Áke týraly oı

Áli esimde. Alpysynshy jyldardyń basynda ákem qalada bolatyn. Biz aýyldamyz. Keıin bildim, «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýr­nalynda qyzmet istepti. Men bolsam 6-7 jasar bala­myn. Jataǵan úıdiń tóbesine shyǵyp alyp, ákemniń aýylǵa kelýin zaryǵa kútip otyratynmyn. Taýlar­dyń arǵy jaǵynda men bilmeıtin ǵajaıyp bir ólke bar, sol ólkeden ákem aýylǵa keletin sııaqty kórine­tin... Saǵyna kútýime oraı ákem de aýylǵa jıi kelip turdy. Ol men úshin bir baqytty sátter edi. Ákem Qazaq radıosynda dıktor bolyp qyzmet istedi. Daýysyn radıodan estý – aýyldaǵy biz úshin erekshe baqyt bolatyn. Ol aýylǵa kelgende janynda shaǵyn deneli, júzi susty bir murtty kisi jıi birge bolýshy edi. Keıin bildim, bul qazaqtyń tanymal aqyny Toqash Berdııarov eken. О́miriniń sońǵy kezine deıin Toqash aǵamen ákemniń baılanysy úzilgen joq. Ol kisi jas shamasynyń alshaq­ty­ǵyna qaramaı, ákemniń shyn dosy edi. Toqash aqyn soǵysqa basynan aıaǵyna sheıin qatynas­qan, kezinde teńizshi bol­­ǵan. Erteńgisin ákem men Toqash aqyn úıdiń aldynda belderine deıin jalańashtap tastap, tastaı sýyq taý sýyna jýynyp jatqan beıneleri áli kóz aldymda. Sonda Toqash aǵanyń júrek tusynda týshpen salynǵan murtty sus­ty adamnyń, al arqasynda kún shyǵyp kele jatqan sátti beıneleıtin sýretterdi baıqap qalǵanym bar. Murtty adam Stalınniń beınesi ekenin keıin bildim. Toqash aǵa meni qorqyt­paqshy boldy ma, álde qal­jy­ńy ma, ıyqtaryn qı­qań­datyp qozǵaltyp edi, denesindegi álgi adam­nyń murty jybyr­la­ǵandaı bolyp ketti. Balamyn ǵoı, oǵan máz boldym. Bizdiń elden jaýgershilik zamanda batyr baba­larymyz kóp shyq­qan eken. Biraq ádebıet pen óner salasynan top jar­ǵandar asa kóp bol­maǵan sekildi. Ákemniń kóziniń tirisinde: «Myna adam meniń us­tazym, sol meni poe­zııaǵa baýlydy, sodan úıren­dim, soǵan eliktedim», degenin óz basym estimeppin. Ke­risinshe, ol: «Ne sotvorı sebıa kýmıra», nemese: «О́z bolmy­syńa jat nár­sege elikteme», – dep otyratyn. Oı jiberip otyrsam, ákem syndy halyq moıyn­daǵan dara aqynnyń alǵashqy qadamy da, uly jol­da­ǵy tuńǵysh sapary da sol Qarasaz­daǵy qazaqtyń qara úıinen bastaý alǵan eken. Mun­da men ákemniń poe­zııasyna arqaý bolǵan qazaqy tur­mys-tirlikti aı­typ otyrǵan joq­pyn. Meniń aıtpa­ǵym, sol jata­ǵan úıdiń kıesi aqyn­ǵa ystyq uıa bol­ǵa­ny, qanattan­dyr­ǵany. Sol úıdiń ishindegi bar baı­lyq ákem jınaǵan kitaptar edi. Men dúnıege kelip, es bilgende kórgenim sol kitaptar bol­dy. Arasynda áde­bı, kórkem dú­nıe­ler kóp edi. Keıin sol kitaptardy paraqtap otyrǵanda barlyǵynyń ishinen qaryndashpen belgilengen ákemniń keıbir pikirlerin kezdestirdim. Iаǵnı, bul kitaptar baıaǵyda, sol Qarasazda ákem sýsyn­daǵan bilim káýsary eken ǵoı. Osy­dan shyǵaryp aıtpaǵym, ákemdi uly aqyn jasaǵan tek qana onyń Alla bergen týma da­ryny ǵana emes, sol daryndy ush­taǵan, óz betinshe oqý arqyly jetildire túsken izdengishtigi, zor eńbek­qorlyǵy, bolashaq­ta óz sybaǵasy baryn bilip, óz taǵ­dy­ryn ózi boljaı alǵandaı bolyp kórinedi maǵan. Tiri kezinde, ákemniń jazý ús­te­linde Abaı atamyzdyń shaǵyn mú­sini – bıýsti turatyn (ol qazir mura­jaıda). О́leń jazýǵa otyrǵan kezinde sol músinge qarap, kúbir­lep bir jorý jasaıtyn. «Shaldyń qabaǵy búgin maǵan ashyq-jarqyn, shamasy eń­be­gim nátıjeli bola­tyn shyǵar», – deıtin. Al keıde: «Shaldyń qabaǵy búgin túsip ketipti ǵoı, áı qaıdam sha­byt shirkin, shalqymaıtyn shy­ǵar», – dep nalyǵan keıipte otyratyn. Iá, búkil jurt aıtpaqshy, «Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin, Abaı jaqqan bir sáýle són­beý úshin», – dep jazǵan ákem qazaq­tyń qara óleńi degen qasıetti uǵymdy ózinshe mazdatyp, jan-jaqty da­my­typ halqynyń rýhanı qazynasyna aınaldyrǵan tárizdi. Ákem jeke tulǵalardy dárip­tep, kóp úzdikken joq. Sonda da kózi tirisinde ol dáripteıtin bir tul­­ǵa bar bo­latyn. Ol kisi týraly aıtqanda, ákem­niń kózi bal-bul janyp, oı teńizin kesh­kendeı bola­tyn. Ol – bizdiń Tıyn ájemiz edi. Ájesine degen nemerelik mahab­ba­ty bólekshe ekenin ákemniń óz aýzynan jigit bolyp qalǵan kezimde de talaı estidim. Ár qazaqtyń aýy­lyn­da el syılaıtyn adamgershiligi mol, erekshe syıly adamdar bolady emes pe. Bizdiń Tıyn ájemiz de búkil aýyldy aý­zy­na qaratqan sondaı qasıetti analardyń biri eken. О́le-ólgenshe áke­miz sol ájesin sheshem dep, ar­daqtap ótti. Arına Rodıonovna ana retinde Pýsh­kınge qandaı áser etse, biz kórmegen áke sózi­nen ǵana biletin Tıyn ájemiz de bola­shaq aqyn nemeresin aıalap ósirip, qanatynyń qataıýy­na, adaldyq jolynda aıanyp qal­maý­ǵa baýlyǵan eken. ...Kelesi bir oıdy ákem men sheshem týraly órbitsem deımin. Men biletin bir ǵana shyndyq – ar­daqty jandardyń bir-birine degen adaldyqtary edi. Ákem – shyǵarmashylyqtyń jáne sezimniń ada­my ekeni barshaǵa málim. Poezııasyndaǵy alapat kúshke saı minezi de, syr-sıpaty da san qıly bolatyn. Birde jaıdary, birde muńly... Birde ashý-yza... Kimge?.. Ne úshin?... Ony ózinen basqa eshkim bilip bolmaıdy. Sol minezderge tótep bergen qaıran meniń sheshem dep oılaımyn keıde. Qazaqtyń áıelderine tán kónbistik sende de mol boldy ǵoı, anashym! «Taǵdyryma týra kelgen serigim, Men beıbaqqa syılady eken seni kim?! Shar basymda, shańyraǵym, sen tursyń, Basqalardyń barlyǵynan jeridim. Aýyrlyqtyń kóterdiń-aý kóbin sen, Senen kelip qýat aldym jeńilsem. Sen jer boldyń, nóser bolyp tógilsem, Shuǵylasyń, qara bult bop kórinsem. Men tún bolsam, sen tań boldyń jańa atqan, Meni qola, seni shoıyn jaratqan. Men ashý da, sen aqylsyń nári aqqan, Sen – Adamsyń, men – ajdaha zár atqan...» О́le-ólgenshe ákem bizge: «Sheshelerińdi syı­lań­dar, renjitpeńder», deýmen ketti. Syılaıtyn qa­sıet­teri mol bolǵandyqtan aıtady da. Ekeýi de kózderi tirisinde bir-birinen alshaqtap, aralaryn sýytpady. О́ıtkeni, jas kezderinde tabystyrǵan mahabattary shynaıy boldy. Balalyq shaqtary bol­maǵan, ekeýi de soǵystan keıin beınetti az kór­megen urpaq ókilderi edi. Ekeýi de mahabbattaryna adal boldy, sol adal kúıi dúnıeden ótti, jaryq­tyqtar. Qazirgi jigit aǵasy bolǵan shaqta ańǵarǵanym, me­niń ákem tek adaldyqty tý etip, oıyn ashyq aı­typ, qııanatshyldarǵa qyransha túıilip, qı­nal­­ǵan­darǵa qolushyn berýdi óziniń azamattyq, aqyndyq paryzy sanap ǵumyr keshti. Ol myna dúnıede bir Jaratýshy Uly kúshtiń baryna erekshe senetin... Almaty oblysy Eńbek­shiqazaq aýdanyndaǵy Sógeti aýylynda turatyn saıatshy Muhamed Isabekov degen baýyry­myz sol mańaıdaǵy Qursaı atalatyn jerden Asy jaı­laýyna asatyn tustan tabıǵattyń ózi taýdyń alyp tas­tarynan qashap jasaǵan, ákemnen aýmaıtyn tabı­ǵı músindi kóripti. Kórgen sátte álgi tabıǵat syı­laǵan alyp tas músinniń aqyn Muqaǵalı Maqa­taev­tan aýmaıtynyn aýyldas­taryna, odan soń Alma­ty­daǵy qalamgerlerge habar­lap­ty. Qudaıdyń qudy­re­tin qarańyzshy!? Alyp tas músin – bıikte tur­ǵan Muqaǵalı aqynnan aýmaıdy. Mań­daıy, shashy, bet-álpeti, bári-bári týra ózi sekildi. Jazý­shylar odaǵy­nan jáne telearna tilshilerimen birge men de bardym. Týra 80 jyldyq mereıtoıy bas­ta­latyn sáttegi tabıǵattyń myna tosyn syıyna tań­ǵal­dym... Tańǵaldym da ALLAǴA shúkirshilik aıttym... «Alla – aqıqat. Allaǵa senip ótem, Adaldyq pen aqıqat serik eken...» Tirliginde talaı qıyndyqty bastan keship, nebári 45 jasynda baqı­lyq bolǵan ákeme JARATQAN IEM­NIŃ mynadaı syı jasaǵanyna qaı­ran­myn! О́zi aıt­paqshy, ol iri qyz­met­te de bolmady. Baılyqtyń da ra­ha­­tyn kórdi deı almaımyn. Alaıda, óz dáýiriniń shyn­dyǵyn tasqa qasha­ǵan­daı, erekshe áserli, baryn­sha maz­mun­dy etip, búgingi urpaqqa otty jyr­lary­men qal­dyr­dy... Ras, ákem óziniń syrshyl ári shynshyl jyr­laryna eldiń kórsetip jatqan qurmetin kóre al­mady. Degenmen ol túbinde eńbegi­niń osylaı baǵa­lana­tynyn sezip, bilip, anyq boljap ketkenin artynda qalǵan óleńderi men kúndelik jazba­larynan baıqaýǵa bolady. Maqataev poezııasy dáýir minberine áldeqashan kóterildi desem bolar. Búgingi jáne keler urpaqqa onyń berer úlgi-ónegesi men kúsh-qýaty, tıgizetin áseri erek­she ekenine qalyń qazaq­tyń kózi álde­qashan jetti dep oılaımyn. Men tól perzenti retinde osyǵan qýanamyn! Qazir aqparat qural­darynda kóptegen kúr­deli máseleler kóterilip ja­tyr. Olardyń eń ózektisi – til máselesi. Meniń kókeıimde osy til máse­lesi tóńireginde ákem esh­teńe jaz­baǵan ba, ol kezde de bul máse­le qaýymdy mazalady ǵoı degen suraq júretin. Qudaıdyń qudireti, meniń bul suraǵyma Keń­saıdaǵy ákemniń zıratyna jazylǵan óz óleńi jaýap berdi: «Árıne, sýyq qaıǵy,  sýyq qaıǵy, Kóńilin halqyń saǵan sýytpaıdy. Eger de halyq ózin  umytpasa, Baqyl bol, halqyń seni  umytpaıdy?!.». О́ziniń bolashaq kúnderin boljaǵan aqynnyń urpa­ǵyna, eline arnaǵan amanat retindegi ózek­jardy óleńi bul. Osy óleńniń úshinshi jolyna nazar aýdaryńyzshy; «Eger de halyq ózin umyt­pasa...». Barlyq naǵyz shyndyq osy úshinshi jolda tur. Demek, tek dini, tili, dili saý halyq qana ózin joǵaltpaı, aqynyn qasterleıtinin meńzep tur emes pe?!. Ákem qaıtys bolardyń aldynda, ıaǵnı 1976 jyly men sol kezdegi Gýrev qala­syn­­­da /qazirgi Atyraý/ zań sa­lasynyń jas qyzmetkeri edim. Sheshem Lashynnyń shu­ǵyl sha­qyrtýymen Alma­tyǵa keldim. Kelsem, ákem úıde joq eken. Sheshem maǵan onyń aýrýhanada aýyr halde jat­qanyn aıtty. Tóle bı kóshesi men Seıfýllın kósheleriniń qıyly­sy­­­nyń mańynda ornalasqan aý­rý­hana qala­shy­ǵyna keldik. Sol kúni dárigerler ákemniń qatty álsiregenin aıtyp, aýrýhanadan shyǵaryp berdi. Sha­ma­sy, ony emdep jazý múmkin emes de­gen qory­tyn­dyǵa kelgen bolýlary kerek. Syrtqa shyq­qannan keıin ákem birshama ýaqyt daladaǵy oryn­dyqta syrqaty janyna batqan kúıi ún-túnsiz otyrdy. О́ńinde kúı­ze­lis bar. Men sonda ákem­niń qatty júdep, eti qashyp ketkenin kórdim... Bu­rynǵy batyr tulǵaly, eńgezerdeı iri adamnan shókimdeı ǵana dene qalypty. Biz ony taksımen Panfılov pen Shevchenko kóshe­leri­niń qıyly­syn­daǵy úıimizge alyp keldik. О́mir­den oza­ry­nan bir kún buryn ol úıde qatty qına­lysta jatty. Sol túni janyna shıpa jasar ma eken dep «jedel jár­dem» shaqyryp, ózi jatqan aýrý­hanaǵa qaıtadan jetkizdik. Menimen sóı­lesýge shamasy da bolmady. Son­dyq­tan máńgilik saparǵa attanarda ákem maǵan mynandaı sózder aıtyp edi deı almaı­myn... Sheshem ekeýmiz aýrý­ha­naǵa qaıtadan bardyq. Jansaq­taý bólmesine bar­ǵan­da, eki adam jatqanyn kórdim. Oń jaqtaǵy kereýette ákem jatyr... Sol jaqta jasy otyz­dar shamasyndaǵy orys jigiti... Ákemniń hal-jaǵdaıy óte aýyr... Esi kire­sili-shyǵasyly. Shesheme bir sóz­derdi kúbirlep aıtqan sekildi edi... Sansyrap júrip ol jaǵyna mán bermeppin. Ákemdi jansaqtaý bólmesinen zembilge salyp bas­qa jaqqa alyp ketti. Sol kezde esil júrek máńgilikke toqtaǵanyn sońynan bildik! Birazdan soń dárigerler bizge ákemniń qaıtqa­nyn habarlady. Bul 1976 jyldyń 27 naýyryzy bo­la­tyn. Sheshem ekeýmiz úıge jylap qaıt­tyq. Sonda meniń esime túskeni Maı­gúl jol apa­ty­nan osy Almatyda qaıtys bolǵanda, sheshem men ákem birin-biri demep, tún­de «7-lınııa» kóshe­sindegi biz turatyn úıge ańyrap jylap kelgen bo­latyn. Ol kezde olar jap-jas edi. Sol kórinis meniń esimde máńgi jat­ta­lyp qalypty. Sondaı qaıǵyly sátti endi sheshem ekeýmiz basymyzdan keshtik. Tabıǵat-ananyń sol kúngi kórsetken tosyn minezi aqynymen qoshtasqan qa­ra­­qurym halyqtyń kóńil-kúıimen ush­tas saı bolyp shyqty. Sonda Almatyda bastalǵan uzaq-sonar sebelegen aq jaýyn ákemdi sońǵy saparǵa attan­dyr­ǵan halyq kóshin Keńsaı zıratyna sheıin shyǵaryp saldy. Quddy tabıǵattyń ózi qımas ulyn kóz jasy sorǵalap, soń­ǵy saparǵa shyǵaryp salǵandaı kórindi. Bári-bári esimde, tabyt salynǵan avto­kólikte ákemniń bala kúngi jold­as­tary – Májıt Qurmanov, Sydyq Ahmetov, Ábdike Asanov túregep turdy. Ákemniń sózimen aıtqanda bular «Ákeleri maıdanda ólip, jesir shesheleriniń kúlshe­lerin dorbalaryna salyp, Almatyǵa jyly­lyq izdep kelgen tórt jetim» edi. Búginde tórteýi de marqum. Olar óz «qolbasshysy» Muqashyn aqyrǵy sa­parǵa osylaı attandyrdy. Qazirgi kezde sol kóz aldymnan ótken sátterdi oılasam, beıit basynda ákemmen qoshtasýǵa balalyq shaqtary soǵysta ólgen qazaq­tyń myńdaǵan jasóspirimderi kelgen sııaqty kórinedi maǵan. Olardy ákem eshqashan umytqan joq, óz óleńderinde oǵan aıyryqsha mańyz berdi, sol jetim­derdiń únin halqyna jetkizdi. Ákemdi jerlep, aza kóńilmen qaıtyp kele jatqan shaqta Keńshilik aǵa Myrza­bekov maǵan: «Juldyz, sen kóp jasyma, kóziniń tirisinde mynaý jalǵan dúnıege syımaı ketken ákeńdi anaý jatqan sharshydaı ǵana kór jasyrady degenge men eshqashan senbeımin!» – degen basý sózin aıtqan. Ony qalaı ǵana umytarsyń. Ákemniń óleńderin oqyp otyryp, onyń poezııa­sy­nyń bolmys-bitimi, mazmuny, basqalar­dan dara­ly­ǵy menmundalap, anyq ańǵarylyp turady. Jal­py, muqaǵalıtaný ilimi qolǵa alyna bastady. Alaıda, ol týraly, onyń shyǵarma­shylyǵy jaıly búgingi jáne keleshek urpaqqa aıtar áńgimeler áli az emes. Qazynam bar. Qısapsyz shekteledi. Qyzǵanady, bireýler jek kóredi. Bermeımin de, satpaımyn, kórsetpeımin! Alam deseń, Aldymen zertte meni... – dep aıtyp ketkenindeı, túbinde: «al, Muqa, mine men de keldim! Ashyńyz qa­zy­nańyzdy, ne bar eken kóreıik!»,– degen otty, jas mu­qaǵalıtanýshylardyń da týaryna men kámil senemin. ...Sol Qarasazdaǵy jataǵan úıdegi ákem jınaǵan, bir sheti kezinde Almatyǵa da jetken kitaptardyń kóbi oryssha bolatyn. Oǵan orys poezııasynyń yq­pa­ly zor boldy. Al kemeline kelgen Maqataev poe­zııa­syn sol orys halqyna da keńinen tanytý, ıaǵnı aqyn shyǵarmalaryn ózge tilderge aýdarý arqyly nasıhattaý da qazir pisip, tolǵaǵy jetken másele bolyp otyr. Juldyz MAQATAEV.   Saǵyndym Mýzykasy Jolaman Tursynbaevtiki О́leńi Muqaǵalı Maqataevtiki Qumǵan alǵan, Sýǵa barǵan, Qulynymdy saǵyndym. Syrǵalanǵan, Qýǵan arman Sulýymdy saǵyndym. Tynyp tipten, Túlik bitken, Jýsaǵanyn saǵyndym. Jıi betten, Súıip ótken, Qyr samalyn saǵyndym. Túınektermen, Jıdek tergen, Nýlarymdy saǵyndym. Úırektermen, Irektelgen Sýlarymdy saǵyndym.   Bezinbeıtin, Sezinbeıtin Ańǵal kezdi saǵyndym. О́zim deıtin, Sezim deıtin Janǵan kózdi saǵyndym!