Han Abylaı qadiri qaıtse artady?

Qoǵamdyq qubylystarda tarıhı tul­­ǵalardyń orny qashanda erekshe. Bul oraıda nemis fılosofy Gegeldiń: «Ta­­rıhı tulǵalardyń ulylyǵy olar­­dyń jalǵan emes, asa qajet te ádil, uly dúnıeni júzege asyra bilýinde» degen sózi oıǵa oralady. Sondaı tarıhı tul­ǵalardyń qatarynda Abylaı da bar. Abylaı han iri tulǵa. Tarıhı tul­ǵalardy bir-birimen teńdestire berýge bolmaıdy. Áıtkenmen Reseı úshin Birinshi Petr nemese Germanııa úshin Bısmark qandaı bolsa, Qazaq eli úshin Aby­laı da sondaı alyptar qatarynda. Abylaıdyń daralyǵy, qolbasshylyq ta­­lanty men saıası kóregendigi qazaq hal­qynyń jońǵar shapqynshylyǵy men Reseı, Qytaı ımperııalarynyń kóz alar­týyna qarsy kúresine baıla­­­nysty qalyptasqan kúrdeli tarıhı kezeńde kózge tústi. Abylaı sol qazaq halqy­nyń taǵdyr-talaıy qyl ústinde, qy­lysh júzinde turǵanda el birligin uı­ym­dastyryp, úsh júzdiń basyn qosyp, antalaǵan jaýǵa toıtarys berdi. Sol arqyly qazaqtyń keleshegine jol sa­l­dy. Abylaıdyń aty kózi tirisinde ań­yz­ǵa aınalyp, qazaq úshin qasıetti Alash sııaqty jaýyngerlik uranǵa aınaldy. Qazaq halqynyń tarıhyna XVIII ǵasyr Abylaı dáýiri bolyp kirgenine endi eshkimniń daýy bola qoımas deımiz. XVIII ǵasyrdyń basy halqymyz úshin qıyn-qystaýǵa toly alasapyran zamanǵa aınalǵan. «Jońǵarlar, edil qal­maqtary, jaıyq kazaktary jáne bash­qurttar, – dep jazady Sh.Ýálı­ha­nov, – ulystarǵa jan-jaqtan oıran sal­dy, maldaryn aıdap áketip, tipti kóptegen otbasyn túgeldeı tutqyn­da­dy. Oǵan qaharly qys, jut, ashtyq qosylyp, kókten synaǵandaı, olardyń apat jaǵdaıyn kúsheıte tústi». Sol kezde qazaq birtutastyǵynan aıyry­lyp, jerin jaý taptap, tipti ult retinde quryp ketýdiń sál-aq aldynda tur­ǵan bolatyn. Onyń eki túrli sebepteri bar edi. Birinshiden, qazaq jurty XVIII ǵasyrdyń basynda Altaıdan Edilge deıingi alyp dalany qamtıtyn bir­tu­tas irgeli memleket edi. О́kinishke oraı, áz Táýke han (1680-1716 j.) dúnıe sal­ǵannan keıin el handardyń taqqa talasý súrginine baılanysty alaýyzdyqqa ushyrady. Ekinshiden, halqymyzdyń qıyn-qys­­taý keshý sebebi, sol kezdegi qazaq eli­­niń halyqaralyq jaǵdaıyna baıla­nys­ty edi. О́ıtkeni, qazaqtyń ulan-ǵaıyr baılyqqa toly dalasy ejelden-aq kór­shiles elderdiń kóz qurtyna aınalǵan. Osyndaı pıǵyl tek Reseı ımperııa­sy­na ǵana tán emes edi. Tótenshe qaýip shy­ǵystan da týǵan. XVII ǵasyrdyń ek­inshi jartysynda Jońǵar handyǵy kúsheıip, Rossııanyń shyǵys Sibirdi baǵyndyrý áreketine qaýip týǵyzdy. Osyǵan baılanysty I Petr jońǵardyń hany Sevan – Rabdanmen kelisim aıla­syn izdep, oǵan kapıtan I.Ýnkovskıı bastaǵan elshiligin jiberdi. Onyń bas­ty maqsaty – Sevan-Rabdannyń naza­ryn qazaq dalasyna aýdaryp, óziniń jańa jaýlap alǵan shyǵystaǵy jeriniń qaýip­sizdigin saqtap qalý, ekinshiden, qazaq handyǵyn álsiretip, keleshekte ońaı torǵa túsirýdi qamtamasyz etý boldy. Ortalyq Azııadaǵy eń bir iri áskerı kúshke aınalǵan jońǵar handyǵy Qy­taıdyń ózimen shektes jerine de jıi joryq jasaıtyn. Biraq olarǵa Qytaı boǵdyhany Qansı birneshe ret este qalarlyqtaı soqqy bergen. Mine, sol Qansı 1723 jyly dúnıe salǵannan keıin Reseı – Jońǵar, Joń­ǵar – Qytaı kelisim sharttary ja­saldy. Eki ımperııa da jońǵar jerine qaýip týǵyz­baı­tynyn málimdegen. Joń­ǵar handyǵyn qazaqpen soǵysýǵa ıtermeleı otyryp, ár ımperııa óz maqsa­tyn kózdegen, biraq eki azýlynyń oıy: eki memleket te álsireıdi jáne olardy ońaı otar­lyqqa aınaldyrýǵa bolady. Mundaı qolaıly jaǵdaıdy jońǵar hany Sevan-Rabdan qalt jibergen joq. Ol soǵysqa muqııat daıyndalyp, al­pys myń áskerin orystardan satyp alǵan zeńbirektermen, basqa da qarý-jaraq­pen qamtamasyz etip, qazaq jerin, Orta Azııany jaýlap alýǵa 1723 jyly at­tandyrdy. Jońǵar áskerine basshylyq etken Sevan-Rabdannyń balasy Shona-Doba qazaq eline Alakól tusynan kire sala qyrǵıdaı tıdi. Qojabergen jyraý: «Elim-aı» das­tanynda: ...Qyrylý Alakólden bastalyp tur, Qazaqtar jaý qalmaqtan jasqanyp tur. Orystar men Qytaıǵa arqa súıep, It qalmaq sol eki elden kúsh alyp tur, – dep bar shyndyqty aıqara ash­qan ǵoı. XVIII ǵasyrdyń basynan orta shenine deıin jońǵar áskeri búkil Ortalyq Azııany titirentken kúsh bolǵany sózsiz. Oǵan dálel retinde myna oqıǵaǵa toq­talyp keteıik. 1714 jyly Petr I podpolkovnık I.Býhgolske «qalmaq jerine jo­ryqqa shyǵýǵa» jarlyq berdi. Sol jar­lyqqa sáıkes 4,5 myń áskerden tu­ra­tyn Býhgols áskeri 1716 jyly, aq­pan aıynda Seren-Doba qolbasshylyq etken 10 myń adamnan turatyn jońǵar áskeriniń shabýylyna ushyrap, talqan­dalady. Iаmyshev bekinisi qıratylady, Býhgols otrıady kóp shyǵynǵa ushy­rap, 700-deı ǵana adam qutylady. Jońǵar handyǵynyń kúsheıý sebebi, XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda úkimet basynda Sevan-Rabdan, Qaldan-Seren sııaqty memleket qaıratker­le­riniń kelýinen bolsa kerek. О́ıtkeni, olar bir ortaǵa baǵynǵan memleket qu­ryp, turaqty áskerge ıe boldy. 1722 jyly Jońǵar handyǵynda bolyp qaıt­qan Reseı elshisi Ýnkovskııdiń aıtý­yn­sha, onyń turaqty áskeriniń sany 60 myńnan astam bolypty, al soǵys kezinde ony 100 myńǵa deıin jetkize alǵan. Bul handyqtyń kúsheıýiniń taǵy bir sebebin, sol tustaǵy halyqaralyq jaǵ­daıdyń qolaıly bolýynan izdegen jón. Joǵaryda aıtylǵandaı, qazaq jerine joryq jasaı otyryp, jońǵarlar Reseı men Qytaı ımperııasynyń qol­daýyn tapty, olarmen beıbit kelisim shart jasasty. Alaıda, Qazaq eliniń «Aq­taban shubyryndyǵa» ushyraýy onyń sol tustaǵy ishki jaǵdaıymen de baılanysty edi. Bir sózben aıtqanda, XVIII ǵasyrdyń birinshi shıreginde Qazaq handyǵy zor saıası jáne ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyrady. Sol bir qysyltaıań ýaqytta halyq esin jıyp, basyna kún týǵan shaqta ult namysyn, ata jurtyn qorǵaý úshin azattyq kúreske shyqty. Erjúrek Qa­ban­baı, Bógenbaı, Jánibek, Sańyraq, Taı­laq, Qanaı, Malaısary syndy ba­tyr­lardyń jasaqtary basqynshylar­dyń kishigirim toptaryn talqandady. Alaıda, endigi basty másele sol ja­saq­tardyń basyn qurap, eldi jaýdan múlde azat etý boldy. Sondaı izgi maqsatpen jınalǵan «Uly jıyn» 1726 jyly Túrkistan qala­sy­nyń ońtústik shyǵy­syndaǵy Ordabasy degen jerde ótken. Oǵan uıytqy bol­ǵandar: Tóle, Qazybek, Áıteke syndy bıler edi. Keńeske qa­ty­sýshylardyń qatarynda Bolat, Ábil­qaı­yr, Sámeke, Baraq, Ábilmámbet handar men sul­tan­dar, joǵaryda aty atalǵan batyrlar, basqa da el basylary júrdi. Jıylys­ta azattyq kúrestiń jobasy bel­gilenip, búkil qazaq qosynynyń qol­basshysy etip Ábilqaıyr handy taǵaı­yndaǵan. Bul jıynnyń uly dep atalýy ol eldiń basyn qosýǵa jol ashty, jaýǵa qarsy aq tý kóterdi. Bostandyq úshin kúres bú­kil eldi qamtydy. Uly Otan soǵy­sy­na aınaldy. Keshikpeı qazaq jasaq­tary 1727 jyly Bulanty ózeniniń ja­ǵasynda bolǵan iri shaıqasta alǵashqy jeńiske jetti. Bul jeńis qazaq eliniń eńsesin kóterip, azattyq kúrestegi jigerine jiger qosty. Abylaıdyń juldyzy janyp, asqan erlik kórsetkeni qazaq jasaqtary úshin jeńispen aıaqtalǵan 1730 jyly ol Bal­qash kóliniń ońtústik-shyǵysynda It­ish­pes kóliniń jaǵasynda, qandy shaı­qas dep topshylaýǵa bolady. Oǵan dá­lel retinde Buqar jyraýdyń «Aı, Aby­laı, Abylaı» dep bastalatyn óleńinde: «Aı, Abylaı , Abylaı... Sen jıyrma jasqa jetken soń, Altyn tuǵyr ústinde Aq suńqar qustaı túlediń. Dáýlet qusy qondy basyńa, Qydyr keldi qasyńa», – demeıtin be edi. Sol sekildi Abylaıdyń aty jı­yr­ma jasqa kelgende shyqqanyn Úmbeteı jyraý da: «Eı, Abylaı, Abylaı, Jıyrma jasyń tolǵanda, Qalmaqpen soǵys bolǵanda Alǵashqy baqty tapqanda, Sharyshtyń basyn qaqqanda , Qanjyǵańa bas baılap, Jaý qashty dep aıqaılap, Abylaılap shapqanda... – dep ras­ta­maıtyn ba edi. Qalmaqpen bolǵan talaı shaıqasqa qatysqany, Sharyshtaı dáý perisiniń basyn ótkir semsermen domalatyp tú­sir­geni Esenbaı aqynnyń «Abylaı han» atty qıssa-dastanynda da sýrettep edi. О́kinishke oraı, qazaq ja­saq­tary Ańyraqaıda qalmaqty oısyrata jeńgenimen, handar arasyndaǵy baqta­las­tyqtyń kesirinen, jeńistiń nátı­je­sin paıdalana almaı qaldy. Ol tustaǵy, odan keıingi kezeńder­degi áńgime týraly aıtsaq, maqala jelisi uzaryp ketetini belgili. Abylaı­dyń res­mı túrde búkil qazaq hany bo­lyp saılanýy 1771 jyly ekeni kúmán tý­ǵyz­baıtyn jáıt. Oǵan deıin ol qazaq halqynyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin japan dalada jolbarystaı jor­typ, talaı shaıqastarǵa qatynasyp, ba­tyrlyǵymen abyroıǵa bólenedi. Qazaq áskerlerine tikeleı qolbasshylyq etti. Halqynyń jaǵdaıyn kóterýge bar múmkinshilikti saldy. Sóıtip, qoldaýǵa ıe bolady. Abylaı – óziniń handyq mem­leketin basqarýda qatań tártip or­natýmen birge, elin, jurtyn adamgershilikke, ımandylyqqa bastaǵan adam. Abylaı taqyrybyna arnalǵan eń­bek­terde pikirtalas týǵyzyp júrgen má­sele, onyń 1741 jyly qalmaq tut­qy­nyna túsý jaıy. Keıbir zertteýshiler ań aýlap júrip, qapylysta qolǵa túsken dese, endi bir ǵalymdar Abylaı eki júz áskerden turatyn sholý ot­rıa­dyn basqaryp kele jatyp, jaýdyń negizgi áskerleri turǵan jerge tap bo­la­dy. Az ǵana qazaq tobyn myńdaǵan oı­rat áskeri qorshap alyp talqandaıdy-mys. Bizdiń oıymyzsha, osy eki pikir­diń sońǵysy shyndyqqa janasatyn sııaqty. О́ıtkeni, otyz myńnan asyp túsetin jońǵar áskeri Qaldan-Seren­niń eń bir qaharly noıany Syptannyń bastaýymen qazaq jerine shabýyly tut­qıyldan, kútpegen mezgilde bastal­ǵan ǵoı. Qazaq jerinde aıtarlyqtaı qarsylastyq kúsh kezdestirmegen qal­maq áskeri az ýaqytta Shiderti ózeniniń jaǵasyna kelip jetedi. Dál osy sátte Abylaı asqan erlik kórsetip, qalmaq­tar­ǵa qarsy «eki júz adamnan turatyn shaǵyn qolmen shabýyl jasady». Bul jó­ninde Iаmyshev bekinisiniń komen­dan­ty Sibir gýbernııasynyń keńesine 1741 jyldyń 1 maýsymynda jibergen má­lim­demesinde jazylǵan. Ári qaraı sol qujatta: «qalmaqtar olardy (qazaq ás­ke­rin – K. Á.) talqandap, sultan Aby­laıdyń ózin qolǵa túsirdi» delingen. Al endi Abylaıdyń qalmaq tutqy­ny­nan 1743 jyldyń qyrkúıeginde qut­qarylýyna kelsek, tarıhı ba­sy­lym­darda ony biraýyzdan Reseı óki­metiniń is-áreketimen baılanysty­ra­dy. Oǵan tilge tıek etip Jońǵar han­dyǵyna Orynbordan jiberilgen maıor Mıller basqarǵan elshilikti ataıdy. Osy oraıda bizdiń aıtarymyz, Aby­laıdy Qaldannyń aman qal­dy­rýy­nyń negizinde jońǵar handyǵynyń 1740 jyldardaǵy syrtqy jáne ishki jaǵdaıy jatsa kerek. Abylaı hannyń ómirindegi osyndaı dramalyq jaǵ­daı­ǵa baılanysty taǵy bir aıta ketetin jáıt mynaý. Ol tutqynda eki jyldaı ýaqyt júrse de óziniń qadir-qasıetin joǵaltpaı, joǵary ustaýy, tapqyr­lyǵy men batyldyǵy qalmaqty tánti etken. Ol jóninde jońǵar elshileri Orynbor gýbernatory I.Neplıýevpen kelissóz júrgizgende Abylaıdyń Galdan-Chırındi óltirgen kezde qol­ǵa túske­nin, alaıda onyń qurmet pen qoshe­met­ten kende emestigin aıtady. 1743 jyldyń kúzinde Ábilmámbet hannyń ordasyna baryp qaıtqan Or­ynbor komıssııasynyń ókilderi Ivan Lapın men Mansur Asanov osy sapar jónindegi málimdemesinde bylaı degen: «On, Ablaı, otpýshen zıýngaramı s velıkımı nagradamı, a ımenno: emý dana palatka, shıtaıa zolotom shýba, krytaıa parchoıý zolotoıý, palatka jeleznaıa sklad­­­naıa, pansyr ı prochee». Abylaı­men bir­ge tutqynda otyz bes adam, onyń ishinde Jolbarys sultan da bar bolǵan. Abylaı úshin jońǵar tutqynynda bol­ǵan jyldar iz-tússiz ketken joq. Ol oı­rat tilin, jazýyn úırenip ishki jaǵ­da­ıy­men muqııat tanysyp qaıtqan. Aby­­laı Daýası, Ámirsana degen noıandarmen til ta­bysa alǵan. Munyń bárin keıin óz saıa­sa­tynda meılinshe tıimdi paıdalana bildi. 1745 jyly Qaldan-Seren qaıtys bol­ǵannan keıin noıandar arasynda taq­qa talastyq óristedi. Degenmen Jońǵar handyǵyna ıe bolǵan Lama Dorjı qa­zaq eline shapqynshylyqty qaıta ór­bitti. Biraq ol pıǵyly iske aspady. Qa­banbaı men Bógenbaı bastaǵan Abylaı áskeri olardyń oıranyn shyǵardy. So­nyń nátıjesinde kezinde kalmaqtar­dyń qol astyna ótip ketken Jetisý men Tarbaǵataıdaǵy qazaq qonystary qaı­taryldy. Úmbetaı jyraý «Bógenbaı ólimine» degen tolǵaýynda ony tamasha sıpattaıdy. Lama Dorjıdiń Qazaq eline qarsy qandy joryqtary sátsizdikke ushyraǵannan keıin, onyń syrtqy jáne ishki saıasatyna qarsy narazylyq ór­bidi. Alaıda, qontaıjyny taqtan qu­la­tý maq­satymen jasalǵan 1752 jylǵy bú­lik sátsizdikke ushyrady. Búlikti bas­qarǵan noıandar Daýası men Ámir­sana elinen qashyp, Abylaıdy pana­la­dy. Endi eki eldiń arasyndaǵy qarym-qa­ty­nas qaıtadan shıelenise tústi. Jońǵar bıleýshisi Abylaıdan Daýası men Ámir­sanany dereý qaıtarýdy talap etti. 1752 jyldyń kúzinde Abylaı Uly­taýǵa úsh júzdiń ókilderin jıyp, keńes ashty. Biraz el basylary, onyń ishinde Ábilmámbet han da kontaıjynyń qa­ha­rynan seskenip, qashqyndardy ustap berýdi usyndy. Alaıda keńeske qaty­sý­shylardń basym kópshiligi Abylaı­dy qoldap, Daýası men Ámirsanany bermeıik dep sheshim qabyldady. 1753 jyl­dyń basynda Abylaı Lama Dor­jıdyń áskerı joryǵyn kútip otyr­maı, ózi qalyń qoldy bastap, qalmaq jerine endi. Saıası daǵdarysqa ushy­ra­ǵan Jońǵar handyǵynyń bıleýshi ta­by­nyń úlken bir toby birigip, qontaı­jy Lama Dorjıdi óltirip, onyń taǵy­na Daýasıdi otyr­ǵyz­dy. Mine, endi Jońǵar handyǵynyń ishki de, syrtqy da jaǵdaıy tuıyqqa tireldi, álsiredi. Sony paıdalanyp qalmaq elin bıleýshilerden kek alýǵa aqyly artyq Abylaı barǵan joq, qyryp-joıyp shap­qan joq. Bul onyń asqan adamgershilik, parasat ıesi ekenin kórsetti. Alaıda, Sın ımperııasy Jońǵar han­dyǵynyń daǵdarysqa ushyraǵanyn qyraǵylyqpen kórip-bilip otyrǵan edi. Bul sátti qalt jibermegen olar Joń­ǵar memleketin túbegeıli joıýdy uı­ǵar­dy. Oǵan qajet syltaý da tabyla qoıdy. Kezekti hanǵa qarsy búlik sát­sizdikke ushyraǵan soń ony basqarǵan Ámirsana taǵy da elinen qashyp ketýge májbúr boldy. Biraq bul joly ol Abylaıdy pa­nalaǵan jok, handyq bılikti basqa eldiń kómegimen almaq bo­lyp, Pekınniń qar­maǵyna ilindi. On­da­ǵy oıy Sın áskerı kúshin paıdalanyp, Daýasıdi qulatý, sóıtip el bıligine ıe bolý bolatyn. Qytaı ımperatory Hýn Lıdiń kók­ten tilegenin jerden berip, ol Ámir­sa­nany qushaq jaıa qarsy aldy. Sebebi, Sın ımperııasy Jońǵar handyǵyn birjola jaýlap alýdyń kúni týdy dep daıyn otyrǵan edi. Endi Daýasıge qar­sy soǵys degen búrkeýshilikpen saıasa­tyn iske asyrýǵa kiristi. Qytaı áskeri jońǵar jerine basa-kóktep kirip, qy­ryp-joıa bastaıdy. Daýası uzamaı qol­ǵa túsedi, Pekınge jiberiledi. Biraq qy­taı áskeri jońǵar jerinen ketýge asyqpaıdy. Olar shepter salyp, oı­rat­tardy baǵyndyrýdy júrgize basta­dy. О́z qateligin túsingen Ámirsana 1755 jyldyń qyrkúıeginde qytaı bas­qynshylaryna qarsy kúreske kiristi. Qytaı ımperııasy men Qazaq eliniń arasynda qalqan bolyp turǵan Jońǵar handyǵynyń joıylýy nege ákelip so­ǵa­tynyn Abylaı jaqsy túsingen. Son­dyqtan da ol qalmaq halqynyń ult-azattyq kúresin qoldady. Sol kómekke súıene otyryp Ámirsana elin azat etip, óz bıligin jońǵar jerinde júrgizdi. Biraq ol az ýaqyttyń ishinde kóp qyr­ǵyn-súrginge úshyraǵan el shyǵy­ny­nyń esesin toltyryp úlgermedi. Aýyzbir­lik­ke uıyta almady. Jaý jaı­ra­ǵan­men baq­ta­lastyq qaıta bastaldy. So­nyń sal­da­rynan 1756-1757 jyl­dar­da­ǵy Sın ımperııasynyń áskerı shap­qyn­shylyǵy olar úshin jeńispen aıaq­ta­lyp, jońǵar memleketi túbegeıli qurydy. Jońǵar handyǵynyń derbestiligi joı­ylǵannan keıin Qytaı ımperatory Sıan-Lýnnyń áskeri shyǵys Túrkis­tan­dy basyp alyp, ózine qaratty. Osy kezde Qazaqstanyń jaǵdaıy birshama qıyn­da­dy. Eki ımperııanyń qyspaǵyna tústi. Re­seı bolsa Eýropadaǵy jeti­ jyl­dyq so­ǵyspen álek edi. Qytaı shap­qyn­shy­ly­ǵyna qarsy murshasy joq­tyqtan is-qı­myly tek dıplo­matııa­lyq árekettermen ǵana shekteldi. Bul Abylaıdyń memleket qaıratkeri bol­ǵannan keıingi ómirindegi eń jaýapty kezeń edi. Sın ımperııasy jońǵar jerin, Shyǵys Túrkistandy ba­syp alǵan­nan keıin qazaqty da solaı jaýlamaq nıetpen talaı shapqynshylyq jasady. Jeńiske jetken tustary da, qatty taıaq jegen kezderi de boldy. Ási­rese Joń­ǵar qaqpasynda, Talqy óńirin­de bolǵan qandy shaıqasta Abylaı tikeleı qol­basshylyq etken qazaq áskeri shúrshit­terdi oısyrata jeńgen. Abylaı­dy oń­aı­lyqpen jeńe almaıtynyna kózi jetken soń, olar basqa saıasatqa kóshýge májbúr boldy. Abylaıdy aldap-sýlap óz yqpa­ly­na kóndirýge tyrysady. Syı-sııapat­tar jasaıdy, bodan bolý­yn talap etedi. Orynbor gýbernatory syrtqy ister al­qa­syna 1758 jyldyń 29 qańta­ryn­da jaz­ǵan málimdemesinde: «Bogdy­han Abylaı soltana synom na­zyvaet ı prochıe lestı ýpotreblıaet» dep óziniń abyrjıtynyn bildirgen. Qytaımen uzaq­qa sozylǵan soǵysqa kıligip, túbe­geı­li jeńiske jetý-jetpesi ekitalaı jáne onyń salda­ry­nan eldiń júdep-ál­sireýi sózsiz ekenin Abylaı jaqsy tú­singen. Al ondaı jaǵ­daı tý­ǵan kúnde Reseı patshalyǵy saıa­saty­nyń qurbanyna aınalý yqtımal­dy­ǵy­men sa­nas­paýǵa bol­maǵan. Osyn­daı jaǵ­daı­lardy esepke ala otyryp, Aby­laı Sın saraıymen 1757 jyldan bastap kelis­sóz júrgizýge kirisken. Aby­laıdyń bul saıasaty el basshylarynyń alqa keńe­sinde biraýyz­dan qoldaý tapqan. Jylma-jyl almastyrylyp otyr­ǵan Abylaı elshileri Pekınge baryp, kerisinshe Qytaı elshileri Kókshetaýǵa kelip, birneshe sharttarǵa qol qoıysqan. Qytaımen beıbit qarym-qatynasty órbite otyryp, Abylaı Reseımen de qalyptasqan saıası jáne ekonomıkalyq qatynasty úzbegen. Reseı patshalyǵy bolsa Qazaqstanda óz saıasatyn Aby­laı­dyń qoldaýynsyz iske asyra almaı­tynyn moıyndaǵan. Máselen, qazaq eliniń jaı-japsaryn qyraǵylyqpen baqylap otyrǵan Orynbor ákim­shi­li­gi­niń sheneýnikteri general-maıor A.Tevkelev pen P.Rychkovtyń syrtqy ister alqasyna 1759 jyldyń 22 qańtaryn­daǵy: «Bul kúnderi Abylaı búkil Orta júzdiń bas bıleýshisi retinde tanyla­dy, al sonymen qatar, onyń eń bilikti de bilgir ekenin jáne qytaılyqtarmen qatynas jaǵdaıdy eskere otyryp, Abylaıdy meılinshe ishke tartý kerek. Alaıda, sol jerdiń halqy bizdiń nus­qaýymyzsyz han saılap jibergenin bilmeı de qalýymyz múmkin, óıtkeni qazirdiń ózinde ár jerde Abylaıdy han atap júr», dep málimdeme jibergen. Abylaıdyń óz erkimen eliniń birligin, derbestigin saqtaýdan taıynbaı­ty­ny­na kózi jetken Reseı ókimeti ony qaıt­se de óz yqpalyna kóndirý shara­la­ryn qarastyrady. «Abylaıdyń bul qylyǵyna, – dep jazady. A. Levshın, – yza bolǵan Reseı úkimeti oǵan aqy tóleýdi toqtatyp, ony kemsitý úshin kez kelgen bir sultandy kótermelep, oǵan qarsy qoıýdy uıǵarǵan. Onymen qoı­maı, Abylaıdy tutqyndap, ishki bir gý­bernııasyna jer aýdarýdy da oılas­tyr­ǵan. Biraq dál osy sátte ol áskerin jıyp, býrýttarmen soǵysyp, olardy jeńip, bitim jasady. Osydan soń, Túr­kistan mańynda qalyp, balasy Ǵadıl­diń (Ádildiń – K.Á.) suraýymen Talas ózeniniń jaǵasyna qala salǵyzdy». Ábden amaly taýsylǵan soń patsha úkimeti Abylaı han ordasyna ádeıilep elshi jiberedi. Han ordasynda bolyp qaıtqan kapıtan G. Lıngreın óziniń sa­pary jóninde esep bergende Abylaı­dyń Túrkistanda turatynyn aıta kelip, endi ol Reseı shekarasyna jaqyn­dap kóship kelmeıtinin jazady. Reseımen qarym-qatynasynda Abylaı beıbit, tatý kórshilestik jaǵdaıda ómir sú­rý qajettigin eske ala otyryp, taǵy da resmı túrde ózin onyń bodany ekenin moıyndaǵanymen is júzinde óz eliniń derbestigine daq salǵan joq, bedelin túsirmedi. Abylaıdy óz yqpalyna kón­dire almaǵan patsha ókimeti endi Qazaq elin otarlaýdyń basqa joldaryn qa­rastyrdy. Onyń biri – qazaq jeriniń shekarasyna qalashyqtar, bekinister sa­lý, olardy kelimsektermen, ásirese kazaktarmen toltyrý edi. Bul jergilikti halyq úshin qıyn jaǵdaı qalyp­tas­tyr­dy. Ol Jaıyqtyń, Ertistiń, taǵy basqa ózenderdiń jaǵasyna qazaqtar­dyń mal jaıýyna tyıym salý jónindegi patsha ókimetiniń jarlyqtary edi. Bul sheshim Abylaıdyń narazylyǵyn tý­dyr­dy. Biraq ol Reseımen úzildi-kesil­di qaty­nasty toqtatýǵa, jaǵdaıdy shıelenistirýge barmady, máseleni dıplomatııa turǵysynan sheshýdi oılastyrdy. Abylaı Orta júzdiń hany bola tu­ryp, óz bıligin búkil eline júrgizdi. Keıin úsh júzdiń hany bolyp saılan­ǵan­nan soń qazaq memlekettigin ny­ǵaı­tý jolynda aıanbaı nátıjeli qyzmet atqardy. Shet memleketter onymen sanasýǵa májbúr boldy. Qazaq elimen tyǵyz ekonomıkalyq baılanys jasap, beıbit ómir súrdi. Abylaı, ásirese Sibir qalalarymen saýda-sattyqty damy­tý­ǵa erekshe mán berdi. Mysaly, 1740 jyly Orynborda Reseı bodandyǵyn moıyndaý shartyna qol qoıý saparynda qazaq-orys saýda-sattyq qatynasyn tek Orynbor jármeńkesimen shektemeı, Sibirdiń basqa da qalalarynda júr­gizý qajet ekendigi týraly másele kóterdi. Bul usynys orys patshaly­ǵy­nyń oıynan shyqty. О́ıtkeni, ol orta júzde óziniń ekonomıkalyq, saıası yq­pa­lyn kúsheıtýdi kózdegen-di. Kóp uza­maı Orskide, Troıskide, Iаmyshev bekinisinde jármeńkeler ashylyp, saýda-sattyq eki eldiń arasynda órbidi. Ol óz halqyn orystardan eginshilikti, balyq aýlaý tásilin úırenýge shaqyrdy. Abylaı qazaq halqy úshin bir mezgilde eki alyp ımperııamen qarym-qa­ty­nas júrgizdi. Ony tıimdi paıdalan­dy. Reseı patshalyǵynan qyspaq kór­se, Qytaı boǵ­dyhanyna qaraı yǵysyp, kerisinshe Sın ımperııasynan qysym kórse, patsha úkimetimen jaqyndasa tús­ken. Sóıtip, bılik tizginin eshkimge ustatpaı, óziniń ishki jáne syrtqy saıa­satyn derbes júr­gize aldy. Ony A. Levshın rastaı oty­ryp, bylaı deıdi: «О́ziniń kúshine súıe­nip, qajetine qa­raı ózin birese Reseıdiń, birese Qy­taı­dyń bodany ekenin moı­yn­daı oty­ryp, biraq shyn máninde múlde táýelsiz bıleýshi boldy». Mundaı is tek tarıhı uly tulǵalardyń qolynan keler edi. Qazaqstannyń Abylaı zamanynda «is júzinde táýelsiz el» bolǵanyn Sho­qan Ýálıhanov ta rastaıdy. Al shyǵys­ta­ný­shy ǵalym V.Bartoldtyń aıtýyn­sha: «XVIII ǵasyrda qyrǵyzdar (qazaq­tar) orys úkimetiniń qoıǵan talapta­ryn ózine tıimdi bolsa ǵana oryndap otyr­ǵan». Mundaı saıasat táýeldi bıleýshiniń qolynan kelmeıtini aıtpasa da málim. Iá, Abylaıdy elimizdiń ıgi jaqsy­la­ry qoldamasa, onyń aty shyǵar ma edi, shyqpas pa edi?! Abylaıdyń aqyl­góı­ligi sol emes pe, ol aqsúıek sultan­darǵa emes, qalyń qazaq jurtshy­ly­ǵy­na, hal­qymyzdyń rýhanı kósemi bol­ǵan Buqar, Úmbeteı, Aqtamberdi jy­raý­larǵa, Qaz­daýysty Qazybek bıge, Tóle bıge, Áı­teke bıge Qabanbaı, Bó­genbaı, Naýryz­baı, Syrymbet, Malaı­sa­ry, Baıan sııaq­ty basqa da qaharman batyrlarǵa súıendi. Abylaıdy óz zamany, óz ortasy tý­dyrǵan, sol sebepti de ózi shyqqan bıleý­shi tap múddesin qoldaýy zańdy, óıt­keni ol sol ortada tárbıelendi. Odan basqasha oılaýdy talap etip, on­yń dú­nıe­ge degen kózqarasyna synı túrde tal­daý jasaý artyq bolady. Qaı­ta, tarıhı kezeńde bútin qazaq jur­tynyń múddesin tutastyryp, halyqty sol maq­­satqa jumyldyra bilgendigi Aby­laı­dyń ulylyǵynyń kórinisi dep bilemiz. Abylaıdyń alǵa ustaǵan saıasaty, maqsaty – qazaq halqynyń bostandyǵy men birligi, memlekettigi men táýel­siz­digi edi. Sol ulttyq múddeniń orynda­lýy­na endi qol jetti. Iá, Abylaıdyń jetsem degen kúni osy edi. Maqsaty – qazaq halqynyń bos­tandyǵy men birligi, memlekettigi men táýelsizdigi edi. Sol ulttyq múddeniń oryndalǵanyna bıyl 20 jyl bolady. Abylaı hannyń 300 jyldyǵy qaı kezde atalýy tıis degen másele tó­ńi­re­ginde árqıly pikirler aıtylyp jatyr. Bul másele túpkilikti ǵylymı sheshimin tabady dep senemiz. Ol qaı jyly atal­ǵanda da tómendegideı usynys­ta­rym­dy aıta ketsem deımin. Eger oryn­dal­sa, nur ústine nur bolary haq. Birinshiden, Abylaı atyna baıl­a­nys­ty pikirtalastarǵa túbegeıli núkte qoıý úshin Máskeýdegi muraǵat qujat­ta­ryn zertteýdi qolǵa alyp, ony aıaǵyna deıin jetkizetin komıssııa jasaqtalsa; ekinshiden, Abylaı han atyndaǵy joǵa­ry dáre­je­li orden belgilense; úshinshi­den, Aby­laı­dyń ordasy tigilgen Býra­baı­da­ǵy Shýche qalasyna Abylaı han aty berilse; tórtinshiden, Abylaı hanǵa ar­nal­­ǵan halyqaralyq dárejedegi ǵy­ly­mı-praktıkalyq konferensııa ótkizse de­­gen baılammen sóz aıaǵyn túısem deımin. Kádirjan ÁBÝEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.