Innovasııalyq ekonomıka jáne ǵylym

Sońǵy jyldary álemdik ekonomı­ka­da bilim men ınnovasııany mańyzdy ekonomıkalyq resýrstar retinde paıdalaný bazasynda ekonomıkalyq ósýdiń jańa tıpi qalyptasty. Qazir materıal­dyq ıgilikterdi jasaý kóp jaǵdaıda ǵy­lymnyń jalpy deńgeıi men tehnı­ka­nyń progresine nemese osy ǵyly­mnyń óndiriste qoldanylýyna táýeldi. Damyǵan elderdiń ekonomıkasyn qa­­zirgi ýaqytta ındýstrııalanýdan keıingi aqparattyq nemese bilim ekono­mı­kasy, bolmasa qyzmet kórsetý tehno­lo­gııalyq ekonomıkasy dep anyqtaıdy. Basqa da anyqtamalar bar, biraq, bas­ty­sy, qazirgi ekonomıkanyń myqty ın­no­va­sııalyq qu­ram­das bóligi bar. So­n­dyqtan, eger biz álem­dik ekonomıkaǵa teń túrde yq­pal­das­qymyz kelse, eger jahandanýdyń ta­lap­taryna ózimizge paıdaly jaǵynan beıimdelgimiz kelse, onda ózimizdiń da­mýy­myz­da budan ári qaraı da tek tabıǵı re­sýrs­tarǵa ıek art­paýymyz kerek. Qa­zaq­stan­nyń eko­no­mıkalyq ósýdiń jáne básekege qa­bi­lettilikti kúsheıtýdiń stra­te­gııalyq fak­tory retindegi aıtar­lyq­taı ǵy­ly­mı jáne bilim berý áleýeti bar. Ony ada­mı ıntellektiniń, ǵylymı-teh­nı­­ka­lyq nátı­jelerdiń jetistikterin ómir­ge keltirýdiń arnasy bolyp tabyla­tyn ınnovasııalar arqyly naryqtyq ekono­mıkada qozǵa­lys­qa keltirýge bola­dy. Qazirgi ekonomıkada ınnovasııasyz bir­de-bir túbegeıli mindetti sheshý múmkin emes. Ár el óz ekonomıkasynyń, damý deńgeıiniń erekshelikterin esepke ala otyryp, jahandyq ınnovasııalyq eko­no­mıkada óz tetigin tabady. Qazaq­stan­nyń artyqshylyqtary – damyǵan irgeli ǵylym, bilim berýdiń, ásirese, matema­tı­kalyq, jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq bilimniń joǵary deńgeıi. Mamandardyń keń oı-órisi, ǵylymı jáne tehnologııalyq máselelerdi sheshýdegi tásilderdiń trıvıalsyzdyǵy irgeli tıimdilikke negizdelgen qaǵıdatty túrdegi jańa, ozyq tehnologııalardy ja­saý úshin qoldanylýy múmkin. Osy artyqshylyqtar bizdiń elimizdiń ınno­vasııalyq ekonomıkaǵa kóshýiniń alǵy­sharttary bolyp tabylady. Innovasııalyq ekonomıkanyń qa­lyp­tasýy Qazaqstannyń HHI ǵasyr­daǵy damýynyń balamasyz nusqasy bolyp tabylady. Ekonomıkalyq damý­daǵy jetken jetistikter, saıası jáne áleýmettik turaqtylyq Qazaqstannyń ári qaraı damýyn turaqty, zamanaýı jáne perspektıvaly negizge qoıýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan tarıhı kólemdegi alǵa sekirý aldynda tur, onyń aldynda taýar­lardyń, qyzmetterdiń, eńbek resýrs­tary­nyń, kapıtaldyń, zamanaýı ıdeıalar men tehnologııalardyń álemdik rynogynyń bólinbes jáne dınamıkaly bólshegi bolý mindeti tur. Osy joldaǵy negizgi mindetterdiń biri «bilim ekono­mıkasy» negizderin qalyptastyrý, ja­ńa tehnologııalardy qoldaný, ınno­va­sııa­lyq ekonomıkany damytý bolyp ta­bylady. Ol úshin menshikti, adamı ka­pıtaldy damytý, eldiń ıntellek­týal­dyq áleýetin nyǵaıtý talap etiledi. Bul ǵylym men bilim berý isiniń al­dyna úlken mindetterdi qoıady, olar­dy damytýda radıkaldy ózgeristerdi talap etedi. «Innovasııaly Qazaqstan-2020» fo­rýmynda sóılegen sózinde Prezıdent N.Nazarbaev bizge ınnovasııalyq damý­dyń uzaq merzimdi jáne bútin str­a­te­gııasy qajet ekendigin atap ótken bola­tyn. Máseleniń osylaı qoıylýy álem­dik tájirıbege sáıkes keledi, onyń kór­setýi boıynsha naryq ınnovasııalyq belsendilikti yntalandyrýda mańyzdy ról oınaǵanymen, ol ınnovasııanyń yr­ǵaqty damýyn qamtamasyz ete al­maıdy. Memlekettiń retteýshi róli barǵan saıyn mańyzdyraq bolyp kele jatyr, ol, bir jaǵynan, ınnovasııalyq qyzmettiń uzaq merzimdi damý strate­gııasyn áleýmettik-ekonomıkalyq damý tujyrymdamasymen birge qalyp­tas­ty­ra otyryp, ekinshi jaǵynan, ınnova­sııa­lyq qyzmetti qoldaý jáne ynta­lan­dyrý boıynsha naqty sharalardy jú­zege asyrady. Osyndaı tásildi qoldaný arqyly Qazaqstanda qarqyndy ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy oıdaǵydaı jú­zege asyrylýda. Innovasııalyq damýdyń bastapqy tizgini ǵylym bolǵandyqtan, osy sala­ny ınnovasııalyq damý úderisterine qosý sharalary mańyzdy baǵyt bolýy kerek. Bul jerde Qazaqstan ǵylymy aldymyzdaǵy basymdyqty salalardy damytý boıynsha naqty ǵylymı-teh­nologııalyq mindetterdi sheshýge baǵyt­talǵan, qalyptasyp kele jatqan ult­tyq ǵylymı-ınnovasııalyq júıege sáı­kes kelýi kerek. Qazaqstandaǵy ǵylymnyń damýy­nyń qıyn máseleleriniń biri onyń qarjylandyrylýy bolyp tabylady. Uzaq ýaqyt boıy bul sala qarjy­lan­dyrýdyń jetispeýshiligin sezinip keldi. Sońǵy jyldary jaǵdaı jaqsaryp keledi, degenmen, IJО́-ge shaqqanda ǵy­lym­ǵa ketetin shyǵyndar úlesi bo­ıyn­sha elimiz áli tómen deńgeıde. Ǵylymdy qarjylandyrý másele­leri shyǵyndardyń absolıýtti kólemi­niń ósýimen sheshilmeıdi. Qarjylan­dyrý mehanızmderiniń ózderin ózgertý qajet. Qarjylandyrýdyń ulǵaıýymen birge, iske jaramdy uıymdardyń shekteýli tobyn qoldaý úshin resýrstardy jınaqtaý maqsatynda týra bıýdjetti alýshylar sanyn shekteý qajet. Son­dyqtan, «Ǵylym týraly» jańa zańǵa sáıkes ǵylymdy qarjylandyrýdy ul­ǵaıtýmen birge ǵylymdy qarjylan­dyrý tásilderi ózgertildi. Ǵylymı zert­teýlerdi qarjylandyrýdyń úsh tásili engizildi: granttyq – eldiń ult­tyq ba­sym­dyqtaryna sáıkes keletin ǵylymı jobalardy qarjylandyrý; baǵ­darla­malyq-maqsattyq – strate­gııa­lyq baǵy­t­tar boıynsha qarjylandyrý; bazalyq – memlekettik tapsyrmalar ar­qyly ǵy­lymı uıymdar úshin qarjy­landyrý. Ǵylymnyń reformalanýynyń ma­ńyz­dy baǵyty ǵylymı qoǵamdas­tyq­tyń ǵylymı saıasattyń qalyptasý úde­risine qosylýy bolyp tabylady. Atap aıtsaq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynda sheteldik sarapshylardyń qa­tysýymen Memlekettik ǵylymı-tehnı­kalyq saraptama (MǴTS) jáne salalyq mınıstrlikterdiń, bıznes-qoǵamdas­tyq­­tarynyń, ǵylymı qoǵamdastyqtyń já­ne úkimettik emes uıymdardyń qaty­sýymen ǵylymı keńester qury­lǵan. Ǵylymı ótinimderdi endi ǵalymdar, oqý oryndary men ǴZI bere alady, bul qoıylǵan mindetterdi sheshýdegi ǵy­ly­mı erkindikti bildiredi. Sheteldik sa­rap­shylardy tartý arqyly MǴTS ja­ńa­shyldyq, perspektıvalyq jáne ǵy­lymı negizdelýge tehnıkalyq saraptama júrgizgennen keıin ǵylymı keńes­ter zertteýlerdiń basym baǵyttary boıynsha grant berý týraly sheshim qabyldaıdy. Ýnıversıtettik ǵylym aldyna da úl­ken mindetter qoıyldy. Joǵary oqý oryn­daryn ǵylymı zertteýlerge belsendi tartý úshin joo, ǴZI men ǵylymı ortalyqtar arasynda biryńǵaı ǵylymı jeli qurylady, sonymen birge, grant­tar­dy alý úshin konkýrs sharttarynyń teń­di­gi qamtamasyz etilgen. Ulttyq ǵy­ly­mı-ınnovasııalyq júıeniń orta­ly­ǵy Astana qalasynda ashylǵan Jań­a ýnıversıtet (Nazarbayev University) bola­dy. Onyń bazasynda Qazaqstan­nyń iri ýnı­ver­sıtet­teriniń qosylýy­men zertteý or­ta­lyq­tarynyń, ulttyq zerthanalar­dyń jelisi, ınjınırıngtik, jobalyq-qu­rastyrý­shy­lyq bıýrosy ja­sa­latyn bolady. Basty mindetterdiń biri qoldanbaly zertteýlerdiń, taldamalar men ınnova­sııalardyń nátıjelerin ekonomıkanyń naqty sektorlary qajettiligine baǵ­dar­laý bolyp tabylady. Mańyzdy ele­ment ónerkásip tapsyrystary bo­ıyn­sha ǵylymı-tehnologııalyq baǵdar­la­ma­lar aıasynda zertteýlerdi memlekettik qarjylandyrý jáne birge qarjy­landyrý, sonymen qatar, qoldanbaly ǵylymı zertteýler, tájirıbelik-qu­ras­tyrýshylyq taldamalar men ınjınırıngtik jumystardy júrgizýge shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin tartý bolady. Ǵylymı ınfraqurylymdy damytý tehnologııalyq jáne ınnovasııalyq qu­ramdas bólikter múmkindikteriniń ke­ńeı­tilýimen baılanystyrylady. Atal­ǵan maqsatqa jetý úshin ǵylymı-zert­teý jáne ınjınırıngtik uıymdardyń da­mýyna memlekettik qoldaý kórsetý belgilengen. Jetekshi ýnıversıtetter ja­nyn­da bıznespen birlese otyryp, jańa ǵylymı-zertteý qurylymdary, mysa­ly, ınstıtýttar, zerthanalar men R&D ortalyqtary ashylatyn bolady. Bul qoldanbaly zertteýler men óner­kásip tapsyrystary boıynsha talda­ma­larǵa professorlyq-oqytýshylyq qu­ramdy, doktoranttar men stýdentterdi tartýǵa jáne is júzinde ǵylymnyń, bi­lim­niń jáne óndiristiń yqpaldasý qa­ǵı­datyn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Iri ýnıversıtetter, ǵylymı ortaly­q­tar, kásiporyndar, otandyq jáne sheteldik ınvestorlar jáne basqa da ınno­va­sııalyq óndiris pen tehnologııa transfertimen aınalysatyn qurylymdar arasyndaǵy baılanystardyń damýy úl­ken mánge ıe. Munda ınnovasııalyq klasterler jasaýǵa negizgi zeıin qo­ıylatyn bolady. Nátıjesinde bilim berý mekemelerinde ınnovasııalyq qyzmetti aıtar­lyq­taı belsendirýge qol jetkiziletin bo­lady, ǵylymnyń, bilim berý men ón­diristiń yqpaldasýy sapaly jańa deńgeıge kóteriledi. Náıla NURLANOVA, BǴM ǴK Ekonomıka ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, e.ǵ.d., professor.