Aıǵulaq

Internettegi qazaq kontentin damytý týraly oılar Ǵalamtordaǵy qazaq tilin damytý – jahandy shyrmaǵan jelilerde kádimgi qaımana qazaqy ortany damytýmen qatar óriletin ózekti másele ekenin kózi ashyq adam qazir biledi. Búgingi tańda ınternette eshkimge de eliktemeı, óz resýrstarymyzdy jasaýǵa, memlekettik tildegi mazmundy ulǵaıtýǵa umtylyp jatqan toptar, qoǵamdyq uıymdar, eljandy azamattar paıda bolýda. Eger memlekettik tildi qoldanýdyń aıasy oıdaǵydaı bolmaı jatyr, elektrondy úki­met quramyz degen áreketimiz de kóńil kón­shiterlik emes dep qynjylatyn bolsaq, osy máseleniń bir ushy ınternetke baryp tireletinin túsindirip jatýdyń qajeti joq. Aqpa­rattyq tehnologııalar zamanynda, árqaısy­myz jumysta kompıýter qushaqtap, bala­la­rymyz úıde «agentke» baılanyp otyrǵanda, qazaq tili – ınternettiń tili bolmaı, kókeı­kes­ti tirliktiń kósegesi jýyrda kógere qoımas. Degenmen, aýyzdy qý shóppen súrtip, dál osy máselede attandaı berýdiń de jóni joq. Jýyrda, 20 shildede Almatyda «Qazaq­stan­nyń Internet assosıasııasy» zańdy tulǵa­lar birlestigi «GSM Kazakhstan» JShS KCell saýda belgisiniń qoldaýymen «Internettegi qazaq tilin damytý joldary» taqy­ry­bynda dóńgelek ústel ótkizip qolǵa aly­nyp jatqan jumystardyń qanshalyqty baıan­dy ekendigin saralap, oılaryn ortaǵa saldy. Osy arada birden maqala taqyrybynyń basyn ashyp alýdyń reti kelip tur. Osy ýa­­qytqa deıin ınternet-termınderdi aýdarýda qulaqqa qonatyndaı etýge kúsh salyp kelgen halyq arasynda daý-damaı, ortaq uıǵa­rym bolmaı turǵanda, kádimgi kúndelikti e-mail sındromymen sińisti bolǵan «sobachka» termıni, «ıt» te emes, «kúshik» te emes, «aıǵu­laq» dep ádemi aýdarylyp júrgenin bilemiz. Sonymen, talqylaý barysynda ınternet­tegi qazaq tilindegi kontent úlesin arttyrý men damytý tendensııalary, tanymal saıt­tar­dy basqarý júıelerin qazaq tiline aýdarý, bastaýysh veb-masterlerge jáne baǵdarla­ma­shylarǵa qazaq tilinde járdem quraldaryn jáne veb-termınderdiń biregeı sózdigin jasaý jan-jaqty sóz boldy. Usynyqty pikirler de aıtylmaı qalǵan joq. Kóptegen qoǵamdyq birlestikter, tany­mal ınternet-resýrstar men bloggerler, baı­lanys operatorlary jáne Mádenıet mınıstrligi ókilderi qatysqan dóńgelek ústel­di qazaq tilin damytý máselesin onlaında ǵana emes, sonymen qatar saıasatkerler ara­syn­da da kóterip júrgen Parlament Májili­si­niń depýtaty Murat Ábenov júrgizip otyrdy. Sonymen, sońǵy resmı málimetterge súı­ensek, Qaznette qazaq tilindegi saıttardyń sany jalpy qazaqstandyq saıttardyń 12 paıyzyn quraıdy. Jyl saıyn qazaq tilindegi jańa resýrstar paıda bolýda (onyń ishinde qazaq tilindegi «http://kk.wikipedia.org» en­sıklopedııasy da bar), BAQ-tyń elek­tron­dy nusqalary damýda, ártúrli semınarlar, konferensııalar, trenıngter, konkýrstar ót­kizilýde, biraq, ınternet qaýymynyń oıyn­sha, memlekettik tildegi kontentti tanymal etýdiń jańa joldaryn izdestirý qajet. Qaznette qazaq tilin damytý máselesi qozǵalyp kele jatqanyna kóp jyldyń júzi boldy. Alaıda, bul máselede memleket pen qoǵamnyń yntymaqtasýyn kúsheıtý qazirge baıqalmaıdy. Osyndaı jeke-dara ustanym­dar qazaq tildi resýrstardyń jańa sapalyq deńgeıge kóterilýine jaǵdaı týǵyzbaı otyr. Internet-belsendiler tehnıkalyq aspektilerge ıek artsa, jýrnalıster qaýymy ınternettegi kóptegen termınderdiń durys aýda­ry­lyp jatqanyna kúmán keltiredi. Saıttar­dy qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵ­dar­lamalar da ózekti emes. Qoǵamdyq uıym­dar óz betinshe Qaznetke saraptama jumys­taryn jasap jatqanmen, ony elep jatqan orta taǵy joq. Sondyqtan Qaznet sarap­sh­y­lary bul másele keshendi sıpatqa ıe jáne onyń sheshýdiń joldary tildi úırenýdi jarnamalaý men nasıhattaý deıtin taptaýryn mindettemelerge tirelmeıdi dep esepteıdi. Sonymen basqosý barysyndaǵy bedeldi pikirlerdi ortaǵa salǵanda tómendegideı paıymdar shyǵady. Murat ÁBENOV, Májilis depýtaty: – Sońǵy jyldary qazaq tilindegi resýrstar sanynyń ósý yrǵaǵy kórinip tur. Qa­­­­zir­gi tańda 70 paıyzdan astam mektep oqý­shy­la­ry mem­lekettik tildi biledi jáne olar qazaq tilindegi resýrstardyń áleýetti qoldaný­shy­lary. Qa­­zaq tilin biletin jastardyń jańa býyny ósti, biraq olardyń málimetterdi qa­zaq tilinde alýǵa múm­kindikteri joq. Buǵan tehnıkalyq jaǵdaılar da áserin tıgizýde. Qazaqsha ınterfeısi bar saıt­tardy tegin qu­rýǵa múmkinshilik joqtyǵynan bastap já­ne qazaqsha qaripterdiń mardymsyz tań­daýy da keri yqpalyn tıgizip otyr. Jańa gadjetterde – planshet jáne smart­fondarda kóbinese qazaqsha shrıftiler joq. Sondyqtan ony qoldanýshylar amalsyzdan latyn nemese kırıllısany qoldanyp, qate­ler jiberýge májbúr. Sondyqtan otandyq saıttardy qoldaý jónindegi memlekettik baǵdarlamalar aýqymdy bolýy kerek jáne tek qana hostıngpen shektelmeýi kerek. Me­niń oıymsha, memlekettik tilimizdi belsendi nasıhattaýmen qatar, qazaq tilinde kontent qurýǵa qolaıly jaǵdaılar jasaý kerek (blog, beıneblog, podkast jáne tb. júrgizýdi úıretetin baǵdarlamalar). Ashat ERKIMBAI, «Minber» qazaq jýrnalısterin qoldaý ortalyǵynyń jetekshisi: – Qaznette qazaqsha resýrstardy damy­ta­tyn qaýym bar dep esepteımin. Tek solardy durys úılestiretin arnaıy bir beıresmı uıym qajet sekildi. Ári sol uıymnyń bir­den-bir jumysy qazaqsha kontentti óz betinshe damy­typ jatqandarǵa qarjylaı jáne teh­nıkalyq qoldaý kórsetý bolsa, is jyl­damyraq alǵa basar edi. Úlken kederginiń biri – Qaznettegi qazaqsha kontentti damytýǵa peıildi orta óz ishinde birin biri áli de durys tanymaıdy. Sondyqtan is júıeli túrde júrgizilmeı otyr. Aıdos SARYM, «Abaı-aqparat» qo­ǵamdyq qorynyń vıse-prezıdenti: – Men qazaq tildi saıttardy Qaznetten tys qaldy dep eseptemeımin, odan da kúr­de­li suraq ol – neni biz durys Qaznet dep bilemiz? Qaznet bolashaqta halyqqa qazaq tilinde jáne latyn qarpimen taralady dep oılaı­myn. Jáne osy maǵynada men orys tildi Qaznetti derbes bir qubylys dep eseptemeıtin Anton Nosıkpen jáne basqa da reseılik ınternetshilermen kelisemin. Qazaq ınterneti endi damý ústinde jáne bolashaqta san jaǵynan da sapalyq turǵydan da ósetinine senimdimin. Qazaq tildi orta orystildi Qaznetti al­mas­tyrýǵa ıkemdelip kele jatqan kádimgideı áleýetti rynok. Eger ony shynynda da rynok retinde qarastyratyn bolsaq, sońǵy eki jylda ǵana qazaq tilindegi qanshama saıttar men jobalar dúnıege keldi. Qashan qazaq ınterneti áýesqoılyqtan naǵyz rynokqa ótedi? Boljaýymsha, ol úsh jyldan bes jyl aralyǵyndaǵy ýaqytty ala­dy. Qazaq ınterneti bizge keshigip keldi, biraq bolashaqta esesin qaıtaratynyna senemin. Rýslan MINÝLIN: «Let’s speak qa­­zaq­sha», Qazaqstan Jastar Medııa-Oda­ǵy jobalarynyń úılestirýshisi: – Qazaq tilindegi resýrstarda nysanaly oqyrmandar joq. Anda-sanda óz shamshyl­dy­ǵyn qanaǵattandyrý úshin «tildi joqtaıtyn» alańdar paıda bolady. Alaıda, ol resýrs­tyń qonaqtary «joqtaýshylardyń» ózi bo­la­dy. Ara-kidik bul qarapaıym balalarǵa ar­nal­ǵan resýrs desek bolady. Degenmen, aý­yldyq ba­la­­larǵa ınternet qoljetimdi emes, demek bul platformada start-ap kezinen-aq oqyrmandar sany qysqartylǵan bolady. Máselen, men ózim derbes sabaq alǵan muǵalimder ádepkide ınternette otyrmaıdy jáne e-mail-dy áreń ıgeredi. Endeshe, qazaq tilindegi resýrstarda muǵalim­der sany óte az. Naqty oqyrmandar – áleýmet­tik júıe­ler­d­e otyratyn keńse plank­tony. Biraq, olarǵa kóbisi nazar aýdarmaıdy. Degenmen, dál solardan bastaý kerek. Eger adamnyń Odnoklassnıkı, M-Agente, Skype jáne t.b. flýdqa ýaqyty jetse, demek olardy qazaq tilin úırenýge de ýaqyty jeterlik. Alaıda, ony olar úshin «dámdi», tartymdy qylý kerek. Dál osy jerden, dál osy ýaqyttan bastap bizdiń «Let’s speak qazaqsha» jobamyz Facebook-taǵy «SО́ILE! Club at the KIMEP» atty toptyń arqasynda osyndaı zattarmen aınalysady. Árıne, bul dóńgelek ústelde aıtylǵan pikirlerdiń bir parasy ǵana. – Qazaq tilinde saıt qurýdyń qıyndyǵy sońǵy birneshe jylda, ásirese, qatty sezilýde. Qazaq tilinde saıt jasaıyn degen árbir veb-master búkil ınterfeısin qazaq tiline ózdigi­nen aýdarýǵa májbúr bolady. Qazaq tilinde saıt jasaýmen aınalysqan barlyq veb-mas­ter­ler solaı istegen. Bul ýaqyt, kúsh shyǵynyn arttyrdy da, jumystyń qymbat­­taýyna alyp keldi. Sonymen qatar, saıtty jasaýshylar ózdiginen aýdarǵandyqtan termınderdi paıdalaný kezinde kelispeýshilikter boldy. Sol sebepti qoldanýshy jańa ınterfeıs qoldanǵan saıyn qıyndyqtarǵa tap boldy, dep esepteıdi «Qazaqstan Internet assosıasııasy» ZTB atqarýshy dırektory Áset Nurpeıisov. Aqıqatynda, erekshe termınderdiń aýdar­malaryndaǵy kelispeýshilikter qazaq tilinde saıt jasaýshylarǵa óte tanys másele. «Oitobe.kz» saıtynyń joba-menedjeri Jalǵas Ertaıdyń aıtýynsha, «másele tek veb-termınderde ǵana emes, kelispeýshilikter qazaq tilindegi barlyq saladaǵy termınderde bar. Búgingi kúni osy aqparattyq teh­nologııalarǵa baılanysty orys-aǵylshyn­shadan qazaq tiline birneshe sózdik shyǵa­ry­lyp qoıyldy, biraq túsiniksiz sózder men aýdarmalar sol baspalarda da kezdesedi. Mu­nyń sebebi – olardyń ınternet qaýymynyń qatysýynsyz jasalýy. Sondyqtan da dóńgelek ústelde ınternet-belsendileri osy suraqtardy talqylaý­ǵa kóp ýaqyttaryn arnady. Biraq, osyǵan qaramastan, «Qazaqstan In­ternet assosıasııasy» Kcell saýda belgi­siniń qol­­­daýymen sońǵy 3 aıda saıttardy basqa­ra­tyn tanymal júıelerdi qazaq tiline aýdarý ju­mys­taryn júrgizgeni naqty my­sal­darmen aı­tyl­dy. Aýdarylǵan júıe­ler­diń ara­­synda Dru­pal sııaq­ty tanymal, kez kelgen kúrdeliliktegi saıtty jasaıtyn tegin, Word­­press sııaqty blog­tarǵa negiz retinde tanymal saıtty basqaratyn júıeler bar. Jýyrda kóptegen qazaqstandyq saıttar ju­mys isteıtin tanymal Joomla jú­ıe­si aýdary­latyny má­­­lim boldy. Barlyq nus­qa­lar­dy qa­lasańyz, tegin júkteý múmkindigi bar. Jaqyn arada ja­ńadan bastaıtyn qolda­ný­shylarǵa osy júıe­lerdiń ornatylý jıyntyǵy shyǵarylmaq. Bul joba tek jańa saıt qurýshylarǵa ǵana emes, bar bolǵan saıttarǵa qazaqsha ınterfeısti esh qıyndyqsyz jáne tegin orna­týǵa múmkindik beredi. Barlyq materıaldar (saıt ornatýǵa arnalǵan jınaqtar, til modýlderi, veb-termınder sózdigi) www.kazinternet.org saıtynda ornalasady. Aıtqandaı, atqarylyp jatqan jumystar arasynda mynadaı da sharalar bar eken. Iаǵnı, bastaýshy veb-masterlerge arnalǵan qa­zaq tilinde beınesabaqtar túsiriledi. Beıne­sabaqtarda qalaı ártúrli júıe arqyly jańa saıtar qurý, olardy basqarý, teńsheleý jáne jóndeý týraly baıandalady. Mundaı beıne-sabaqtar jáne skrınkasttar álemdik alańda vebmatsterıngti úırenýge arnalǵan eń tıimdi jáne qolaıly kómek quraly bolyp sanalady. Bul beınematerıaldar da www.kazinternet.org saıtynda ornalasady, sonymen qosa tanymal beıne-hostıngterinen (youtube.com, kiwi.kz, kaztube.kz jáne tb.) de taba alasyz. Interaktıvti jáne sándi saıttar paıda bolý úshin birneshe dekoratıvti shrıftter ja­salynady. Olardy qoldaný arqyly saı­tyńyz tartymdy bolady jáne dızaınerler úshin qazaqsha saıttar jasaý tez ári ońaı iske asady. Bul baǵdarlama da bastaýshy veb-mas­terlerge qazaqsha saıttar jasaý qadamdaryn azaıtý, qazaq tilindegi saıttar jasaýdy tanymal etý arqyly ınternettegi qazaqsha saıttar sanyn arttyrýdy qoldaıdy. Munan da bólek, ınternette qazaq tilin damytý jolynda tehnıkalyq problema­lar­dyń ishinde baǵdarlamalyq ónimder azdy­ǵyn, sheteldegi qazaqstandyqtarmen habarlasý úshin shrıftti kırıllısadan latyn ár­pine, arab jazbasyna translıterasııalaıtyn baǵdarlamanyń joqtyǵyn belgileýge bola­dy. Keıbir qoldanýshylar arasynda jazýy­na qarap qazaq tiline arnalǵan kırıllısany aýystyrmaı latyn alfavıtin qurýǵa bolady degen oı bar. Qazaq tilin latyn alfavıtine kóshirý ınternet-qaýymynda ár túrli pikirler týǵyzyp júrgeni barshamyzǵa aıan. Internette qazaq tilin alǵa jyljytýmen qoǵamdyq uıymdar da aınalysyp jatqany­na taǵy da toqtala ketýge bolady. Mysaly, «Minber» qazaq jýrnalısterin qoldaý or­ta­lyǵy qazaq tilindegi kontenttiń eksklıýzıv­ti­ligine jáne mýltımedııalyqqa kóńil bó­ledi. Atalmysh ortalyq qazaq tildi jýrnalıster arasynda jańa medıa-quraldardy qoldaný áde­tin damytýǵa arnalǵan trenıng jáne semınarlar ótkizip júrgenin aıta ketýge bolady. Mamandardyń oıynsha, ınternette qazaq tilin damytýdaǵy problemalardyń bir bóligi – tildi qoldaný jáne úıretý kezinde basqarý tásilderin absolıýttendirý, sonyń ishinde is júrgizýdi memlekettik tilge engizý, baǵdarla­ma­larǵa ýaqyttyq shekteý qoıýǵa da baryp tireledi. Sondyqtan til úırený jáne eksklıýzıvti kontent qurý motıvasııasyna az kóńil bólinedi. Basqosý barysynda sóz alǵandar qazaq tilindegi kontenttiń máseleleri men keleshegin birigip talqylaý arqyly ınternet-qaı­rat­ker­lerin birigip memlekettik tilimizdi Kaz­nette taratýǵa serpin beretinine senip tarasty. Aınash ESALI, Almaty.