Qazaq jyrynyń hantáńiri

Muqaǵalı – 80

Alashtyń aqıyq aqyny

Muqaǵalı tiri bolǵanda qazaq poezııasynyń abyz aqsaqaly bolyp, alshań basyp halqynyń ortasynda júrer edi. Iá, dúnıeden ótkenmen artynda sózi qaldy, rýhy elimen birge jasaı       beredi. Aqyn poezııasy HHI ǵasyrda qaıta jańǵyrýda. О́leńderi qazaq halqynyń sezimin terbep, júregin qozǵap, zamana qudyretine, sa­ǵy­natyn, tabynatyn bıik rýhymyzǵa aınaldy. Muqaǵalı Maqataev qazaq sóz óneriniń, poezııasynyń, qazaq emes-aý, álem poezııa­sy­nyń qudiretteriniń biri edi. Biz keıde sypaıy­ger­shilik jasap, ádep saqtaımyz ǵoı, áıtpese, aqyndyq tabıǵat-bolmysy, bitim-tulǵasy jó­ni­nen, men ózim bilip-tanyǵan bergi aqyn­dar­dan Muqaǵalıǵa teń keletinin kórgenim joq. Bul aıtqanym baz bireýge oǵash ta kóriner, biraq bul meniń óz pikirim. Minsiz poezııanyń naǵyz jasaýshysy da sol Muqaǵalı bolatyn. Sózderi kókten túskendeı, quzar shyńdarda ǵasyrlar qashaǵan jartastardaı, taýdan qulap jatqan sarqyramadaı bolyp kórinedi. Tabı­ǵat­ty óz qolynan jasaıtyndaı, uly qudyret, ǵa­ja­ıyp sýretker edi. Muqaǵalı óleńderin ylǵı ózinen bóten eshkim shyǵa almaıtyn shyńda tu­ryp jazatyndaı kórinedi. Aqynnyń sózinen  jasandylyq tappaısyń. Aqyn emes, tabıǵat­tyń, Táńirdiń ózi jasaǵandaı – Muqaǵalı jy­ry – poezııanyń sulýy ári tereńi, sheksiz mu­hı­ty, soqqan jeli, qara daýyly, simirseń meıiriń qanbaıtyn móldir bulaq, tilińdi úıiretin shár­bat, jan rahaty. Osyndaı kisimen zamandas bol­ǵanyńdy baqyt sanaısyń. Biraq sol qudy­ret­tiń óz halqynyń ishinde júrip «er-turm­a­nynyń bir bútindelmeı ketkenine» nalısyń. Muqańdy men de bir kisideı bilýshi em desem, qudaı aldynda kúnáhar bolar em. О́kinishi, múmkindik bolyp turǵannyń ózinde de birge júrip, birge tura almadym, dámdes te bol­ǵa­nym joq. О́lmeıtindeı kórýshi em, bir reti keledi ǵoı deýmen júrdik. Ne kerek, sáti túspedi. Muqaǵalı – deneli, arystan keýdeli, mol pishimdi, aqqubasha, shashy sýsyp tógilip turatyn, denesine qaramaı jeńil júretin, jasyna qaramaı kishini balasynbaıtyn, kishipeıil, qońyr ádemi daýysty kisi edi. О́zine tartqan bir sary balasy boldy. On ekinshi mektepte oqydy. Aty jadymda joq. Sol bala oqý bitiripti. Bala ata-anany otqa da, sýǵa da túsirmeı me, bir kúni Muqań ýnıversıtetke, bizdiń qazaq ádebıeti kafedrasyna kelipti. Men ol kezde (1971-72 jyldar bolý kerek) ýnıversıtettiń qazaq ádebıeti kafedrasynda aǵa oqytýshy bolyp isteımin. Sol jyly qazaq tili men ádebıeti páninen qabyldaý emtı­ha­ny­nan komıssııa tóraǵasy edim. Sony estipti. – Myrzash, óziń ekensiń ǵoı bıyl pán komıssııasynyń tóraǵasy, jaman iniń ondy bitirdi, óziń turǵanda qaıda baram, kimge baryp bıtimdi salyp, qor bolamyn, qol ushyńdy ber. Oqýǵa túsýdiń ózi de búginde báseke bolyp tur ǵoı, saǵymdy syndyrmaıdy dep kelip turmyn, – dedi. Balany bilýshi em. Basqa bireýlerdeı Mu­qań ótirik maqtaǵan da joq balasyn. Biraz oılanyp, ańqyldap turǵan jas baladaı aq kóńilin qımadym aǵanyń: – Muqa, bala aqyn bolar, bolmas, biraq aqyn Muqaǵalıdyń balasy emes pe, túskenniń bári tulpar deısiz be, bir mánisi bolar, ábir­ji­meńiz, kórermiz, – dedim. Muqań myna sózime qanaǵattanbady: – Oıbaı-aý, men saǵan qudaıdaı senip kelip turǵanym joq pa, kóńilimdi tyndyrshy, túsi­re­min dep ýádeńdi bershi. Jeńgeńe, dos-dushpanǵa taba qylma, seniń sóziń kimge ótedi dep qaldy álgi jeńgeń. Myrzashym bar, bas­qa­syna ótpese de, sózim Myrzashyma ótedi dep em, – dedi. Sózi súıegimnen ótip ketti. Emtıhan degen kartanyń oıyny tárizdi, almaǵaıyp nárse ǵoı. Onyń ústine óz pánim ǵana bolsa she, basqa pánderden de demeýim kerek. Aýzyma qudaı saldy ma, álde kóńilin kóte­reıin dedim be: – Muqa, sonsha nege taýsyldyńyz, «aryq aıtyp, semiz shyq» dep jatqanym ǵoı. Áıt­pe­se, Abaıdyń ózi bolmasa da, kózindeı, sózindeı bop Maqataevtyń ózi kelip turǵanda, bizde ne jan bar. Táýekel, nar táýekelge syıyndyq, jeń­gemizdi qýantyp baryńyz, – dedim. – Osy sózdi aıtatynyńdy, aǵańnyń saǵyn syndyrmaıtynyńdy ózim de bilgenmin, aına­laıyn, – dep keń qushaǵyna aldy. Eshkimge ýáde berip kórmep em, tirshilikte kim­niń qadiri bar deısiz. Aýzyma qudaı saldy ma, álde uly aqynnyń mysy basty ma, áıteýir ýádeni berip qaldym. Sol-aq eken, jazǵan aǵam janyn qoıarǵa jer tappady. Emtıhan saıyn ýnıversıtetti, aýdıtorııany jaǵalap, keıde kóptiń biri bolyp, janashyrlardyń ishinde, dalada astyna gazet tósep otyrǵanyn kóresiń. Qysqasy, ýáde oryndaldy, bala oqýǵa tústi, Muqań meni úıine qonaqqa shaqyrdy. Sáti túspedi me, ókinishke qaraı, bara almadym. Biraq, kózim jetkeni – balajan eken, kóbelek bolyp ushyp-qondy jaryqtyq. Bir kúni Jazýshylar odaǵyna keldim. Shona Smahanuly aǵamyz «Jazýshy» baspasynyń poezııa redaksııasynda isteıdi, sol kisige sálem bere kelip em. Redaksııa meńgerýshisi – Saǵı Jıenbaev. Redaksııa Jazýshylar odaǵyna kirgende oń qol jaqta, túkpirde bolatyn. Kelsem, dál aldynda arystandaı bop Muqań tur. Alystan baıqadym, árkimge óleń oqyǵysy keledi, kirip-shyǵyp júrgenderdiń eshqaısysy toqtamaıdy, tyńdaǵysy kelmeıdi. – Tym bolmasa, Myrzash, sen tyńdashy, my­nanyń áli boıaýy da kepken joq, – dep, bet ora­­maldy tórt búktegendeı, jup-juqa, bıttiń qa­byǵyndaı kishkentaı kitapshadan aǵyltyp óleńderin oqı bastady. О́leńin eshkim tyń­damaǵanyna, eshkim­niń elemegenine janym ashyp, jalyqpaı tyńdadym. Kishkentaı ǵana kitapshada baz­bir aqyn júz jyl jazsa da syı­ǵyza almaıtyn oı, jyr bar eken. Men rahattanyp tyńda­dym. Rıza boldy. Sonyń ishinde «Kóger­shin­der» deıtin óleńi esimde qalypty, jan-dúnıeńdi terbeıtin sýret sekildi. Tunyp tur­ǵan sezim: qys aıaǵy, kóktem kezi. Qalyń qar jaýǵan. Dala salqyn. Aqyn úıde otyr. Tere­zeniń aldynda dán tappaı búr­seńdegen kógershinder. Aqynnyń úlken jú­reg­i búrseń qaqqan kógershinderdi aıaıdy, aıal­aıdy, úıine shaqyrady. Sózderi dál esimde joq, keıbir joldary mynandaı sııaqty edi: Kógershinder, Kógersin jer, Úıge kirshi, Áıtpese, ólersińder, Kógersin jer, Arǵysyn kórersińder... Ne degen júrek! Ne degen meıirim! 1969 jyly «Kóne túrk ádebı eskertkishteri jáne olardyń qazaq ádebıetine qatysy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa bitirip, avtoreferatty shyǵaryp, qorǵaý aldynda tol­qyp júrgen kezim edi. Ol kezde kóne ádebıet jóninde resmı pikir aıtý da, túrki ádebı eskertkishterin ózimizdiń tól ádebıetimizge ja­qyn­dastyrý da qıyn, pantıýrkıst dep aıyptaı salý ońaı edi. Jubaıym Márııa ekeýmiz ortalyqtaǵy pochta úıiniń tómengi jaǵyndaǵy alleıamen kele jatyr edik, Muqań qarsy jolyqty: –          Myrzash, batyrym, jurttyń tisi batpaı júrgen taqyrypqa barǵan ekensiń, baıandy bolsyn. Maǵan bermeseń de, bireýden avtore­feratyńdy oqydym, keremet jumys bitiripsiń, baıandy qylǵaı, seniń qorǵaýyńa kelip óleńmen sóz sóıleımin, dedi. Jurttyń Muqaǵalıdan anadaıdan aınalyp qashyp júretin kezi edi, taqyryptyń ózi de kirsheń, kinámshil, onyń ústine Muqaǵalı kelip búldire me dep: –  Muqa, áýre bolyp ne qylasyz, áli qor­ǵaıtyn kún de belgisiz, – dep qashqaqtattym. –  Qorǵaıtyn kúniń avtoreferatta jazyl­ǵan ǵoı. –  О́zgertetin túri bar, sizge habarlarmyn, – deı saldym. Qorǵamaı ketsem de esil aǵanyń ańqyldap turǵan kóńilin nege qaıtardym dep áli kúnge ókinemin. 1976 jyldyń kúziniń aıaǵy, QazMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń dekandyǵynan pedagogıka ınstıtýtynyń rektory bolyp Taldy­qorǵanǵa júrgeli jatyrmyn. Úıde medıns­tıtýt­tyń dosenti, qalalyq aýrýhanalardyń biriniń bas hırýrgi Turar Kókeev (jıen) qo­naqta boldy. Dámdi tamaq, baıtaq dastarqan, jaq­sy yqylas-kóńilde otyrǵanda ol Muq­a­ǵalıdyń emhanada jatqanyn jáne haliniń óte aýyr ekendigin aıtty. Men jıenime: – Qolyńnan kelgenińniń bárin iste, uly jú­rekke, Muqaǵalıdaı uly aqynnyń, baýy­ry­myzdyń janyna ara­sha­shy bol, onyń tirshiligi úshin kúresińder, – dep ótindim. Jaǵdaıyn jıi-jıi surap turdym, Turar da telefon soǵyp jatty, biraq záredeı úmit oty tutan­bady. О́zi bildi me, bilmedi me, qaıdam, onyń demi­niń bitip, kúniniń taıan­ǵa­nyn, o dúnıege birjolata bet túzegenin bilip otyr­ǵan bizderge aýyr boldy. Turar: – Kelseń, kirgizeıin, – dep edi, Muqaǵalıdaı ómi­­ri ólmeıtin, tirilerden de tiri bola beretin uly aqynnyń ólimmen ar­palysqan ál-dármensiz, sharasyz, úmitsiz halin kórýge batylym jetpedi. Sóıtip, bara almadym. Táni qalyp, demi bite bastaǵan jyrqudyret bir­te-birte sýynyp, baıaý só­nip, álem poezııasyna bir sátte kún tutylǵandaı kó­leńkesin túsirip, da­rı­ǵa-aı, kóshe bardy. Muqań bir kúnde­li­gin­de: «Aqynnyń adamdy zerttegeni – ózin zerttegeni» degen eken, son­dyq­­tan bolar, aqyn ózi týra­ly kóp jazdy. Adam­darǵa aıtar ók­pesin de, nazyn da, qaı­ǵysyn da, muńyn da, jırenishin de, mahabbatyn da óleń­deri­ne syıǵyzyp, jerine jetkize jyr­lady. Adam balasyndaǵy bar qasıetti de, pendeshilikti de ózinen izdedi. Arty­na óshpeıtin óne­ge, tozbaıtyn, taýsylmaıtyn asyl mura qaldy­ryp ketken uly oıshyl «Aryz jazyp keteıin» deıtin óleńinde bylaısha tolǵanady: Búgin meniń týǵan kúnim. Oı, pále-aı! Myna adamdar nege jatyr toılamaı?! Banket jasap berer edim ózim-aq, Táńirdiń bir jarytpaı-aq qoıǵany-aı.   Myna dúnıe nege jatyr úndemeı?! Alaýlatyp toıdyń shoǵyn úrlemeı. Qushaq-qushaq gúl shoqtaryn laqtyryp, – Mynaý – shapan, – Mynaý – atyń, min! – demeı?!   Myna jurtqa jaqpady ma álde nem?! Beker ómir súrgemin be, álde men? Halqym, Seniń qasıetińdi bilem dep, Bosqa ómirim ótti me eken áýremen?!   Aıtamyn dep qýanyshyń, muńyńdy, Basqa arnaǵa burdym ba álde jyrymdy?! Men báribir, ózińmenen bir bolam, О́zegine tepseń-daǵy ulyńdy.   ... Toılanbasa toılanbasyn, Ne eteıin, Toı kórmeı-aq, syı kórmeı-aq óteıin. Qalamymdy bershi maǵan, báıbishe, Bolashaqqa aryz jazyp keteıin... Tirshiliginde er-turmany túgendelmeı ketken aqynnyń únin báribir kereń dúnıe estimedi. Sondyqtan da onyń jaı tappaǵan jany, alasurǵan júregi ot ishinde janyp júrdi. «Dushpandarym toqtaýsyz shabýyldaýda, olar meni qurtyp jiberýge de daıyn. Eger bireý qolyna myltyq berip, at dese qaısysy bolsa da qoly qaltyramastan búkil adamzatty súıgen, eshkimge zııany tımegen meni sol zamatta-aq atyp jiberýge ázir. Bári maǵan jat, jeksuryn, jıirkenishti, kimniń dos, kimniń qas ekenin uǵýdan men baıaǵyda-aq qalǵanmyn. Joq, meniń dostarym joq, men tek aınalamnan segiz aıaqty sumdardy ǵana kórem. Qorǵana alamyn ba, bilmeımin. Meni budan tek qana bir keremet qutqara alady. Al men keremetke qatty senemin» - dep jazypty kúndeliginde qaıran aqyn. Aıanyshty. Osynshama aqynnyń janyn jaralaǵandaı, ómirden túńilgendeı, qudyret ne edi? Qyz­ǵanysh edi. Uly aqynǵa aınalyp bara jatqa­nyn sezgen  aınalasy ony osylaı bolashaqqa da qımap edi. Soǵan qaramastan, aqyn zamandastaryn, jalpy adam balasyn janyndaı súıdi. Oǵan aqynnyń myna óleńderi kýá: Adam maǵan unaıdy qylyǵymen, Tolqynymen unaıdy, tunyǵymen. Bireýleri tońdyrsa shylyǵymen, Bireýleri jylytady jylýymen. Adam maǵan unaıdy qylyǵymen. nemese: Bar eken ǵoı, bar eken jaqsy Adamdar! Jaqsy joq dep, aıtpańdar, bátshaǵarlar! Renjiseń qaısybir «patshalarǵa», Kúl shashpa kir shalmaǵan aqsha qarǵa.   Kúıi bóten demeımin, úıi bóten, Jaqsy adamdar bar eken, súıip ótem. Jamandardy izdemen, ózi-aq tabar, Jaqsylardy tabýyń qıyn eken... Búgin bar da erteń joq adam týraly, qalaı dese de báribir qımaıtyn óziniń zamandastary týraly aqyn osylaı tolǵaıdy. Onyń óleńderi uly babasy Abaımen úndesedi. Muqaǵalıdyń mahabbaty qandaı boldy, kimdi qalaı súıdi, mahabbattyń lázzatyna meıiri qan­dy ma, rahat sezimine bólendi me, ol máńgi ashyl­­maı­tyn qupııa bolýy múmkin. Bir kún­deli­ginde: «Poe­zııa mahabbatpen bastalyp, parasatpen aıaq­talýy kerek» degen eken. Qalaı degende de ol adamzatqa ortaq uly mahabbatty, shynaıy sezimdi jyrlady. Mahabbattan parasattylyq izdedi. Muqaǵalı óleńderi –  ǵashyqtardyń júrek lúpili, aıtylmaı qalǵan armany, asyl syry, tabysqandardyń rahat sezimi, qosyla alma­ǵandardyń máńgilik armany, ókinishi. Osy sezimderdi aqynnyń óz basynan keship jyrla­ǵany anyq. Muqaǵalı óleńderiniń máńgi bola­ty­ny, júrekte jattalatyny, búgin de, erteń de, ylǵı da saqtala beretini sondyqtan. Muqaǵalı – adamdy jan-tánimen súıgen kisi. Sondyqtan ol ózin de sheksiz súıdi, óz baǵasyn bildi. О́lmeıtinin, halqymen birge máńgi jasaıtynyn sezdi. Allanyń jer betine jibergen qudyretteriniń biri ekenin de túsindi ǵoı dep oılaımyn. Ony tómendegi myna óleń joldarynan aıqyn ańǵaramyz: Batar kún, keler tún, atar tań, Shyǵar kún, Bárińe, bárińe, bárińe qumarmyn! Osy men, osylaı máńgilik turarmyn, Osy men, sirá da ólmeıtin shyǵarmyn.   Jaqyndyq sezemin Jerden de, aspannan, Jylylyq sezemin Muzdardan, tastardan, О́mirim sirá da áriden bastalǵan, Áriden bastalyp, máńgige tastalǵan.   Osy men ólmeıtin, ólmeıtin shyǵarmyn, Sál ǵana myzǵyp ap, qaıtadan turarmyn. Shyndyǵynda, bul onyń zamandastary aıtatyn sóz edi, aıtpady, aıtylmady, Muqaǵa­lı­dyń ólmeıtinderdiń biri ekenin kóziniń tirisinde biz aıtýymyz kerek edi, onyń ózi bilip turǵan shyndyqty, átteń, aıta almadyq. Amal ne, sóıtip tarıhqa esemizdi ketirip aldyq. «Jetim óz kindigin ózi kesedi» dep, Muqaǵalı óz baǵasyn ózi aıtty, biz ony soǵan májbúr ettik. Muqaǵalıdyń aldynda qazaqtyń eshbir ıgi jaqsysy aqtala almaıdy. Parasatty týdyrǵan da osy qazaq, jasytyp, jabyrqatqan da osy qazaq, sondyqtan biz Muqaǵalıdyń rýhy aldynda qaryzdarmyz, bul qaryz bizdiń qazaq óleńine poezııa bekzatyna degen qaryzymyz. Eshqashan ótelmeıtin qaryzymyz. Ekinshi dúnıe júzilik soǵys qazaqtyń janyna jazylmas jara saldy. Soǵys órti sharpymaǵan birde-bir shańyraq qalǵan joq. Ákesi soǵystan qaıt­paǵan jetimder qanshama, soǵysqa ketken ja­ryn ómir boıy kútýmen ótken jesirler qan­shama? Muqań sol jetimniń biri, jesir ananyń baýy­ryn­da ósti. Sondyqtan soǵys týraly ja­zylǵan óleń­derinen alapat­tyń taqsiretin tart­qan adamdardy tanısyz. Jetimniń muńyn, jesirdiń zaryn estısiz.   Bizder – jetimdermiz, Jetimdermiz. Aqpannyń, aıaz qardyń ótindemiz. Myna sarań ómirden saýǵa surap, Tirshiliktiń mazasyn ketirgenbiz.   ... Urylar da emespiz, qarylar da, Qarǵys tańba bizderden arylar ma? Jylynamyz bir aýyz jaqsy sózge, Qarǵys – aıaz bizderdi qaryǵanda. nemese aqyn óziniń «Jesirler úni» atty óleńinde: Jalǵanda, jalǵan, jalǵanda, Jesirden muńlyq jan bar ma? Jalǵanda jalǵyz qalǵanda, Ádira qalǵan armanǵa, Arasha túser jan bar ma?.. – dep jyrlaıdy kókiregi qars aıyrylyp. Muqaǵalı Maqataev – Otan degen uly sezimge qylaý túsirmegen aqyn. Týǵan jerin, týǵan halqyn Muqaǵalıdaı jyrlaǵan qazaqta aqyn joq. Ana bir jyldary jastardy otan­shyldyqqa baýlıtyn «Kindigimdi kesken jurt» deıtin shaǵyn jyr jınaǵyn qurastyrǵanymda da osyǵan kózim anyq jetken edi. Týǵan jer týraly Muqaǵalıdaı tebirengen aqyndy sonda taba almaı qınalǵanym esimde. Muqaǵalı týǵan jerin, Otanyn, halqyn, ana tilin jan-tánimen súıdi, tebirenip jyr­lady. Otandy súıip jyrlaýdyń nusqasyn, ozyq úlgisin qaldyryp ketti. «Eı, qalam us­taǵan, qalamdas baýyr, qaryndastarym, halyq­ty umytpańdar! Halyqsyz kúnderiń qarań, ony súıemin dep baıbalam salmańdar. Oǵan tek ǵashyq bola bilińder» – depti kúndeliginde aqyn. Aqynnyń halqyn qaltqysyz jaqsy kórgenine myna óleńderi kýá:   Jaqsy atandy demessiń súıem desem, Tabynatyn táńirim, ıem de – sen. Adam bolyp kún keshý qıyn maǵan, Arqa tutyp, ózińe súıenbesem...   ... Qazaqstan! Paı, paı, paı! Ardaǵym-aı! Sen meniń Sholpanymsyń, janǵan udaı, О́zińde ómir súrgen qandaı baqyt, О́lmeıtin mahabbatym, armanym-aı!..   Otanyn súıgen, ony jyrlaǵan aqyn Muqaǵalıdaı-aq bolsyn. Eń ókinishi, Muqaǵalı dárejeli ataq, memlekettik syılyq ala almady. О́lgen soń ǵana qadirine jetetin qazaqtyń ádeti emes pe, Muqaǵalıdy el-jurty aqyn dúnıeden ótken soń tanydy, sharq uryp izdeı bastady. Muqaǵalıdyń dáýirlegen zamany jetpisinshi jyldardyń basynan bastaldy. «Qalasa da, qalamasa da jurt meni aqyn retinde túsinedi, al adam retinde kim túsine qoıar deısiń. Túsin­seńdershi, men týylǵaly adammyn, adam qal­pym­da qalam, ázildegensip, jany ashyǵansyp, jaqyn tartqansyp, aqyl aıtqansyp, aryńa tikenekteı qadalatyn áriptes­terden aryla al­maı-aq qoıdym.» – dep tory­ǵypty jaryqtyq. Sol qaptaǵan «qamqorshy­lardan» Muqaǵalı ólip qutyldy. Opasyz, al­damshy myna dúnıe­de bir-birińdi qajamaı, aıaq­tan shalmaı, jaǵa­dan tartpaı, júıkeni tozdyr­maı, syılasyp ótkenge ne jetsin! «О́leń maǵan aqqýdyń qanatymen keledi» degen edi aqyn. Muqaǵalı qolyna qalam alyp, tolǵanyp, qınalyp óleń jazbaǵan. Muqaǵalıǵa rasynda óleń qonǵan, óleń túsken. Alladan jyr aıany, jyr baıany kelgen kisi. Perishteli aqyn. Muqaǵalıdyń ózi de óleń, sózi de óleń, qany da óleń, jany da óleń. Muqaǵalı óleń­deriniń qudyretti, quzdan qulaǵandaı kesek, iri, muhıttyń túbindeı tereń, tabıǵattyń ózindeı taza, bulaqtaı móldir, gaýhardaı jar­qyrap, tasyǵan ózendeı sarqyrap, dýlyǵaly batyrdaı býyrqanyp, tula boıynan jyr tógilip turatyny sondyqtan. Muqaǵalı shynynda da kıeli jyrdyń ózinen, páktikten, ardan týǵan qudyret, Alla­nyń óleńge bergen baǵy, adamzatqa jibergen syıy, qazaq poezııasynyń erkindigi, rýhtyń tazalyǵy. Muqaǵalı jyrlarynyń taýdan túskendeı iri, sharbolattan jaralǵandaı berik, gaýhardan jaralǵandaı asyl, marjandaı taza bolatyny, móldirep turatyny, tógilip tura­tyny sondyqtan. Ol rasynda da fenomen. Muqaǵalı sekildi ulylar tarıhqa bir-aq ret kelip, tarıhta máńgi qalady, halqymen birge jasaıdy, asyl murasy qalyń eliniń qımas syrlasyna, muńdasyna, urpaqty tárbıeleýdiń ónegesine aınala beredi, ózi ǵasyr, zaman asqan saıyn tulǵalana beredi, bıikteı beredi. Keshegi Abaı men beridegi Qasymdardyń jyrdaǵy jolyn jalǵaǵan, bolmysy kesek, tabıǵaty bólek Muqaǵalı shyǵarmasy qazaq rýhanııatynyń tozbaıtyn, muqalmaıtyn altyn qazynasynyń aıbyndy bóligin quraıdy. Ol bútin bir ǵasyrdaǵy qazaq poezııasyn bıiktetip ketti. Búginde Muqaǵalı óleńine án shyǵarmaıtyn kompozıtor joq. Shynynda da ol tula boıy tutas óleńnen, qazaqtyń qasıetti qara óleńinen jaralǵan aqyn. 2006 jyly Prezıdenttik mádenıet ortaly­ǵynda jyrsúıer qaýymǵa arnap M.Maqa­taev­tyń týǵanyna 75 jyl tolýyna oraı «Qazaq jyrynyń Hantáńiri» atty jyr keshin ótkizýim meniń de Muqaǵalı murasyna degen yntyqty­ǵymnyń belgisi, asyl aǵa arýaǵynyń aldyn­daǵy boryshym edi. Artyna óshpeıtin ónege, tozbaıtyn, taýsylmaıtyn asyl mura qaldy­ryp ketken aqyn jyrlaryn qaıta oqyp, qaıta úńilgenimde Muqaǵalıdyń qudyretine buryn­ǵydan da tabyna túskendeı boldym. Halqymyzdyń birtýar perzenti Dinmuham­med Meńliahmetuly Qonaev birde: «Muqaǵa­lı­daı ǵajaıyp adamnyń júrgenin bilmegenime ókinemin», – degen eken ǵoı.  Endeshe, talant­tardy, daryndylardy kezinde tanyp, baǵalaı bilgen jón. Qazaqtyń: «ólgeniniń bári jaqsy» deıtin áńgimesi osyndaıdan týǵan. О́zinen keıingi aqyndardyń pirine aınalǵan Muqaǵalıdyń baldaı tátti, káýsar jyrlary asqaqtaǵan ánge aınalyp týǵan halqyna úzdik­siz qyzmet ete beredi. Myrzataı JOLDASBEKOV.