Ar-namys batyry

1809-1865 jyldar arasynda Qazaqstannyń batysynda Aral, shyǵysynda Jetisý óńirlerine deıingi aralyqty Qoqan handyǵy bılegen edi. Alǵashynda, qoqandyq Lashker beklerbegi 1817-1818 jj. Syr boıynda Aqmeshit, Qos, Shym jáne Kúmis qorǵandardy turǵyzyp, sol óńirdegi halyq­ty uzaq ýaqyt (1816-1840) basqarǵanda, salyqty sharıǵatqa sáıkes jylyna bir ret qana jınap kelgen edi. Keıinnen, ıaǵnı 1848-1852 jj. Qoqannyń Hýdoıar hany men tashkenttik Nýrmýhammed kýshbegi bekitken burynǵy zekettiń (kóp mal basynyń nemese az mal qunynyń qyryqtan bir bóliginiń) ornyna jylyna ár otbasynan 6 qoı, 24 qap aǵash kómirin, 4 teń sekseýil jáne 1000 baý pishen jınaý bastaldy. Onyń ústine ár úıden bir adam ár aı saıyn bir aptaǵa qoqandyqtardyń (qorǵan salý, jer óńdeý, mal baǵý, qora tazartý sııaqty) jumys­taryn tegin isteýge mindetteldi. Salyq tóleı almaǵandardyń mal-múlkin, qyzdaryn tartyp alý, otbasy múshelerin Qoqanǵa quldyqqa aıdap áketý bas­taldy. Qoqandyqtardan buryn Syrdyń tómengi jaǵyndaǵy elden Hıýa handyǵy salyq alatyn. Qoqandyqtar kelgennen keıin bul eki handyqtyń árqaısysy qazaqtardan jeke-jeke salyq alyp, kónbegen aýyldardyń mal-múlkin shaýyp, tonaıtyn boldy. Mundaı zorlyqqa shydamaǵan Janqoja, Buqar­baı, Toǵanas sııaqty batyrlar bastaǵan qazaqtar birneshe ret kóteriliske shyqty. Alaıda Hıýa jáne Qoqan handyqtarynyń ezgisinen qutylý 1740 jyly Orta júz hany Ábilmámbet pen sultan Aby­laıdyń orys patshalyǵyna bergen antynan bastal­ǵan edi. Sony betke ustap qazaqtar olardyń shap­qyn­shylyǵynan keıin orys ákimshiligine shaǵym­dana bastaıdy. Mysaly, 1850 jyly Qazaly m­a­ńyn­­daǵy shekti rýynyń 22 428 bas malyn, 400 myń­nan asa kúmis rýbl turatyn múlkin tartyp alyp ketken Aqmeshittiń Iаkýpbegi basqarǵan qo­qan­dyqtardy Aral (Raıym) bekinisinen shyqqan orys áskeri Qosqorǵanǵa deıin qýyp kelip, to­naǵandaryn qaıyrýdy talap etti. Talap oryn­dalmaǵasyn orys áskeri qorǵandy shaýyp, onyń basshysy myrza Raıym Alımovty tutqynǵa alady. 1852 jylǵy naýryzda da Iаkýpbek basqarǵan Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń birikken 1700 nókeri Syr eteginiń oń jaǵyndaǵy júzge tarta aýyldyń 53 myńdaı malyn aıdap áketken bolsa, bul joly da qazaqtardan shaǵym túskesin, orys áskeri kúsh qoldanyp, maldy qaıtaryp, ıelerine tabys etedi. Sol jyldyń shilde-tamyz aılarynda orys polkovnıgi Blaramberg 400 áskermen Shym­qorǵandy alyp, qamalyn buzyp, al qoqandyqtar tastap qashqan Qos jáne Kúmis qorǵandaryn ór­teı­di. Biraq Aq­meshittiń ózin ala almaı, keri qaı­tady. Orystardyń áreketine shamdanǵan Qoqan hany Nýrmýhammed kýshbegi V.A. Perovskııge: “Bizdiń qazaqtarmen qarym-qatynastarymyzǵa aralaspań­dar, áıtpese biz senderdi barlyq musylman elderinen qýyp shyǵamyz” dep ses kórsetedi. Al 1853 jyl­dyń maý­sym aıynyń basynda general-adıý­tant V.A. Perovskıı basqarǵan 2850 ásker (onyń ishinde 500 qazaq bar) Aqmeshitti alýǵa bara jat­qan­da, Qos jáne Shym qorǵandardyń ótken jylǵy kúıregen qalpynda bos turǵandaryn kóredi. Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń Syr qazaq­tary­na shapqyn­shylyqtary orys áskeriniń Aqmeshitti alýymen aıaqtaldy. Qujattardy salystyryp qaraǵanda, biz sóz etpek bolyp otyrǵan Túlkibaı Jańataev erligi sol jyldyń sáýiriniń ortasynda bolǵan sııaqty. Ol týraly derekti general-maıor Ladyjenskııdiń Orynbor general-gýbernatoryna jazǵan raporty­nan kóremiz. Biraq ol derekkózde qoqandyqtardyń Túlkibaıdy óltirgeni jazylsa da, ony ne úshin jáne qalaı óltirgeni jazylmaǵan. Túlkibaı batyr ýaqıǵasy oryn alǵan kezde, qoqandyqtardyń Aqmeshittiń batys jaǵyndaǵy atal­mysh eki qorǵany bos qalyp, tek Nııazbek basqarǵan Kúmisqorǵan ǵana jóndelgen edi. Al osy Nııazbek bolsa, sol kezdegi Syrdyń 172 aýylyn­daǵy 32 rýly eldiń 251 300 otbasynyń basym kópshiligin burynǵysha ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustamaq boldy. Túlkibaı osy 32 rýly eldiń ishindegi, jaz jaılaýy Qaraqumnyń ba­tys óńirindegi Úshqyzyl aımaǵy, qystaýy Kúmis­qorǵan men Keń­túbek mańy bolǵan, 1200-deı otbasynan turatyn 2 aýyl alasha (onyń ishindegi altybastyń dáýqarasy dep atalǵan) rýynan edi. Túlkibaı aqyl-para­satynyń arqasynda óz rýynyń bıi boldy. Ol Kólbaı balasy Jańataıdyń úsh ulynyń or­tan­shysy – Sasyqbalyqtyń inisi, Qara­baıdyń aǵasy edi. Bizdińshe, ol sol kezde otyzdyń ma­ńyndaǵy jigit bolsa kerek. О́ıtkeni, ol erlik jasap qaza bol­ǵanda áıeliniń ishinde balasy Báımen qalypty. Mazmunyna naqtyly toqtalaıyq dep otyrǵan ýaqıǵa bolǵan kezde, qazaqtar orys áskeriniń Aqmeshitke jasamaq joryǵy týraly bilgen joq edi. Sebebi, joryq óte qupııa daıarlandy. Tipti ásker ótetin joldyń mańynan qazaq kóshteriniń ótýine aldyn ala tyıym salyndy. Sol kezeńde eldiń bostandyǵyn murat ete bastaǵan jas bı Túlkibaı maqsatyna jetý úshin tabynnyń batyry Buqar­baı­dy, shómekeıdiń batyry Toǵanasty ózi saıat qu­ryp, dem alatyn túbekke keńesýge shaqyrady. Shamasy, sóz arqaýy qoqandyqtarǵa qalaı tize qosyp qarsy turýǵa bolady degen másele tóńireginde bolsa kerek. Sonyń sybysyn estigen Nııazbek izin ala Túlkibaıdyń aýylyna keledi. Túlkibaı ony qonaq­jaılylyqpen qarsy alady. Túbekten qaıtar jolda, til tabysyp, kóńildengendeı bop kele jatqan­da, Nııazbek pen Túlkibaı at ústinde aýdaryspaq oınap qalady. Tabıǵatynan shymyr, ishteı yzaly Túlkibaı Nııazbekti attan aýdaryp túsiredi. Nııazbek buǵan qatty shamdanady. Sony oza shapqan shabarmannan estigen Túlkibaıdyń týystary dáýqara-altybas alashalar Nııazbektiń aldynan shyǵyp, qol qýsyryp keshirim surap, mal soıyp syılap, tipti bir kóksheni mingizedi. Osyǵan masaıraǵan Nııazbek, syılaǵandy tabyndyǵa balap, eldi ábden taptap, tuqyrtpaq boldy. Sóıtip, maǵan qazaqtar ár túnge bir qyzyn ákelsin dep jarlyq etedi. Bul jarlyq burynnan qansha maly men múlkin, qarajatyn berip, jumysyn tegin isteýge kónip kelgen qazaqtardyń namysyna tıedi. Kúndiz qasynda qarýly jıyrma nókerimen júretin, tún bolsa syr­ty úsh qatar ormen qorshalǵan, úsh-tórt jigit ja­bylyp ashyp-jabatyn úsh qabat esigi bar, qabyr­ǵasy úsh metrdeı qalyń, bıiktigi on metrge tarta qamaldyń ishinde jatatyn Nııazbekke qas­tan­dyq jasaý, qarýy joq qazaqtarǵa múmkin emes edi. Al jarlyq oryndalmasa, másele burynǵydan da ýshyǵyp, mal tonalǵany bylaı tursyn adamdardyń basy ketýi de múmkin boldy. Bul Nııazbektiń qazaq­tar eńsesin kótermeýi úshin namystaryna tıip, ádeıi narazylyqqa, tipti tikeleı qaqtyǵysqa ıtermelep, sony syltaý etip, eldiń bas kóterer aza­mat­taryn qyrǵynǵa ushyratpaq bolǵan amaly da edi. Osy jaǵdaıda Túlkibaı óz jigitterimen, anasy­men, aǵasy Sasyqbalyqpen aqyldasyp, adam oıyna kele bermeıtin amal oılap tabady. Sóıtip, ózi qyz bolyp kıinip, kıim ishinen jalań qylysh baılap baryp, Nııazbektiń qasyna ońasha jetip, onyń basyn almaq bolady. Sonymen, bek jarlyǵyna sáıkes, el jata, qyz bolyp kıingen Túlkibaı eki qoltyǵynan súıegen jeńgelerimen qamalǵa enedi. Bekke ákelgen qyzdyń boıyn tintip teksermek tursyn, betin búrkemelegen oramaldyń astyndaǵy júzine de qaramaǵan qyzmetshileri Túlkibaıdy Nııazbektiń bólmesine kirgizedi. Ekeýi bólmede ońasha qalǵanda Túlkibaı sheshinýge qym­synǵan túr baıqa­typ, teris aınala berip jalań qy­ly­shyn sheship alady. Erliktiń sol bir nurly sátin qazir «Aqjarma» dep atalatyn, Túlkibaı dúnıege kel­gen eldi mekende 1939 jyly týǵan, atasynyń erligin aýyl aqsa­qaldarynan talaı estip, jasynan tebirenip ósken aqyn Zamaddın Ibadýllaev óziniń «Túlkibaı batyr týraly dastanynda»: Túlkibaı ashýlandy qany qaınap, Qylyshyn julyp aldy qoıǵan baılap. Qoqandy qaq bólgenin sezbeı qaldy, Qorlyqtan, yza kekten kózi jaınap. Az ýaqyt aıaldady esin jıyp, Uıqyǵa qorǵan ishi ketken uıyp. Birtindep kúzetshini shaqyrady, Kıimin qoqan bektiń alǵan kıip, – dep jyrlaıdy. Kúzetshilerdi de bólme ishinde shaýyp tasta­ǵan­nan keıin, Túlkibaı syrtqa shyǵyp, joldastarymen qaıta kelip, uıqydaǵy jendetterdiń qarýyn alyp, ózderin qamal ishindegi bólmelerge qamap tastaıdy. Bul jaǵdaı týraly habar erteli-kesh Aqmeshittegi kóp áskerge jetetinin bilip, Túlkibaı aýyly batysqa qaraı kóshedi. Kúmisqorǵandy kezekpen kúzetken jergilikti jigitterdiń biri qoqandyq qazy­nashynyń berem degen aqshasyna qyzyǵyp, ony kúndiz qamaýly bólmeden shyǵaryp alyp, aýladaǵy qazan astyna jasyryp qoıady da, túnde qorǵannan shyǵaryp jiberedi. Ol Aqmeshitke jetip, habar beredi. Aqmeshittiń jańa begi Bek-Mýhammed-Ýálıdiń oń qoly datqa Lepes 300 nókerin bastap Kúmis- qorǵanǵa keledi. Kóshken eldiń izimen, Qarmaqshyǵa jaqyndaǵan Túlkibaı aýylyn qýyp jetedi. Izderinen ergenderdiń onyń qoqandyqtar ekendigin ańǵarǵan Túlkibaı men onyń jigitteri, el Syrdyń oń jaǵyna ótip úlgirsin dep, áskerge qarsy soǵysqa daıarlanady. Túlkibaı jaýdyń sanyn baıqaǵan soń, ózge jigitterge sender qutylyńdar, olar meni almaı toqtamaıdy dep jaýmen jalǵyz qalyp aty­sady. Oǵy taýsylǵan soń, jaqyndap kelgen jen­dertterge jalań qylyshymen at qoıady. Qamalaǵan 300 nóker ony aqyry attan túsiredi. Jendetter onyń basyn alady. Osy kezde ilgeri ketken anasy kelinine: túıeni shógereıik, jaý qulynymdy óltirgenin júregim sezip tur. Ony jerlep ketpesek bolmas deıdi. Úı tigilip bolmaı jatyp, jaýlardyń qarasy kórinedi. Esik aldyna kelgen jendetterdiń basshysy Lepes naızasyna qadaǵan Túlkibaıdyń basyn anasynyń aldyna tastaıdy. Osy sát asyp-saspaǵan ana basty qolyna alyp, «Qulynym! Aq sútimdi keshtim!» deıdi. Áýeli esi ketken, sosyn kóńili bosaǵan kelini joqtap jylaı bastaǵanda: «Toqtat, jylap, jaýdyń aldynda balamnyń rýhyn túsirme!» dep ony tyıyp tastaǵan ana odan ári Lepeske jaqyndaı túsedi de taısalmastan: «Meniń balamnyń basyn naızaǵa túıregenniń basy da naızaǵa ilinýi múm­kin!» dep qolyndaǵy baqanǵa baılanǵan qyryq­tyqty oǵan qaraı siltep qalady. Ákki Lepes basyn tartyp qalǵanymen, ana qarýy onyń betin tilip túsedi. Yza bolǵan Lepes anany da naızamen shanshyp tastamaq bolady. Sonda toptan shyqqan bir aqsaqal: «Seniń de anań joq pa! Tulpar men batyr anadan degen. Batyrdy týǵan qarýsyz anaǵa nege umtylasyń», dep ony toqtatady. Sóıtip, bul joly qoqandyqtar Túlki­baı aýylyn shappaı qaıtty dep aıaqtalady jyr joldary. Alaıda biz zerttegen muraǵat materıaldary boıynsha, ýaqıǵa sońy ózgeshe damıdy. Shynynda da, joǵaryda keltirilgendeı, «300 nókermen Aqmeshitten shyqqan Lepes altybas alashalardyń bıi Túlkibaıdy óltirdi» degen derek Qyzylordadaǵy ob­lys­tyq, Almatydaǵy memlekettik muraǵat­tarda bar. Bizdińshe, Túlkibaı batyrdyń qaza tapqan kezi shamamen 1853 jylǵy sáýi­r­diń ortasy sııaqty. Bul kezde V.A. Pe­rovskııdiń Oraldan Aral bekinisine qaraı shyǵýyna áli bir jarym aıdaı bar edi. Ol Aral bekinisine 9 maýsymda jetip, onan Aqmeshitke qaraı 15 maýsymda qozǵala­dy. Orys áskeri Syrdyń oń jaǵymen júrip otyrady. Iаǵnı, Syrdyń sol jaq betindegi Kúmisqorǵanǵa olar soqqan joq. Jáne Túlkibaı erliginen keıin eki aı kóleminde olar áli ol tusqa jetken joq edi. Sonymen sáýir aıynda Kúmisqorǵanda bolǵan Túlkibaı erliginen zárezap bolǵan qoqa­n­dyq­tar, Aqmeshittiń shyǵysyndaǵy qoqandyq­tar­dyń Júlek jáne basqa qorǵandaryna «birde-bir jergilikti qazaq qorǵanǵa jiberilmesin» dep jar­lyq etedi. Orys áskeri shtabynyń Aqmeshitke ji­bergen tyńshysy О́tkel Maısovtyń habary bo­ıyn­sha, 1853 jyldyń 25 mamyrynda (ıaǵnı, Túlki­baıdy óltirgennen keıin shamamen bir jarym aı ótkennen keıin) qoqandyqtardyń 300 áskeriniń 50-i jaldanyp qyzmet etken jergilikti qazaqtar ekeni jáne olardyń aqsaqaly (júzbasy) Qańlybaı, al ásker basshysy Bık-Baý bolǵandyǵy aıtylǵan. Shamasy, joǵarydaǵy Lepeske toqtaý aıtqan sol Qańlybaı aqsaqal bolsa kerek. Túlkibaıdy óltirgennen keıin qoqandyqtar onyń aýylyn qýyp jetip, bala-shaǵasyn tutqyn­dap, olardyń dúnıesin tartyp alyp, malyn Aq­meshitke aıdap ketken. Al aýyldyń qoqan­dyqt­ar­men soǵyspaq bolǵan jigitteri, Túlkibaıdyń aıtýy­men ýaqytsha jasyrynady. Olar mańaı­daǵy qazaq jigitterin jınap, Aqmeshitke orys­tar­dan buryn kelip, tutqynnan áıel-balalaryn qutqarý áreketine kirisedi. Aqmeshit qoqandyq­tary olardan seskenip, orys áskerleriniń aldyń­ǵy legi jetken 4 shildeden jeti kún buryn, ıaǵnı 27 maýsymda qamaldaryn jaýyp alǵan. Bul týraly Aqmeshitti 28 shildede alǵan orystarǵa bergen tutqynnyń jaýabynda: biz jabyq qamaldyń ishinde otyz bir kún otyrdyq degen sózinen bilýge bolady. Orys áskeriniń kele jatqanyn olarǵa habarlaıtyndaı, Syrdyń oń jaǵyndaǵy Qos jáne Shym qorǵan­darynda, joǵaryda aıtylǵandaı, eshkim bolmaǵan. Al ol kezde Kúmisqorǵandaǵy qoqandyqtardy jergilikti eginshi kedeıler esh jaqqa shyǵarmaı tutqynda ustaǵan (ol týraly tómende aıtylady). Sol tutqyndaýdan buryn qoqandyqtarǵa qyzmet etken alty qazaq sarbazy Kúmisqorǵannan Aq­meshitke qaraı emes, orys áskerindegi Ilekeı sultanǵa «bizdi qaramaǵyńyzǵa alyńyz» dep bara­dy. Olardy orystar tutqynǵa alady. Sony­men, Aqmeshittegi qoqandyqtarǵa orys áskeri kele jatyr dep aıtatyndaı adam bolmaǵan kezde, olardyń qaqpalaryn orystardan jeti kún buryn jaýyp alýy, bizdińshe, Sasyqbalyq bastaǵan qazaq jigitteriniń, qorǵan ishindegi bala-shaǵasyn bosa­typ alýǵa, qam jasap júrgendikterinen seskengendikten bolsa kerek. Orys áskeri Aqmeshitke 4-5 shildede kelip jetedi. 15 shildede áskerı shtab is qaǵazdarynda: «Baıuly alasha rýynan Sasyqbalyq Janataev, qasyna birneshe jigit pen Ermuhammed Qasymov sultandy ertip Perovskıı atyna aryz aıtýǵa keldi», delingen. Ol: maı aıynyń sońynda, ishterinde Qańlybaı men Bekbaev (joǵarydaǵy derekte ol Bık-Baý dep atalǵan) bar, Lepes bastaǵan 300 qoqandyqtar Keńtúbekte bizge tap berdi. Áıel-balalarymyzdy tutqyndap, múlki­mizdi tárkiledi. Biz 18 jigit zorǵa qashyp shyǵyp, Shyńǵys Shyn­taev sultanǵa qosyldyq. Endi Aqmeshit alynǵan kúnde bizdiń bala-shaǵamyz ben mal-múlkimizdi qaı­typ alýǵa kómektesseńizder eken, dep Sasyq­balyq ótinish etedi. Sol aryz­daǵy ýaqıǵany ras dep, sol ótinishtiń sońyna I. Qasymov sultan óz mórin basqan. 2850 adamnan (onyń ishinde Ilekeı sultan basqarǵan 500 qazaqtan) turatyn ásker 28 shilde kúni Aqmeshittiń qabyrǵasynyń astynan indete qazyp kelip, 40 put kúkirtti mına etip jaryp, sol jerden lap qoıyp ishke kiredi. Sóıtip, jarty saǵattyq shabýyldan keıin qoqandyqtardyń Syr boıyndaǵy basty tiregin ózderine qaratady. Perovskııdiń Reseı ımperııasy soǵys mınıstrine 31 shildede jazǵan raportynda: Aqmeshitti alǵany­myzda ishinen 80 áıel, 25 ul men qyz balalar shyqty. Jergilikti qazaqtar bular bizdiń týys­tarymyz dep kelgesin biz olardy solarǵa tabys ettik dep kórsetilgen. Olardyń kópshiligi Sasyq­balyqtyń aryzynda kórsetilgen alasha altybas-dáýqaralardyń analary, áıelderi men balalary eken. Sol qamaldan balasy Báımendi kótergen Túlkibaıdyń áıeli de shyǵady. Keıinnen Túlki­baı­dyń balasy shańyraǵyna ıe bolyp qalǵan sol Báımennen Qydyr, Omar, Ospan, Dúısen degen tórt ul dúnıege keldi. Qazirgi kezde olardyń Syr boıynda júzge tarta urpaǵy turyp jatyr. Qoqandyqtar sol 1853 jyldyń jeltoqsanynda 12 000 qol jınap, qaıtyp tartyp almaq bolyp Aqmeshitke jetti. Ondaǵy orys áskerine kómektesý úshin jáne qoqandyqtarǵa degen yza men kek qysqan 1000 qazaq jigiti atqa qondy. Olar 18 jeltoqsanda Aqmeshittiń shyǵys jaǵynda bolǵan shaıqasta orys áskerimen tize qosa soǵysyp, úlken erlik kórsetti. Sóıtip olar ózderiniń birikken kúshterinen tórt ese kóp qoqandyqtardy qashýǵa májbúr etti. Sol úshin soǵys kezindegi yntasy, erligi, batyrlyǵy úshin patsha aǵzamnyń atynan marapattalǵan 32 qazaq jigitteriniń ishinde alasha altybastardyń ózinen ǵana Sasyqbalyqpen birge Jantóre men Sıkenbaı degen úsh jigitke jibek shapan jabylady. Túlkibaıdyń úlgisi sol kezdiń ózinde Kúmisqor­ǵan mańyndaǵy qazaqtarǵa da qýat bergen edi. Ony mynadan kórýge bolady. Joǵaryda biz orys áskeri Aqmeshitke qaraı kósh-kósh bolyp bara jatqan kezde, Kúmisqorǵanda qalǵan 19 qoqan­dyqtyń ishindegi alty qazaqtyń Ilekeıge qosyla­myz dep barǵanda orystardyń qamaýyna túskenin aıtqanbyz. Al qalǵan 13-niń jaǵdaıy qıyndaı bas­taıdy. Maly bar eldi Lepes áskeri ol mańnan qýyp, Túlkibaı­dyń aýylyn qamaýǵa alǵasyn, ja­qyn mańda maly bar ózge aýyl qalmaıdy. О́zge­leri qyrǵa kóship ketedi. Onyń ústine qamaldy tastap, qashyqqa baryp mal jıyp kelýge batyldary barmaıdy. Sondyq­tan, olar jaqyn jerdegi jataq aýyldaryna bir jyl­qy, bes qoıdan beresińder dep talap etedi. Olar bizde mal atymen joq, qoly­myz­da bardyń bárin alyńdar deıdi. Biraq qoqandyqtar qoqań­daýyn qoımaıdy. Sonan amaly taýsylǵan sharýalar Túlkibaı erligin esterine alyp, amalyn taýyp qoqandyqtardy baılap tastaıdy. Mine, sol jataq-sharýalardyń atynan (joǵaryda aı­tyl­ǵandaı), 5 shilde kúni, jaqyn mańdaǵy jappas jáne qypshaq rýlarynyń bıleri Syrdyń oń jaǵymen Aqmeshitke qaraı ótip jatqan orys áskerleriniń lagerine kelip, bolǵan jáıt týraly habar beredi. Biraq óz isterimen basy qatyp jatqan orys áskerleri olarǵa jaýap bermeıdi. Olar qaıtyp ketedi. Bes kún ótkesin olar qaıta kelip Kúmisqorǵandaǵy baılaýly qoqandyq­tardy bosatyp jibersek, ózimizge qaıta bas salar dep qorqyp, 13-niń ishindegi 7 qoqan­dyq­ty óltirip, qalǵan bir qaraqalpaq pen bes qazaqty bosatyp jiberdik dep habarlaıdy. V.A.Perovskıı Aqmeshitti alǵannan keıin, 2 tamyzda Kúmisqorǵanǵa kelgeninde ózine jergilikti qazaqtardyń qorǵandaǵy qoqandyq­tardy jazaladyq degenin, olardan qalǵan bir falkonet [kalıbri 45-100 mm bolatyn zeńbirek] pen birneshe qorǵan myltyqtaryn ózine tabys etkendigin jazǵan. Osy ýaqıǵadaǵy jataq qazaq­tardyń orys áskerine baryp shaǵym jasamas buryn, ózderi qoqandyqtardy qolǵa túsi­rýi­ne, bizdińshe, Túlkibaıdyń erligi úlken rýh bergen. Sol iske barǵan jigitter múlt ketse, ózderi­niń sózsiz óletindikterin bildi. Biraq alǵan betterinen qaıtpady. Túlkibaıdyń erligi sóıtip, Syr óńirindegi kedeılerge de qýat pen senim berdi. Qoryta aıtsaq, qazaq eliniń ońtústik aımaǵyn Qoqan handyǵynyń basyp alýy sol kezdegi qazaqtardyń bytyrańqylyǵyn, tipti ózara alaýyzdy bolǵanyn kórsetedi. «Birligi joq jerde baqyt pen bereket turaqtamaıdy», tozǵan eldi uıymshyldyǵy bar el bıleıdi. Sosyn ol eldiń malyn ǵana almaıdy, ar-namysyn da taptaıdy. Túlkibaıdyń anasynyń erligi óz aldyna sóz etýdi qajet etedi. Onyń túıinin joǵaryda aıtyl­ǵandaı, «Tulpar men batyr anadan» degen halyq­tyń danalyq sózinen kóremiz. Eger Túlkibaıdyń anasy oǵan jas kúninen qandaı jaǵdaıda da janyńdy baq dep tárbıelegen bolsa, onda Túlki­baı da bektiń jarlyǵyna qarsy turyp óletin jáıim joq dep jerge qarap otyra bergen bolar edi. Biraq Túlkibaıdyń anasy ony maldan jandy, jannan ardy artyq sanaýǵa tárbıelegen. Jalpy, qazaq halqy balalaryn qashanda namysty bolýǵa baýlyǵan. Qanda bar qasıetti molynan boıǵa sińirýdiń búginde mańyzy zor desek, Túlkibaı batyr men onyń anasy sııaqty tarıhı tulǵalardy Otan tarıhyndaǵy ornyna qondyrý, olardy jas urpaqty tárbıeleý júıesine engizý – «Mádenı muranyń» asa qundy bir maqsaty dep bilemiz. Osy oraıda Túlkibaı batyr dúnıege kelgen Kúmisqorǵannan eki shaqyrym jerde ornalasqan «Aqjarma» aýylyn «Túlkibaı batyr aýyly» dep ataý jáne Qyzyl­orda qalasynyń bir kóshesine batyrdyń atyn berý óte oryndy bolmaq. Sapar OSPANOV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. Sýretti salǵan Nıkolaı AShTEMA.