Aqparattar astaryndaǵy aqıqat

Oǵan kóz jetkizý múmkindigi qandaı? Búginde ne kóp aqparat kóp. Tehnıkanyń meıilinshe damyǵandyǵynyń arqasynda jer shary­nyń túk­pir-túkpirinde bolǵan oqıǵalar sol sátin­de-aq dit­tegen jerlerine jetip jatady. Álemde bolyp jat­qan oqıǵalardan habardar bolýǵa qan­sha tyrys­qa­nyń­men, aqparattar aǵynynyń mol­dyǵy sondaı, keı­de olardyń bárimen birdeı tanysyp shyǵýǵa da ýaqytyń jetpeı qalady. Onyń syr­tyn­da osyndaı ústin-ústine kelip jatqan habar-osharlardyń ara­syn­da túsinýge, dálirek aıtqanda, qabyldaýǵa qıyn­daý aqparattar da jetip artyla­dy. Bul jerde biz keı-keıde tipti qaı aqparattyń shyndyqqa sáıke­se­tinin, qaı aqparattyń aqıqattan múlde alys jatqa­nyn aıyryp alýdyń óte qıyn eken aıtqaly otyr­myz. Qazaqtyń jalpaq tiline salsaq, «jerden jeti qoıan tapqandaı», jaǵalaı dúrliktire júretin ondaı ja­ńalyqsymaqtar ádet­te ınternette jıi jarııa­lanady. Onyń ózindik sebebi de joq emes. О́mirimizge endi ǵana dendep ene bastaǵan elektrondy aqpa­rat quraldary aqparattar rynogynan óz ornyn alý úshin, bylaısha aıtqanda, óz oqyrman­dary­nyń kóńilderinen shyǵý úshin nebir qıturqy áre­ketterge barýdy ar kórmeıtin boldy. Onyń ózin keıde demokratııamen jáne sóz bostandyǵymen baılanys­ty­ratyndar da barshylyq. Osy oraıda olar «aram ishseń – toıǵansha ish» degen qaǵıdat­ty da berik ustanatynǵa uqsaıdy. Áıteýir talap-talǵam, ar-uıat degen minez-qulyqtyń qaıtsek te oqyrmandardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýymyz kerek degen jalǵyz ǵana maqsat ustanǵan ondaılar úshin jat ekendigi aıdan anyq. Qalyń jurt­shylyqtyń nazaryn qaıtkende de ózderine aýdarý úshin olardyń kez kelgen áreketten taıynar túr­leri joq. Qasaqana nemese abaısyzda oryn al­ǵan keıbir áreketterdiń keıde belgili bir ulttardyń, bolmasa din jolyn ustanǵan adamdardyń namys­tary­na tıip ketetin kezderi de az emes. Onyń ózi túptep kelgende ult arazdyǵynyń, dinı ekstre­mızm­niń bas kóterýine sebepker bolyp jatady. Ońaı «olja» tabýdy kózdegenderdiń mun­daı us­ta­nymdaryna qazirgi qoǵamdaǵy adamdardyń oı-pıǵyldary da tolyq sáıkesip, «izdegenge – sura­ǵan» bolǵan syńaıly. Bizdiń bul sózimizge kún­de­likti ınternetti «qoparyp», onda beriletin ala­shu­bar máli­­metterge kóz salyp júrgen ár adam­nyń qar­sylyq bildirmesten qosylatynyna esh kúmán joq. «Aqyrzaman bolatyn jańa kún jarııa etildi», dep jazady qurandy órtegen dindar týraly sú­ıinshi suraǵan sol baıaǵy ınternet. «Ony adam­zat­tyń óz ómir súrýin 2011 jyldyń 21 mamy­rynda toqtata­ty­nyna senimdi amerıkalyq ýaǵyzshy Garold Kem­pıng eseptep shyǵarǵan». Al kerek bol­sa! Abyroı bolǵanda, aýyzdaryna kelgendi aıtý­dy, oılaryna kelgendi isteýdi ádetke aınal­dyr­ǵan taǵy bir ame­rıkalyq «kóripkeldiń» san­dy­raǵy teriske shyqty – 21 mamyr áldeqashan ótip ketti, Allaǵa shúkir, ázirge adamzat aman-esen ómir súrip jatyr. Bárinen buryn, osyndaı kúpirlik sózdi ózge emes, halyqqa tek jaqsy sózder ǵana aıtýǵa tıis ýaǵyzshynyń aýy­zy baryp qalaı aıtatynyna tań qalasyń. Tipti sondaı bir alapattyń oryn alatyny belgili bolǵan kúnniń ózinde de deni durys adam halyqty sabyrǵa shaqyryp, basý aıtýǵa tıis emes pe?! Onymen de qoı­maı, jańaǵy ýaǵyzshy «2011 jyldyń 21 qaza­nynda bizdiń planetamyz tolyqtaı joıylady» dep qýa­na habarlaıdy. Mundaıǵa bizdiń qazaq «Irigen aýyz­dan shirigen sóz shyǵady» dep baǵa beredi de, «Jaǵyńa jylan jumyrtqalasyn!» dep bir-aq qaıyrady. Sońǵy jyldary adamzatqa tabıǵattan tónetin qaýip-qaterler týraly óte jıi aıtylýda. Ǵalym­dar ony klımattyń jahandyq jylynýymen baı­lanystyrsa, endi bireýler oǵan dálel retinde Maıa mádenıetiniń kúntizbesi men ejelgi Egıpet­tiń kóne jazbalaryn kóldeneń tartady. Olar boıynsha adam­zat shejiresiniń kúntizbesi 2012 jyldyń 21 jeltoqsanymen aıaqtalady-mys. Osyn­daı jáıt­ter­diń sońy halyqtar arasynda soǵystar týyndatady deýshiler de bar. «Klımattyń jahandyq ózgerýi álemniń saıası kartasyn qaıtadan ózgeriske salatyn soǵystar týǵyzýǵa qabiletti, taıaý bolashaqta adam­zatty tushy sý, energııa resýrstary, qunarly jerler men qolaıly ahýaly bar aýmaqtar úshin jer ústin typ-tıpyl etetin soǵystar kútip turýy múm­kin» dep jazady ınternet. Mundaı qorytyn­dyny AQSh qorǵanys mınıstrliginiń tapsyrysy boıyn­sha «Aýa raıy málimeti: 2012-2020» atty baıandama ázirlegen fýtýrolog-ǵalymdar jasaǵan kórinedi. Osyndaı úreıli qorytyndy jasaýshy­lar sońǵy 15 jylda barlyq qurlyqtarda bol­ǵan jer silkinis­teri­niń 150 jylda oryn alǵan zilzalalar sanymen birdeı bolǵanyn bultartpas dáıek retinde keltiredi. Árıne, keltirilgen keıbir derekterdiń shyndyq ekendigine eshqandaı talas joq. Mysalǵa, osydan eki jyl buryn Gaıtıde 300 myńǵa tarta adamnyń opat bolǵany, ótken jyly Germanııa topan sý as­tyn­da qalyp, tóten­she jaǵdaı jarııalaýǵa máj­búr bolǵany, kúni keshe ǵana Japonııada oryn alǵan sum­dyq apat áli de adamdar jadynan shyǵa qoıǵan joq. Ǵalym­dar­dyń paıymdaýynsha, aldaǵy ýaqyt­tarda jaǵ­daı budan da góri áldeqaıda kúrdelene túspek. Soǵan oraı aldyn-ala jasalǵan boljamdar da bar. Olar qandaı boljamdar? Máselen, Eýropada al­daǵy qystyń ózinde-aq kataklızmder bastal­maq. 2012 jyly sumdyq aıazdyń saldarynan Skan­dınavııanyń kóptegen turǵyndary Eýropa­nyń ishki jaǵy men Reseıge qonys aýdaratyn bola­dy. Al 2015 jyly osy Eýropada sýdy, azyq-túlikti, ener­gııa resýrstaryn bólý máselesinde daý-janjaldar týýy múmkin. Sonymen birge osyndaı zá­reńdi ushy­ra­tyn aqparattar arasynan «2018 jyly Reseı Eýro­odaqqa ótý arqyly eýropalyqtardy energııa re­sýrstarymen jabdyqtaýdy jasqarta túsedi» degen jyly habar da kezdesip qalady. Biraq bar jaq­sylyq osymen támam­dalyp, odan ári baıanda­latyn jaǵdaılar taǵy da tóbe quı­qańdy shymyrlatar sarynda órbıdi. 2020 jyly Skandınavııadan, Gollandııadan, Germanııadan oń­tús­tikke taman orna­las­an Italııa, Ispanııa, Grekııa elderine qaraı jappaı kóshý bastalmaq. 2022 jyly Reın ózenine qatysty Fransııa men Germanııa arasynda janjal týynda­maq. Eýropa týraly bol­jamdar 2025-2027 jyl­da­ry Eýroodaqtyń ydy­­raý qaýpi kúsheıip, Ońtústik Jerorta teńizine (Soltús­tik Afrıka, Izraıl, Túr­kııa) bet alǵan kóshi-qon arta túsedi degen sózdermen aıaqtalady. Al Azııa qurlyǵyna qatysty boljamdar qan­daı degenge kelsek, mundaǵy jaǵdaıdyń da shal­qyp turǵany shamaly. 2012 jyly Japonııa ómir súrý úshin kúreste qurlyqtan aýmaqtar alyp qalý maqsatynda kórshilerine qarsy agressııaǵa barýy múmkin. 2020 jyly Úndistannyń, QHR-dyń, Vet­namnyń, Laostyń, Mıanmanyń jáne óz­ge de elder­diń qatysýymen Ońtúsik-Shyǵys Azııada áskerı operasııalar bastalmaq. Al 2030 jyly Japonııa men QHR arasyndaǵy qarym-qatynastar shıelenise túspek. Oǵan Reseıdiń energııa resýrs­ta­ry­na qol­jetimdilik úshin tartys túrtki bolmaqshy. Azııa men Eýropadaǵy jaǵdaı osylaı bolǵan­da, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Amerıka qur­ly­ǵynda nendeı ózgerister bolmaq? Endi soǵan nazar aýdaryp kóreıik. 2012 jyly Karıb teńizinen AQSh-qa, Meksıkaǵa jáne Amerıkanyń basqa da elderine bosqyndardyń aǵylýy kúsheıe túsetin bolady. 2016 jyly muhıttan balyq aýlaý kásip­shi­ligine qatysty AQSh pen Eýroodaq arasynda daý týyndaýy múmkin. Ǵalymdardyń aıtýlarynsha, osy atalǵan zo­ba­lańdardyń bárine teńizderdegi iri aǵys­tar­dyń, atap aıtqanda, Golfstrımniń ózgerýi sebepker bolmaq. Soltústiktegi muzdardyń erýinen Arktıkada jınaqtalyp qalǵan úlken kólemdegi tushy sýlar onyń aǵysyn ózgertip jiberetin kórinedi. Sonyń saldarynan Soltústik Eýropanyń klı­ma­ty qazirgi Iаkýtııanyń klımatyndaı bolyp shyq­paq. Osydan keıin názik jaratylysty norvegter, shvedter, fınder, dattar, tipti nemisterge deıin Jerorta teńizi jaǵalaýyna qaraı údere kóshpek. Al Ońtústik jartysharda kerisinshe, kún bu­ryn­ǵydan beter ysı túspek. Ol sý tapshy­lyǵyn týyn­datyp, shól dalanyń kóbeıip ketýine, aýyl­sharýashylyq úshin jaramdy jerlerdiń kúrt kemýine aparyp soqtyrady. Joǵaryda atalǵan baıandama avtorlarynyń pikirlerinshe, negizinen astyq óndirýmen aınalys­a­tyn álemdegi bes-alty aýdannyń halqy neǵurlym qolaıly jaǵdaılaryn saqtap qalmaq. Olardyń qa­tarynda AQSh, Argentına, Reseı sııaqty iri memle­ketter de bar. Álemniń saıası kartasynyń óz­gerýine kelsek, 2018 jylǵa qaraı Kanada, AQSh jáne Meksıka Soltústikamerıka qurlyǵyn ózimiz aıtyp ketken qaýip-qaterlerden qorǵaý úshin ózara birigip, bir memleketke aınalatyn bolady. Aqyr sońynda Koreıa birtutas memleket atanyp, onyń ózi Seýldiń ıadrolyq qarýǵa ıe bolýyna, al Phenıannyń jańa tehnologııalardy damytýyna jaǵdaı jasaıdy. Bolashaqta álem halyqtaryn ne kútip tur degen saýalǵa AQSh qorǵanys mınıstrligi ǵana emes, sonymen birge, BUU-nyń tapsyrysy bo­ıyn­sha 2007 jyly ózge de bir top ǵalym zertteýler júrgizgen eken. Olardyń jasaǵan boljam­dary da joǵaryda ózimiz aıtyp ketken jáıtter­den onsha alys jatqan joq. Iá, búginde aqparattar aǵynyna tolas joq. Olar­dyń qaısysyna senip, qaısysyna senbeý kerek ekenin keıde óziń de túsinbeı qalasyń. Bul oraıda belgili bir qarjyly toptardyń tapsy­ry­sy boıyn­sha nemese sensasııa qýa otyryp jumys isteıtin batystyq jýrnalıstıkanyń da eleýli ról oınap otyrǵany shyndyq. Olaı deıtinimiz, dú­nıe júzinde bo­lyp jatqan oqıǵalar men quby­lystar týraly bas­ty habar taratýshylar da solar. Sońǵy jyl­da­ry reseılik árip­testerimiz de batys­tan kóp nárseni úırenip úlgerdi. Sodan da bolar keı­de «osy kórshi­leri­mizde nendeı jańalyqtar bo­lyp jatyr eken» dep ınternetti asha qoısań, qarama-qaıshy kózqa­ras­­tar men ustanym­darǵa toly, keıde tipti maǵyna­syzdaý aqparattardy kórip, qaı­sy­syn qalaı qa­byl­daryńdy bilmeı dal bola­syń. Bir qyzyǵy, sol­tústiktegi kórshilerimiz de «qury­dy, bitti» degen sııaqty dúrliktirgish sózder men «anaý úıtip qoıdy, mynaý búıtip qoıdy» degen alypqashpa sy­bys­tarǵa óte áýes. (Bul jerde, maqsa­ty­myz óz­ge bolǵan­dyq­tan, pornofılmder kórse­te­tin saıt­tar týraly tipti áńgime de qozǵap otyrǵan joq­pyz). Sirá, ondaılar osyndaı jolmen óz oqyr­man­darymyzdy kóbeı­te­miz deıtin bolý­lary kerek. Ras, ósek-aıań, asyra­silteý aqparat­tar­dyń belgili bir adamdardy qyzyq­tyrýy da múm­kin. Biraq olar qandaı adamdar? Olar­dyń deń­geı­leri, qoǵamda alatyn oryndary qandaı? Degenmen bul másele de dál qazir eshkimdi alańdatyp jatpaǵan syńaıly. Sóz joq, ártúrli boljamdar aıtý ár zamandarda da bolǵan. Biraq olar dál qazirgiler daby­ralap júr­gen­deı, «aqyrzamandy» tóndirip qoı­maıtyn. Máse­len, Nostradamýs HHI ǵasyr­dyń basy keń aýqymdy kataklızmdermen – janar­taý­lardyń atqy­laýymen, zil­zalalarmen jáne topan sýlarmen erekshelenedi de­gen­di aıtqan. Sol sııaqty 2023 jyly jerdiń ornalasý kindiginiń ózgerýi ǵaryshtyq apat týyndatyp, jyl mezgilderi qatty ózgeriske ushy­raı­dy degen sóz­di de osy adam aıtty delinip júr. Sonymen birge ol 2000 jyl­dan adamzat damýynda osyǵan deıin bolyp kór­me­gen jańa saty bastalyp, jańa matrıarhat paıda bo­lady, 2003-2032 jyldar uly áıelder bıleıtin ke­zeńge aınalady degendi aıtady. Demek, Nostradamýs kem degende 2032 jyl­ǵa deıin adamzat­tyń ómir sú­rýin toqtatpaı­ty­nyn joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Árıne, adamdardyń ǵasyrlar boıy tabıǵatqa keltirip jatqan zalalynyń túbinde ózine qatty soqqy bolyp tıetini anyq. Ol jóninde ǵalymdar da talaı-talaı eskertýler jasap keledi. Biraq búkil tirliktiń bári qaıtkende de tabys tabýǵa ǵana baı­la­nyp turǵan myna zamanda álemdegi birde-bir memleket tabıǵatqa qamqor bolaıyq degen nıet bildirip otyr­ǵan joq. Kerisinshe, damy­ǵan alpaýyt elder qor­shaǵan ortany lastaýǵa jyl ótken saıyn óz úlesterin qosa túsýde. Reseı ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi N.Moıseev eger tehnıkalyq pro­gres­t­iń qa­zirgi qarqyny saqtalyp, 2000 jyldan bas­tap qor­shaǵan ortany qorǵaý jóninen búkil da­my­ǵan elderde óte qatań sharalar qabyldanbasa, HHI ǵasyr­dyń adamzat­tyń ómir súrýiniń sońǵy ǵa­syry bolýy ábden múmkin dep jazady óziniń «Qa­zirgi zamanǵy rasıonalızm» dep atalatyn kitabynda. Aldyn-ala jasalǵan boljamdarǵa qatysty aqparattar osyndaı bolsa, búgingi kúnimiz ben ót­ken ómirimiz týraly aıtylyp jatqan sózder qan­daı? Olardyń qaısylaryn durys dep qabyldap, qaısylaryn nazardan tys qaldyrýymyz kerek. Bul aıtýǵa jeńil bolǵanymen, is júzine kelgende op-ońaı sharýa emes. Osy jyldyń, ıaǵnı 2011-diń mamyr aıynyń sońynda Nıkıta Mıhalkov bastaǵan Reseıdiń bir top belgili óner qaıratkerleri BAQ-tarǵa baqylaý jasaıtyn keńes qurý kerek degen ıdeıa kótergen bolatyn. Olar óz oılaryn «tarıhı qalyptasqan ónegelilik normalaryn» saqtaý úshin sondaı qadam­ǵa barý qajet dep túsindirdi. Al ınternet bolsa, Kreml BAQ-tarǵa baqylaý jasaýdy konstıtýsııaǵa qarsy áreket bolyp tabylady dep atap otyr degen habar taratty. Aıta ketý kerek, quramyna mádenıet qaıratkerleri, bilim berý jáne medısına mekeme­leriniń qyzmet­kerleri men din ókilderi kirýi tıis dep eseptelgen keńes qurý jónindegi hatqa Mıhalkovtan ózge Vladımır Hotınenko, Vasılıı Lıvanov, Evgenıı Steblov, Arıstrah Lıvanov, Nıkolaı Býrlıaev, Kishi teatrdyń kórkemdik jetekshisi Iýrıı Solomın, Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Valerıı Ganıchev sııaqty Reseıdiń belgili de qurmetti aza­mat­tary qol qoıǵan eken. Osyndaı el úshin zor eń­bek sińirgen kisilerdiń oryndy pikirlerimen Kreml sanaspaı otyr degenge óz basym sene qoımaǵanym ras. Onyń ústine olar eldi búldirý emes, kerisinshe, ónegelilik, mádenıetti­lik turǵy­syn­­da eldi damytý, órkendetý maqsatyn kózdep otyr. Bir sózben aıtqanda, jas urpaqtyń qamyn, mem­lekettiń bolashaǵyn oılap otyr. Meniń túsi­nýim­she, buqaralyq aqparat qural­daryn tunshyq­tyryp tastaıyq degen nıet olarda joq. Sóıte tura, osyndaı izgi nıetti qadamdy, nege ekeni belgisiz, reseılik áriptesterimiz la­ıyq­ty túsinistikpen qabyl­daı qoıǵan joq. Osy oraıda taǵy da joǵaryda ózimiz júgingen RǴA akademıgi N.Moıseevtiń myna bir sózi eske oralady. «90-ynshy jyldardan bastap-aq árbir bes júzinshi bala normadan aıtarlyqtaı aýytqý­shy­lyqpen týýda jáne olardyń bári de tiri qalyp ómir súrýde. О́zderi urpaq ákeletin jasqa jetkende olar jete damymaǵan balalar sanyn kem degende eki ese arttyrady, sóıtip bul san ulǵaıǵan ústine ulǵaıa bermek» dep jazady ǵalym sol baıaǵy «Qazirgi zamanǵy rasıonalızm» atty eńbe­gin­de. Joǵaryda ózimiz aıtyp ótkendeı, turaqsyz pozısııa ustanyp, jalǵan aqparattar taratýdy jetistik kórýshilerdiń arasynda Moıseev aıtqan urpaq ókilderiniń joq ekenine kim senimdi? Jaqynda ınternet Gaagadaǵy halyqaralyq qylmystyq sot Mýamar Kaddafıge izdeý jarııa­lady degen aqparat jarııalady. Sóıtse ol jazyq­syz adamdardy qyrǵynǵa ushyratypty (osyn­daı­da baıaǵyda Hırosıma men Nagasakıde, sál keıinirek Vetnamda, kúni keshe ǵana Iýgoslavııada, Aýǵanstan men Irakta beıbit turǵyndardy qyrǵynǵa ushyratqandardy eshkim izdemeı me degen de oıǵa qalady ekensiń). Seneıin deseń, birinshiden, bul batystan taraǵan habar – mindetti túrde «qospasy» bolady, ekinshiden, bizdiń qoly­myz­da sol Lıvııada turyp, jumys istep jatqan adamdardyń, ıaǵnı kózderimen kórgenderdiń óz qoldarymen jazǵan haty bar. Ol ashyq hatty Lıvııada jumys istep jatqan reseılik, ýkraınalyq jáne belorýssııalyq dárigerler Reseı prezıdentiniń jáne osy eldiń Úkimet basshysynyń attaryna joldaǵan. «Búginde, qazir AQSh pen NATO-nyń egemen el – Lıvııaǵa qarsy ashyq syrtqy agressııasy júrip jatyr... Qazirgi ýaqytta AQSh pen NATO koa­lı­sııa­sy jabaıylyqpen júzege asyryp jatqan Lı­vııa­ny bombalaý bizdiń ashý-yzamyzdy tý­dyrýda. Trıpolı men aýmaqtaǵy ózge de qala­lar­dy bom­ba­laý­dyń Lıvııanyń áýe qorǵanysy men áskerı-áýe kúsh­teri nysandaryn, tipti jaıaý áskerlerdi de bomabalaýdan góri ózge maqsattary bar. Búgin 2011 jyldyń 24 naýryzynda NATO men AQSh avıa­sııa­sy Trıpolıdiń ıadrolyq zertteýler ortalyǵy orna­lasqan shet aımaqtaryn bom­balady. Áýe qorǵanysy men áskerı-áýe kúsh­teri nysandary shabýyldyń alǵashqy eki kúnin­de-aq joıylǵan, qalada jumys istep turǵan áse­rı nysandar qalǵan joq, biraq búgin ma­ńa­ıyn­da halyq tyǵyz qonystanǵan turǵyn kvar­tal­dary, qasynda iri kardıologııalyq orta­lyq bar Lıvııa armııasynyń kazarmalary bombalaý ny­sa­­n­a­syna aınaldy. Beıbit turǵyndar men dári­ger­ler tur­ǵy­lyqty qarapaıym kazarmalar qurtý ny­sanyna aınalady dep kútken joq, sondyqtan aýdan tur­ǵyndary men aýrýhanadaǵy naýqastar esh­qaı­da kóshirilmegen kúıi qaldy... Zymyrandar men bom­ba­l­ardyń turǵyn úılerge tııýi sal­dary­nan on­da­ǵan adam qaza taýyp, dene jaraqattaryn aldy». Osy­laı deı kelip hat jazýshy azamattar Lıvııa­daǵy soǵysqa óz baǵalaryn beredi. «Biz muny buǵan deıin Iýgoslavııada, Aýǵanstan men Irakta bolǵandaı, Lı­vııa halqyna qarsy AQSh pen onyń odaqtas­tary­nyń júrgizip jatqan genosıdi dep tolyq jaýapkershilikpen málimdeımiz. Koalısııa áskerleri júzege asyryp jatqan adamzatqa qarsy qylmystar qazirgi batystyq lıderlerdiń ákeleri men atalary jáne sybaılastary Japonııanyń Hı­rosıma men Nagasakı, Germanııanyń Drezden qalasynda halyqtyń qar­sylasýǵa degen erik-jigerin ezip tastaý úshin beı­bit turǵyndardy qyr­ǵan qylmystarymen birdeı» dep atap kórsetedi olar. Odan ári olar bizge dıktator retinde beınelenip kelgen Mýamar Kaddafı bıleıtin Lıvııa­daǵy jaǵdaıdyń jaqsy ekendigin, halyq­tyń óte qolaıly jaǵdaıda ómir súrip jatqanyn, elde bilim alýdyń tegin ekenin, jastar­dyń memleket esebinen shet elderde oqýǵa múmkin­dik­teri bar ekenin, neke qıǵan kezde jas lıvııa­lyq­tardyń 50 AQSh dollary kóleminde materıaldyq kómek alatyndyǵyn, memlekettik nesıelerdiń pa­ıyz­syz jáne qaıtarý merzimi belgilenbesten beriletinin, benzın men nannyń sý tegin turatynyn, avtomashına alý úshin memlekettiń dotasııa beretinin, aýyl sharýashylyǵynda eńbek etetinderdiń sa­lyq­tardan bosatylǵandyǵyn jáne elde basqa da artyq­shy­lyq­tardyń bar ekendigin egjeı-tegjeıli baıan­daı­dy. Mine, Lıvııada jumys isteı júrip bolyp jatqan oqıǵalardy kózderimen kórgen adamdardyń aıtýlary osyndaı. Bir eskerte ketetin jáıt, bulardyń birde-biri jergilikti lıvııalyq turǵyndar emes, demek, Kaddafıdiń sózin sóılep otyr dep olar­dyń aıtqandaryn teriske shyǵarýdyń esh qısy­ny joq. Al endi batys­tyq buqaralyq aqparat qu­ral­daryna, máselen, «Eýronıýs» agenttiginiń ha­bar­laryna qulaq túr­seń «Kaddafı beıbit tur­ǵyn­dardy qyryp ja­tyr», «Lıvııadaǵy jaǵdaı aýyr», «Koalısııalyq kúshter elde demokratııa ornatý úshin kúsh salýda» degen sııaqty sózderdi estısiń. Sonda osy aqparattardyń qaısysyna senip, qaısysyna senbeýimiz kerek. Bálkim osyndaı sebepten bolar, kózi ashyq, kókiregi oıaý degen kóptegen azamattar búginde BAQ-tardyń aıtqandaryna sene berýge bolmaıdy degendi ashyqtan-ashyq málimdep júr. Mundaı sózderdi estý bizderdiń – jýrnalıste­r­diń kóńilderin jubata qoımaıdy. Biraq bul da bar bolǵany keshegi keńestik daǵ­dylardan aryla almaı júrgen bizderge ǵana tán kózqaras. Al Batysta jýrnalıst onsha qur­met­ti mamandyq bolyp sanala qoımaıdy. О́ıtkeni olar keıde uıyqtap jatqan erli-zaıyptylardyń «kór­pe­sin» ashyp qaraýǵa deıin barady. Osydan az ǵana jyldar buryn Amerıkanyń burynǵy prezıdenti B.Klınton men M.Levınskıge qatysty shý kóteril­gende dál solaı boldy. Mundaı bizder úshin ábesteý kórinetin áreketterge batystyq jýr­nalıster aqsha úshin barady. Al jaqsy jal­aqy alý úshin qoja­ıyn­daryna jaǵynýlary kerek. Qo­jaıyndaryna ja­ǵyný úshin eldi eleń etkizetin sen­sasııa qajet. Sensasııa izdegen adamǵa «uıat-aby­roı» degenderiń joldas bola almaıdy. Adal jol­men aqsha tabý degen tek sóz júzinde ǵana bolmasa, is júzinde júzege aspaıtyn mindet. Sondyqtan da ol elderde jýrnalısterge kór­gen-bilgenderin kópke taratyp qoıatyn, aýyz­daryna sóz turmaıtyn ósekshi retinde qa­raı­dy. Osyndaı sebepterge baılanysty Batysta jýr­nalısterge degen kózqaras ta bıik dárejede emes. Bálkim Batysta jurttyń bizdegi sııaqty gazet-jýrnaldardy úılerine jazdyryp almaıtyndy­ǵy­nyń, kerek adamdardyń (saıasatpen aınaly­sa­tyndardyń) dúńgirshekterden satyp alatyndy­ǵy­nyń bir sebebi de osynda, ıaǵnı adamdardyń bári­niń birdeı BAQ-tardyń jazǵandaryna sene bermeıtindiginde jatsa kerek. Ol az deseńiz, «surqaı pressa», «býlvarlyq pressa» degen sózder de dál osy ba­tystyq baspasózge qatysty ómirge kelgen uǵymdar. Sózimiz jalań shyqpaýy úshin bir mysal keltire ketken de oryndy. Jaqynda «Islam shvedterdiń júrek­terin jaýlap alýda» degen habar oqydym. Sonda shved Ýleniń (qazirgi aty Ýmar Abdýlla) AQSh-ta oryn alǵan 11 qyr­kúıek­tegi qaıǵyly oqı­ǵa­dan keıin ıslamǵa degen qyzy­ǵýshylyǵynyń tý­ǵany baıan­da­lady. «О́zim áýelde ateıst bola­tyn­myn, dep túsin­di­re­di ol óz basy­nan ótken ja­ǵ­daı­dy, 11 qyrkúıektegi terrorlyq akti­ni estigen kezde mundaı qatygezdik maǵan qat­ty áser etti. BAQ-tar bolsa alma-kezek bul Quran­nan kúsh-qýat alǵan mu­sylman­dardyń qoly­men jasalǵan is dep qaıtalap jatty. Osynsha ozbyr­lyqqa úndeıtin ol ne qylǵan kitap degen másele meniń qyzyǵýshylyǵymdy tý­dyr­dy. Men kitap­ha­naǵa bardym da Qurandy al­dym, ol men úshin tyıym salynǵan kitappen teń­des boldy. Birinshi aıattan bastap-aq BAQ-tar­dyń meni aldaǵanyn túsindim. Ozbyrlyqqa úndeýdiń or­nyna men mahabbat, beıbitshilik pen meıirimdilik joldaý­laryn kezdestirdim. Qurandaǵy «Qaıy­rym­dy da Me­ıirimdi Allanyń atymen bastaı­myz» degen al­ǵash­qy joldardyń ózi-aq bárin aıtyp turǵan bola­tyn. Qaıyrymdy da Meıirimdi Jaratýshy quqy joq adamǵa kisi óltirýge buı­ryq bere ala ma? Men aqıqatty ashqanyma qýan­sam, sonymen birge meni osynsha jyl aldap kelgenine ashýlandym». Saıa­sat­tyń qıturqy is-áreket­teri­nen alys turǵan qara­pa­ıym shved aza­maty osy­laı deıdi. Osy aıtyl­ǵan­dar­dan-aq bir­qatar batys­tyq buqaralyq aqparat qural­dary­­nyń qandaı jol ustanatynyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Batystyq áriptesterimiz bizge kezinde Amerı­kanyń Gýantanamo túrmesindegi jaǵdaı týraly da shyndyqty aıtqysy kelgen joq. Oǵan aparyp qoısha toǵytylyp qamalǵandar shetinen terror­shy­lar degen bir ǵana tujyrym jasaldy. Sóıtsek, jaǵdaı dál olar aıtqandaı emes kórinedi. AQSh-tyń Kýba aralyndaǵy áskerı baza­syn­daǵy Gýantanamo túrmesiniń «ıslam terror­shy­lary jaǵynda áskerı is-qımyldarǵa qatysty» degen aıyppen Aýǵanstannan alǵashqy 20 adam jetkizilgen 2002 jyly paıda bolǵany belgili. 2002 jyl men 2006 jyldyń arasynda amerı­ka­lyq áskerler Aýǵanstan men Irak aýmaǵynda júrgizgen soǵys operasııalary barysynda qolǵa túsken 750 sheteldik osy túrmede bolyp shyqqan eken. Bir qyzyǵy, 2006 jyldyń sáýir aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha, túr­mede 490 tutqyn bolsa, solardyń tek onyna ǵana resmı túrde aıyp ta­ǵyl­ǵan. Sonda aıyp ta­ǵyl­maǵan adamdy túrmede ustaýǵa bolmaıdy degen qaǵıda qaıda qalady? Munda negizinen Arabııa, Aýǵanstan jáne Iemen elderiniń azamattary otyr. Sonymen birge Gýantanamo uıǵyr separatısteriniń de jazalaryn óteıtin orny bolyp tabylatyn kóri­ne­di. Osyn­daı jáıtterdi eskere kelgende Gýan­tan­a­mony «mu­sylmandar túrmesi» dep ataýǵa da tolyq negiz bar tárizdi. 2009 jyly AQSh prezıdenti laýa­zy­myna kirisken bette Barak Obama Gýantanamo túrmesin taratý týraly buıryqqa qol qoıǵan bola­tyn. Osylaısha lager jyl ishinde jabylýǵa tıis edi. Biraq prezıdent sheshimi júzege asqan joq, túr­me áli kúnge deıin óziniń abyroısyz mindetin atqa­ryp keledi. Al 2010 jyldyń 8 jel­toq­sanynda Kon­grestiń ókilder palatasy túrmeni jabýǵa qarsy shyqty. Sóıtip demokratııany jaq­taıtyn eldiń zııa­ly qaýymy adamdardy bas bos­tan­dyqtarynan aıy­ryp, quqyqtaryn burmalaı otyryp, bir aral­daǵy túrmede ustap turýdy óte oryndy, ıaǵnı demokratııamen úılesetin is dep tanydy. Osy túrmedegi adamdardy azaptaý túr­leri týraly kezinde álemdik aqparat qural­dary­nyń jarysa habarlaǵany belgili. Osydan keıin myqty bolsań «demokratııa», «adam quqyqtary» degen sózderdiń túpki maǵy­na­syn túsinip kór. Iá, aqparat kóp, biraq olardyń qaısysy durys, qaısysy burys ekenin bir Alla ǵana biledi. Keshegi keńestik zamanda Vetnamdaǵy soǵys týraly kóp aı­tyldy, kóp jazyldy. Biraq ol ýaqyttarda da Keńes Odaǵy men AQSh arasynda­ǵy «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» saldarynan kóp jáıt­terdi saıasatqa siltep, má­se­leniń anyq-qany­ǵyna jetý qıyn boldy. О́ıt­keni ol kezde AQSh-tyń aıtqandaryn Keńes odaǵy, al Keńes odaǵy­nyń aıtqandaryn AQSh teriske shyǵa­ryp otyra­tyn. Osydan kelip qarapaıym jurt qaı jaqtyń sózine ılanaryn bilmeı ábden dal bolýshy edi. Búginde AQSh, qaldy, búkil Batysqa qarsy turatyn Keńes Odaǵy joq. Sondyqtan da bolar, ótken Vetnam soǵysyna qatysty naǵyz shyn­dyq­tar da endi-endi ǵana aıtyla bastady (bul da bolsa «endi bizge kim ne isteı alady» degen órkóki­rektiktiń ná­tı­jesi bolsa kerek). Osydan birer jyl­daı buryn telearna arqyly kórsetilgen Vetnam­daǵy soǵys týraly derekti fılmdi qaraı otyryp, vetnamdyq bir qart kisiniń qasynda aıaq-qolynan aıyrylyp músápir bolyp jatqan qyz balany nus­qap turyp, «muhıttyń arǵy jaǵynan kelip bizdi osyn­shalyq qyrǵynǵa ushyratatyndaı biz amerı­ka­lyqtarǵa ne jamandyq istedik» dep jylap otyryp sóı­le­genin estigenim bar. Sóıtsek, Hanoıdyń baǵa­laýy boıyn­sha, 21 jylǵa sozylǵan áskerı is-qı­myl­dar bary­syn­da 4 mıllıon vetnamdyq beıbit turǵyn qaza bolǵan eken. Al 1968 jyly Maı-Leı de­revnıa­synda qandy qasap uıymdastyrǵan amerı­ka­lyq­tardyń 300-den astam vetnamdyq sharýa­lardy qyrǵynǵa ushyratqany da keıin belgili bolyp otyr. Bul sııaqty shyndyqtar da kezinde  bur­malanyp keldi. Sol sııaqty qazirgi kezde álemde bolyp jatqan túrli oqıǵalar týraly naǵyz shyn­dyq ta ýaqyt óte kele ashylyp, halyq­qa habar­la­natyn bolsa kerek. Osyndaı ala-qula aqparattar kúni keshe ǵana ózimiz bir Odaqtyń quramynda bolǵan, keıin kele TMD, EýrAzEQ jáne basqa da halyqaralyq jáne memleketaralyq birlestikterge birdeı múshe bolyp kele jatqan elder týraly da jıi-jıi beriledi. So­lar­dyń deni ádette Belarýs Respýblıka­sy men Grý­zııaǵa qatysty bolyp keledi. Keıde Qazaq­stan­nyń da syn tezine ilinip qalatyn kezderi joq emes. Osyndaı alypqashpa habar taratýshy­lar jaqsy­lyq­tardan góri, jamanat habarlardy jetkizýge qu­mar. Muny da oqyrmandar «júregin jaýlap alýǵa» baǵyttalǵan arzan tásil dep baǵa­laǵan jón sııaqty. Aıtalyq, ózim Belarýs elinde ju­mys babymen birneshe márte boldym. Batys­tyq BAQ-tar shýlatyp jatqan soraqylyq­ty, áldebi­reý­lerdiń quqyqtaryn aıaqqa basýshylyqty kór­gen de, estigen de emespin. Typ-tynysh qana eń­bek etip jatqan halyq. Al endi Grýzııaǵa kelsek, bul elde bolýdyń sáti túse qoıǵan joq. Biraq sol elde jumys jaǵdaıymen, qazirgi zamannyń tilimen aıtqanda, bıznesine baılanysty bolyp tura­tyn adamdardyń aıtýlarynsha, jaǵdaı BAQ-tar jaǵalaı jazyp jatqandaǵyǵa qaraǵanda múlde kerisinshe kórinedi. Elde temirdeı tártip ornaǵan, jemqorlar men ózge de qylmyskerler qa­tań jazalanǵan, qandaı da bolmasyn máseleni, ıaǵnı barǵan sharýańdy sheshý degeniń bul elde óte jeńil. Osy oraıda ózimiz baıqap, ańǵaryp júrgen my­na­daı bir shyndyq bar. Álemniń qandaı da bol­ma­syn bir elinde tártip ornaı bastasa, nege ekeni belgisiz, ol «adam quqyqtaryn qorǵaýshy­lar» ta­ra­py­nan demokratııany tunshyqtyr­ǵan­dyq bo­lyp ta­ny­lady. Osy rette osydan biraz jyl buryn Reseıdiń bir telearnasynan ashy shyndyqty aıta otyryp júr­gizil­gen bir habardy tyńdaǵanym eske túsedi. Son­da telejýrnalıst Reseıdi Elsın basqarǵan jyl­­dar­da, ekonomıka meılinshe quldyrap, jaǵa­laı jumyssyzdyq jaılap, eńbekaqylar men zeı­net­­aqy­lardyń berilmeýi saldarynan ári tártiptiń beti­men jiberilýinen qylmystar órship, uıym­das­qan toptar qaraqshylyq shabýyldar uıymdas­ty­ryp, eldiń berekesin ketirip turǵan shaqta batys­taǵylar «Reseı jaqsy joldy tańdady, demokratııa damyp keledi» dep artymyzǵa kópshik qoıýshy edi, qazir bılikke Pýtın kelip, ekonomıka azdap bolsa da órge basyp, eń bastysy, elde tártip ornaı bas­taǵan kezde sol batystaǵylar «Reseı demokratııaǵa degen adal­dyq prınsıpterinen aınyp ketip otyr» dep kinálaýǵa kóshti. Osydan-aq demokratııany kók­seý­shilerdiń kókeılerinde ne jatqanyn aıqyn ań­ǵarýǵa bolady degen edi. Osy áriptesimizdiń sózi qazirgi tańda qalyptasqan shynaıy ahýaldy jete túsine bilgen adamǵa kóp jáıtten habar beredi. Nesin aıtasyń, aqparattar óte kóp. Biraq olar­dyń astarynda qandaı syrdyń buǵyp jat­qan­dy­ǵyn, qaısysynyń shyndyq, qaısysynyń jal­ǵan ekenine kóz jetkizý óte qıynǵa túsip tur. Eń óki­nishtisi, áldekimderdiń múddesi úshin oıdan shy­ǵa­ry­l­ǵan aqparattar qarapaıym halyqqa teris baǵyt-baǵdar berip, olardy durys joldan adastyrý maqsatyn kózdeıdi. Al ol maqsat ázirge belgili bir dárejede oryndalyp ta jatyr. Seıfolla ShAIYNǴAZY.