Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde

Spırtti ishimdiktiń zalaly Búginde kez kelgen jıyn-toıdy ishimdiksiz elestetý múmkin emes. Jasy bar, jasamysy bar kez kelgen otyrystyń sáni uzyn moıyn shólmekter dep túısinetinder qatary áli qalyń. Tipti mektep ja­syn­daǵy jetkinshekter de óz qýanyshtaryn syra­latyp qyzyqty etip ótkizýge tyrysady. Al mundaı syralatýdyń sońy kóbine qaıǵyly oqıǵalarǵa ulasyp jatady. Ishimdikke mas bolǵan jas jetkinshekter túrli buzaqylyqtarǵa barady. Máselen, kóshede kóringen kisige tıisip, sońy tóbeleske aına­lyp, kózderi eshteńe kórmeı, aqyl-esterin tuman torlap – zorlaý, urlyq-qarlyq sekildi qaraq­shylyq­tyń tuzaǵynda ketedi. Osydan baryp ishimdiktiń kesirinen temir tordyń ar jaǵynan syǵalaýshylar sany da kóbeıedi. Árıne bul aıtyp otyrǵany­myzdyń bári de spırtti ishimdikterden keletin zalaldyń bir jaǵy ǵana. О́ıtkeni, spırtti ishimdikti kóp tutynǵan adam oǵan táýeldi bola bastaıdy. Táýeldiliktiń sońy maskúnemdikke alyp kelip soǵady. Maskúnem adam búkil baqytyn bir saptyaıaq araqpen ǵana ólsheıdi. Maskúnem ata-ana, jar, dos-jaran, bala-shaǵanyń bárin de ómirle­rinen syzyp tastaıdy. Osydan kele-kele ol qoǵam­nan da alystaıdy. Al ishimdiktiń sońyna túsip maskúnemge aınalǵan adamnyń den­saýlyǵy túrli aýrýlar­dy óte jyldam qabyldaıdy. Tek tolyǵy­men maskúnemge aınalǵandar ǵana emes spırtti ishimdikti jıi paı­dalanatyn kez kelgen adamnyń densaýlyǵynda tez álsireý, umytshaqtyq  sekildi sanalýan aýrý túrleri kezdese bastaıdy. Sol sekildi spırtti ishimdik adam densaýlyǵyna jáne onyń psıhıkasyna kóptegen zııanyn tıgizedi.Onyń eń aldymen júıke júıesi zaqymdana (psıhoz) bas­taıdy. Al júıke júıesi zaqymdanǵan adamdar­dyń qulaǵyna túrli daýystar estilip, kózderine qor­qynyshty elester kórine bastaıdy. Kópshiligi aqyl-esten aırylyp umytshaq­tyqqa boı aldyra­dy. О́z erkine baǵyna almaı, araqqa táýeldi bola­dy. Bir sózben aıtqanda, aqyl-esinen aırylady. Sondaı-aq ǵalym­dardyń zertteýlerine súıensek, óz-ózine qol jum­saýshy­lardyń jet­pis paıyzy  spırtti ishimdikti shamadan tys kóp simirýdiń arasynda kezdesetinin aıtyp otyr. Sońǵy jyl­dary jastar arasynda belsizdik pen bedeýlik keń etek alyp barady. Bul da ishimdikti shamadan tys kóp qoldanýdyń kesirinen keletin keselder. Tipti spırtti ishimdiktiń saldarynan aýrý sábı­lerdiń dúnıege kelýi de jıileýde. Onyń sońy tastandy balalar men shańyraǵy shaıqalǵan otba­sylardyń kóbeıýine ákelip soǵýda. Kúndelikti esi kiresili-shyǵasyly ata-anany kórip, bolashaǵy kómes­kilen­gen balanyń da sol joldy tańdaýy sózsiz. Son­­dyqtan árbir keler kúnnen jaqsylyq pen jar­qyndyqtyń nyshanyn kútken jan óz eliniń erteńi úshin, ıaǵnı baýyr eti balasynyń bolashaqqa barar jolyn durys tańdaýǵa kómekteskeni jón. Balany jastaıynan sportqa nemese onyń densaýlyǵyna paıdaly istermen shuǵyldanǵanyn qadaǵalaǵan jón-aq. Sonymen qatar tutynǵan taǵam túrleriniń de aǵzaǵa tıgizer paıdasyna basa kóńil aýdarý kerek. Balasyn halqymyzdyń baǵzy zamannan kele jatqan boıynda kóptegen dárýmender bar qymyz, shubat, qatyq syndy sýsyndardy paıda­lanýǵa daǵ­dylan­dyrsa nur ústine nur. Sondaı-aq erekshe bir nárse izdemeı-aq balańyzǵa arnap esik aldyna kerme (týrnık) jasap, artyq aqshańyz bolyp jatsa velosıped áperseńiz jetip jatyr. Qolyńyz qalt etkende ul-qyzyńyzben taza aýada serýendep, biraz dop qýýdy ádetke aınaldyryńyz. Spırtti ishimdik­terdiń zııany jaıly ákesi ulyna, anasy qyzyna apta saıyn bolmasa da, anda-sanda áńgimelep, túsindirip otyrǵany durys. Balańyzdyń boıyna jaqsy qasıetterdi sińdirý úshin tek syrttaı qadaǵalap qana qoımaı, árbir ata-ana ózi de úlgi bola bilse, shapaǵatyn shashady. О́ıtkeni, salamatty ómir sal­tyn ustanǵan árbir azamattyń erteńi jarqyn, joly jaryq bolaryna kúmán joq!   Temekiniń adam densaýlyǵyna zııany Burynyraqta kóshe boıynda saýsaqtaryna shy­lym qystyrǵan qyz balany kórmeıtinbiz. Al sońǵy kezderi osy bir soraqy qylyqqa tań qalýdan qalyp baramyz. Qaı jerde bolsyn mektep jasyndaǵy ul-qyzdar bir-birinen qalyspaı ýly tútinge elitip turǵandary. Búginde temekiniń zııany jaıly bireýge ejiktep túsindirýdiń ózi kúlkili jaıt. Temekiniń adam boıyna keltirer zalalyn bilip turǵanymen, oǵan táýeldilerdiń sany artpasa azaımaı otyr. Temeki tartatyn áıelderden deni saý sábıdiń týýy da múmkin emes. О́ıtkeni shylymnyń ýly tútini adam­nyń syrt­qy keıpine ǵana emes ishki qurylysyna  da zııanyn tıgizedi. Sonyń saldarynan aýrý-syrqaýly, júıke júıesi zaqymdanǵan sábılerdiń týýy kóbeıe­di. Sonymen qatar shylym shegetin qyz-kelinshek­terdiń kelbetinen de tozyńqylyq pen aýrýdyń keıpin taný qıyn emes. Ondaı áıelderdiń kózderiniń asty kól­bigen isik sekildi salbyrap, betterinde túrli qara tańbalar kórinis tabady. Jáne de temeki shegetin áıelderdiń betinde ájimder sany onyń jasymen salystyrǵanda erekshe kóp bolady. Qyz balalar  temeki shege bastaǵan kúnnen-aq bet terisi álsizdenip, topyraq tústes bolyp surlana bastaıdy. Sondaı-aq  árbir temeki shegýshi áıelderdiń ǵana emes bulshyq etteri álsiz bolyp keledi. Symbatty teri kúnnen kúnge ıilgishtiginen aıyrylyp tez qartaıýǵa jeteleıdi. Adamnyń qarny salbyrap, boıyna maı jınaıtyn qasıetke ıe bolady.  Shylymǵa táýeldi adamnyń uıqysy buzylyp, aǵzaǵa júıeli túrde aýa jetispeýshilikke ushyraıdy. Uıqysyzdyq pen ýly tútinniń saldarynan adam boıynda  álsizdik, saýsaq­tardyń qaraıýy, tisterdiń sarǵaıyp ketýi tárizdi, sondaı-aq túrli býyn aýrýlary paıda bolady. Medısına mamandary temeki shegetin adamdardy temeki shekpeıtin adamdarmen salystyrǵanda teriniń reak­sııalyq qasıeti azaıyp, adam denesinde, ıaǵnı terisinde tyrtyqtar qalyp qoıý jıi kezdesetinin aı­tady. Sol sekildi plastıkalyq ota jasaýshy mamandar temeki shegetin adamdardyń terisine ota jasaýǵa kóp kelise bermeıdi. О́ıtkeni shylym shegetin adam­dardyń denesindegi jaralardyń jazylýy kóbine qıyndyq týdyryp, boılaryna juqpaly indetterdi juqtyrý faktileri jıi kezdesetin kórinedi.Sonymen qatar temeki shegetin adamdardyń tisi temeki qoldanbaıtyn­darmen salystyrǵanda alty esege artyq túsedi nemese qurt (karıestiń) paıda bolýy artady. Al tis – adamnyń kórki ǵana emes, adam den­saýlyǵynyń kepili desek, munda da shylymnyń zııany aıqyn kórinedi. Sondaı-aq temeki shegýshi­lerdiń arasynda óte kóp kezdesetin aýrý túri – psorıaz. Bul aýrý adamnyń ımmýndi júıesiniń álsireýi nátıjesinde paıda bolady. Al ımmýndi júıeni kóterip, adam boıyndaǵy ómirge degen talpynysty arttyrýdyń birden-bir joly – sport. Ejelgi grekter «Sulý bolǵyń kelse – júgir, deniń saý bolsyn deseń – júgir» degen eken. Sol sekildi árbir adam óz boıyn­daǵy jaman ádetke degen táýeldiligin jeńip, óz densaýlyǵyna paıdaly bir sport túrin tańdasa nemese jaı ǵana ár dema­lys­tarynda otba­symen saıa­baqtarǵa, basseınderge, sport alańqaıla­ryna shyǵyp taza aýmen tynystasa, munyń ózi ózine jasaǵan jaqsylyǵy. Tek ózine ǵana emes ul-qyz­daryna da úlgi kórsetkeni. Árıne temekiniń kók tútine tunshyqqan ata-anany kórip ósken balaǵa da oǵan degen áýestik týary sózsiz. Sol áýestikten daǵdylyq, al daǵdylyqtyń sońy táýeldilikke alyp keledi. О́ıtkeni jas balanyń densaýlyǵy bar nár­seni jyldam qabyldaıdy. Sondyqtan bala­ńyzǵa jastaıynan erinbeı temeki tútini nıko­tıniniń aǵzaǵa tıgizetin zııanyn túsindirip, ózińiz bas bolyp onyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin sport túr­lerimen aınalysqanyńyz durys-aq. О́ıtkeni árbir bala úshin ata-anadan qudiretti eshkim joq. Al ómirdiń mánin durys uǵynǵan adamǵa balasy­nyń bolashaǵy, ıaǵnı onyń symbatty da saý bolyp ósýinen asqan baqyt joq! Al balańyzdyń saý da symbatty bolýy úshin oǵan úlgi bolarlyq bir sport túrimen aınalysyńyz.   Ǵasyr derti – esirtkimen kúreseıik! Adamzat tarıhyndaǵy, sonyń ishinde jıyrma birinshi ǵasyrdyń tajalyna aınalǵan eń aýyr indet – esirtki desek artyq aıtqandyq emes. Esirtki soń­ǵy kezde álemdi oılandyryp otyrǵan aýyr qasiret  bolyp otyr.О́ıtkeni esirtkini paıdalaný­shylardyń kópshiligi jas jetkinshekter men otyz jasqa tolma­ǵandar bolyp otyr. Bul degenimiz – bolasha­ǵymyz­dyń kópshiligi tumandy, ólimge barar joldy tańda­ýy. Árbir jas adamnyń densaýlyǵy kez-kelgen nárse­ge beıimdelgish keledi. Áli tolyqqandy damyp-jetilmegen aǵzanyń da esirtkini bir márte paıdalan­ǵannan-aq oǵan táýeldi bolyp qalýy qalypty jaǵdaı. О́ıtkeni esirtkige táýeldi bolý úshin uzaq ýaqyttyń qajeti joq. Oǵan bir apta men bir aı kólemindegi ýaqyttyń ózi jetip jatyr. Qazirgi zamandaǵy nashaqorlyqty zertteýshi ǵalymdar esirtki paıdalanǵan adamdar óte aýyr psıhıkalyq ózgeristerge urynatynyn aıtýda. Esirtkini paıdalanǵan adamdardyń bo­ıyn­da mynandaı belgilerdi qınalmaı kórýge bolady: – As qorytý júıesiniń buzylýy (dıareıa, ish aýrýy, sondaı-aq loqsý); – Júrek-tamyr júıeleriniń syr bere bastaýy (arterııa qysymynyń joǵarylaýy nemese tómendeýi); – Búırek jáne baýyr aýrýlary; – Bronhıt (ókpe aýrýlary); – Karıes, aýyz kýysynyń ıistenýi, – Býyndar men bulshyq etterdiń álsireýi. Sonymen qatar adamnyń júıke júıesi álsirep, psıhıkalyq aýytqýshylyq, keńistikte baǵytynan aıyrylý, oılaý men este saqtaý qasıeti joǵalady. Esirtki paıdalanǵan adamnyń túr-túsi qorqynysh­ty keıipke kirip, denesi aza bastaıdy. Onyń sana­synda kelesi paıdalanar esirtkini ıaǵnı dozany qa­laı qolǵa túsiremin degen oı ǵana oryn alady. Ol sol oıdyń jeteginde júrip kez kelgen qyl­mysty áreketterge barýdan taıynbaıdy. Onyń ishinde urlyq jasaý, kisi tonaý, zorlyq-zombylyq jasaý  tipti adam ólti­rýge de alyp keledi. Sondaı-aq esirtki paıdalana­tyn qyz-kelin­shek­ter de osy tajal­dyń kesirinen túrli aıýandyq áreketke baryp jatady. Paıdala­natyn esirtkini ońaı tabý úshin jezókshelikpen aınalysyp júrgender qanshama. Sonymen qatar jas qyzdardy esirtkige táýeldi etip jezókshege aınal­dyryp jibergender de az emes. Osyndaı jaǵymsyz áreketterdiń saldarynan adamdar arasynda túrli juqpaly indetter de azaımaı keledi. Árbir azamat, ata-ana, muǵalim, tipti tárbıe­shiniń ózi jas býynǵa balabaqshadan bastap esirt­kiniń zııanyn túsinikti tilmen túsindirip otyrǵany jón. Jáne de salamatty ómir saltyn ustanýdyń jol­daryn úıretken jón.  О́ıtkeni, esirtkini bir-aq ret paıdalanǵan adamnyń ózin qaıta qatarǵa qosý ońaı sharýa emes. Beıbit eldiń tynyshtyǵyna qııa­nat keltiretin nashaqorlyq sekildi dertpen kóp bolyp kúresken abzal. О́ıtkeni, árqaısymyzdyń balamyz, qyzymyz osy tajaldyń tyrnaǵynda ketýi ǵajap emes. Nashaqorlyq – ǵasyr derti! Sondyqtan abaılaıyq, aǵaıyn! Esirtkiden aman bol jas óren! Qanat Turmatov, «K Sports Marketing Agency» JShS menedjeri. (Maqala Týrızm jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha jazyldy).