastap, egin egedi. Oǵan túsken mal túgil maldyń ıesi de ońyp qalmaıdy. – O basta qatelik ketken ǵoı. Ony jón­deý­ge nege bolmasyn. Aınaladaǵy, aýylǵa jaqyn jerlerdegi jaıylymdyq jer­ler­diń barlyǵyn da qaıtaryp, aýyldyq-se­lo­lyq ákimdikterge berý kerek. Paıdalanbaı jatqan jerler ber. Qaltalylar ýaqy­tyn­da alyp alǵan da, endi ol jerlerdi ań aýlaýǵa ǵana ustap otyrǵandar da kezdesedi, – deıdi Nabıdolla Aqanuly. – Jer qaı­ta­ryldy delik, biraq onymen aınaly­sa­tyn ákimniń qolynda kúsh-qýat, qarajat taǵy joq. Mine, másele osylaı tuıyqqa baryp tireledi de turady. Sonda tuıyqtan shy­ǵar jol joq pa? Búginde memleket tara­py­nan jaıylymdardy qalpyna keltirý, saqtaý týraly baǵdarlamanyń bar ekendigin aýylda otyrǵan aǵaıyn da, ákimder de bile bermeýi múmkin. Bilse aýylda memleketten de, ózge granttar arqyly da qarjy bólinip jatqan osy baǵdarlama nege júz­e­ge asyp, jurttyń ıgiligine aınalmaıdy? Estýimizshe, Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanynda taqyrlanyp ketken jaıylym naq osy baǵdarlama sheńberinde mal toıy­natyndaı dárejege keltirilipti. – Onda aldymen jaıylymdyq jerler qorshalyp, oǵan ekpe shópter egildi. Mal da toq, aýyl aınalasy da jaınap ketti. Muny basqa óńirlerde de qolǵa alýǵa bolady, – deıdi aýyl sharýashylyǵynyń bar «aýrýyn» jaqsy biletin ǵalym-basshy Nábıdolla Kıkebaev. Nábıdolla Ahanuly da, ózge mamandar da aýyl shetindegi jaıylymdyq jerdi saq­taý­dyń bir joly jeke sektordaǵy saýyn sıyr­lar­dy ǵana aýylǵa qaldyryp, boıdaq maldy eldi mekennen shalǵaılaý aparyp, kóktemnen qara kúzge deıin bólek baǵý ekenin aıtyp keledi. Biraq munyń aýyl­dyq okrýgterde júze­ge asyp jatqandyǵyn kórip otyrǵanymyz joq. Bári de uıym­das­tyrýǵa, oblys basshy­lyǵy deńgeıinde qolǵa alýǵa saıatyn sekildi. Sharýa qazaq qashannan «sıyrdyń súti–tilinde» degen. Etke de osyny aıtýǵa nege bol­masyn? Bazardaǵy ettiń de, súttiń de kó­le­mi men sapasy maldy qalaı baǵýyńa baı­lanysty ekeni aıtyp jatýǵa artyq áńgime. Álgi aıtqan 1990 jyly oblysta barlyǵy tirideı salmaqta 144 myń tonna et óndirilgen eken, sonyń 107 myń ton­na­syn sharýashy­lyq­tar berse, qalǵan 37 myń tonnasy tur­ǵyn­dardyń jeke qorasyndaǵy maldan óndi­rilgen. «Kremldiń dúken­de­rin­de Torǵaıda óndirilgen sıyr eti saty­la­tyn» dep búginde ardager aqsaqaldar aı­typ otyratyn áńgime­den Qostanaı óńi­rin­de óndirilgen ettiń sapa­sy men dámdiligi de aıtarlyqtaı bolǵanyna shúbá keltir­meı­siń. Jasyratyny joq, qazir­gi kórinis osyǵan kereǵar desek qateles­peı­miz. Ettiń kóbin burynǵydaı sharýashylyq nysan­dar­da emes, sharýanyń qorasynda ón­di­ri­le­tini beseneden belgili. Tiline shuraıly shóp oraı almaı, qystan teńselip shyǵa­tyn maldyń etin de maqtaı almaımyz. Onyń ústine qandaı aýyldyq, selolyq okrýgke barsań da mal dárigeri, zootehnık mamandar jetispeıdi. Jaqynda jolymyz túsip Qarasý aýdanynda bolǵanymyzda, aýdan basshylary aýyl sharýashylyǵynda osy mamandardyń jetispeıtindigin, onyń problema bolyp otyrǵandyǵyn jasyrǵan joq. Eki-úsh aýyl bir mal dárigerin kútip otyrady eken. Biz mamyr aıynda «Egemende» «Ujym­dasý – úlken iske uıymdasý» atty maqala ja­rııa­laǵan edik. Onda keıipkerimiz Minaıdar Bo­ranbaev degen kásipker azamat­tyń aýyl­sharýashylyq kooperatıvin qurý maqsa­tynda is bastap jatqany týraly aı­tyl­ǵan edi. Minaıdar áli sol usta­ny­myn­da. Kooperatıv qur­maı, birikpeı, ujym­daspaı aýyl­daǵy sha­rýanyń beıneti je­ńil­demeıdi. Kooperatıv qurylsa onyń mú­she­leriniń malyna arzan baǵamen qaje­tin­she jem-shóp túsirilip beredi. Shabyndyq pen jaıylymdy ortaq paıda­lana­dy. Aýyl­dyń áleýmettik másele­lerin, sharýanyń malynan óndirgen taýar­lar­dy ótkizýdiń barlyǵyn da kooperatıv moınyna alady. Nesi bar, aýyl­dy órken­detý­ge, mal ónimderin ón­dirýdi ıntensıvtendirýge bul da jol bolar edi. Al elimizde tutynýshylar koopera­sııa­sy týraly zań 1999 jyly qabyl­dan­ǵan bolatyn. Zańdyq negiz bar, Elbasy bar­lyǵyna jaǵdaıdy jasap berdi. Kásip­ker­diń aıtýynsha, zań jumys istese, aýyl­daǵy aǵa­ıyn osynsha baıtaq jerde oty­ryp, oǵan telmirip qaramaı, beınetine qa­raı zeınetin kórer edi. Aýylda otyr­ǵan­dar búgingideı mań­daı teri kózine qu­ıy­lyp júrip beınetin ǵana jemeı, maldan paıda tapqanda ǵana aýyldyń eńsesi kóteriledi. Onyń ústine Keden odaǵyna kirgen elderge et artamyz degen de maqsat bar. Et pen súttiń sapasy úshin eshkimdi aıamas básekege básire qosatyn ýaqyt ta kele ja­tyr emes pe? Al osynyń barly­ǵy­nyń kil­tı­pany – mal azyǵynda, shóp pen jem­de tur. Bıyl oblys boıynsha bir­ja­rym jyl­dyq jem-shóp qory jasalýy tıis, ıaǵnı 1217,7 myń tonna shóp jına­la­dy. Oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń máli­meti bo­ıynsha shóp jınaý qarqyny jaman emes. Joǵaryda aıtqandaı, tehnıkasy bar sha­rýa­shylyqtar kereginshe shóp oryp ala­ry­na daý joq. Al jaıqalǵan shabyndyqqa telmire qaraǵannan basqaǵa shamasy jetpeıtin sharýa da osy jazda qamshy salmasa, aldaǵy kóktemde taıaǵyn ustap qalmasa da taǵy da tıtyqtaıtyny ózine de, ózgege de belgili. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.