Sóz

Qasym men Muqaǵalı Muqaǵalı Maqataev!* Ony oqyp oty­ryp, tolqymaý, tebirenbeý, emirenbeý múm­­­kin emes. Ol taý bolyp kúrsinedi, dala bolyp tolǵanady, ózen bolyp óksıdi, bulaq bolyp erkeleıdi, keıde tipti shek­teýli tirshiliktiń sheńberine syımaı qulazyǵan shaqtarynda samuryqtyń qa­naty­nan ustap, kókke de samǵap ketkisi keledi. Alaburtqan albyrt kóńili sharta­rapty sharlap al­qynady, muńǵa batqan asaý júregi túpsiz dúnıe syryn tolǵap, ár qııaǵa talpynady. Ol óziniń kókirek – sandyǵyndaǵy jan syryn aq qaǵaz, qara sııa arqyly jarqyrata ashyp, artyna mol mura shashyp ketken asa jomart talant ıesi edi. Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin! Alynbaǵan aqym bar sende meniń, Buırat qumdar – buıyǵyp shóldegenim, Býra bulttar – býsanyp terlegenim, – dep, qazaq jyrynyń asqar taýlary men shalqar dalasyna jar sala kelgen edi ol sonaý alpysynshy jyldary.  Onyń osy­laı bıik sóılep, batyl málimdeme ja­saı­tyn jóni de bar. О́ıtkeni, ol besigin taý terbetip, ózen áldılegen, anasynyń altyn qursaǵynan jylap týǵan emes, jyrlap týǵan, tylsymnyń syryna, se­zim­­niń nu­ry­na shomylǵan jan edi. Bas­qasha aıt­qanda, óleń Muqaǵalıdan emes, óleń­nen  Muqaǵalı jaralǵan edi. Son­dyqtan da ol basynan baqaıshaǵyna deıin óleń bop óril­gen, qolyna qalam alsa, saýsaǵynan jyr saýlaǵan joıqyn talant-tyn. Azapty kóp tartqan, qara óleńdi kıe tutqan qazaqtaı halyqqa Abaı, Mahambet,     Jambyl, Maǵjan, Ilııas, Qasym sııaqty Táńirdiń  tartqan tosyn syıy edi. Ol Abaı­dy murat tutty. Qasymdy qadirledi. Sondyqtan da: Qýat alyp Abaıdyń til-kúshinen, Jyr jazamyn Abaıdyń úlgisimen. Abaı bolyp tabynsam bir kisige, Abaı bolyp túńilem bir kisiden, – dep tolǵandy. Muqaǵalı ańsary, Muqaǵalı mu­ńy, Muqaǵalı saǵynyshy uly usta­zynyń adamzattyq uly armanymen únde­sip, ush­tasyp jatty. Adamzatty jyrlaý úshin, adamnyń asyl sezimderin, izgi qa­sıet­terin jyrlaý úshin ómirge kelgenin aqynnyń ózi de erte túsindi. Sondyqtan da qysqa ǵumyrynda kúıki tirliktiń kúı­beńinen bo­ıyn aýlaq salyp, týǵan halqy­nyń qýanysh, qaıǵysyn, qadir-qasıetin, kirshik­siz jan tazalyǵyn, sheksiz mahab­batyn, ólsheýsiz meıirim-qaıyrymyn, kól­­deı kóńilin, saǵynyshqa toly ómirin; babadan qalǵan baıtaq mekenniń asqar taýlaryn, darqan dalasyn, ózen-kólderin, aspandaǵy qusy men jerdegi jándigine deıin qatardaǵy pendelerge sezile ber­meıtin bir keremet qudiret kúshpen jyrǵa qosty. Jaratylystyń hıkmetinde shek joq. «Men bir jumbaq adammyn, ony da oı­la!», – dep Abaı atasy aıtqandaı, Mu­qa­ǵalı da biz úshin áli tolyq ashylyp bol­maǵan jumbaq dúnıe. Kim bilsin, osy sát­te onyń «máńgilikke ózimen ala ketken» syr­ǵa toly názik jany qaptaldaǵy álde­bir aq qaıyńnyń kózimen bizge meıir­lene nuryn tógip, kúlimsireı qarap tur­ǵan da shyǵar. Zady, Muqaǵalı jyrlaryn jilik­tep, taldap, táptishtep túsindirip jatý bos áýreshilik. Ol múmkin de emes. Abaıdy, Muqaǵalıdy túsiný úshin júrek­te kóz, sanada sańylaý bolsa jetip ja­tyr. Tek oqı bil, oılana bil, sezine bil! Shapqan attaı, atqan ottaı zýlap bara jatqan ýaqyt-aı! О́tkendi oılasań, kóki­regiń qars aıyrylyp, kózi­ńe jas keledi. Almatyda jyr keshterinde tuǵyrǵa qon­ǵan qyrandaı sańqyl­dap óleń oqyp, so­ńy­­nan jas aqyn­dardy shubyr­typ ertip jú­re­tin kóńili jaı­sań, qol­tyǵy keń Mu­qa­ǵalı aqyn­nyń da dúnıeden kósh­kenine, mine, 35 jyldyń júzi bolypty. 35 jyl. О́mirdi kezip kelem. Jáne 35 bola ma? Seziktenem..., – dep ja­zyp­ty ol 35-ke tolǵa­nynda. Qaıran aqyn júregi endi on jyldan keıin – qyryq bes jasynda ómir­men qoshta­saryn qalaı sezip-bilgenine tań qalasyń. Sodan beri de 35 jyl ótipti-aý?! Muqaǵalı Maqataev bo­dandyqtan bordaı tozǵan qazaqtyń ba­syna   qara bult úıirilgen qatygez jyl­­darda dúnıege keldi. Ol babalary – Hangeldi, Raıymbek batyrlardyń jo­ryq saryndaryn, 1916 jylǵy qandy qyrǵyn – Alban kóteri­lisiniń halyq jadyndaǵy joqtaýyn, 1931 jyldyń ashtyq zaryn jór­geginde jatyp tyńdady. Munyń aıaǵy 1941 jylǵy   jesirler men jetimder za­ry­na ulasty. Bala Muqa­ǵalı osynyń bárin de óz júreginen ótkizdi. Soǵys jyldaryndaǵy aýyl sýretin, ondaǵy adamdar taǵdyryn, ásirese áıel­der qasiretin, olardyń alasapyran ishki jan­dúnıesin Muqaǵalıdaı keń qamtyp, je­rine jetkize jyr­laǵan aqyn joq. Osy taqyrypqa jazylǵan Qa­sym Aman­jo­lovtyń «Aqyn týraly ańyz», «Darıǵa, sol qyzynan»  keıingi klas­sı­kalyq shy­ǵar­malar  – Mu­qa­ǵalıdyń jaraly júrek­terdi jubatqan sherli jyr­lary boldy. Sý surasa sút bergen, aıran bergen, Qartaıyp qalypsyń-aý, qaıran jeńgem? Qarǵanyń valetindeı edireıip, Qasyńa myna bireý qaıdan kelgen? Osy bir shýmaqtyń ózinde qanshama shytyrman taǵdyr, óksikti ómir, ókinish pen qaıǵy, saǵynysh pen sabyr  jatyr. «Kúr­kirep kúndeı ótti ǵoı soǵys», dep Qasym aǵasy aıtqandaı, soǵystan sońǵy 20-30 jyldyń  kóleminde qazaq jyry qa­na­tyn keńge jaıyp, kórkemdik bıikke qu­lash urdy. Keńestik qatal saıasattyń qat­par-qatpar tońy jibip, jylymyq biline bastaǵan sol tusta aǵa býyn – Syrbaı, Juban, Hamıt, Qalıjan, Qýan­dyq, Muza­far, Ǵafýlardyń izin basa ádebıetke Tumanbaı, Qadyr, Saǵı, Jume­ken, Tóle­gen, Farıza bastatqan talanttar toby keldi. Solardyń bel orta­synda bapsyz shapqan júırikteı býyrqana bý­sanyp, turpaty bólek marqasqa Muqa­ǵalı da júrdi. Sóz tanıtyn jurt Muqa­ǵalıdy bir­den moıyndady. Ras, qyzǵa­nyshqa boı aldyrǵan keıbireýler moıyndaǵysy kel­medi. Biraq, arnasyna syımaı tasyp aqqan qýatty talant kedergilderdiń bárin kún­der óte kele buzyp-jaryp, poezııanyń shek­siz de  shal­qar aıdynyna jóńkile jol tart­ty. Onyń taýdyń taza aýasyndaı, jibek sama­lyndaı, tunyq bulaǵyndaı móldir jyr­larynan týǵan halqy meılin­she sý­syndady. Muqaǵalı poezııasy –  san qyr­ly gaýhar tastaı tóńkergen saıyn tógilip, alýan túrli sáýle shashatyn ǵajaıyp poezııa. Ol HH ǵasyr poezııa­synyń álem­dik alyp­tary – Pablo Nerýda, Garsıo Lor­ka, Rasýl Ǵamzatov, Oljas Súleı­me­nov, Evgenıı Evtýshenko, taǵy basqa­larmen úzeńgi qaǵys­tyryp, ıyq teńes­tirgen, uly Dan­teniń shy­ńyna oı qanaty talyp jetetin «Qudiretti kome­dııasynyń» ózin týǵan tilimizge tárji­malap jetkizgen qazaq ádebıetiniń asa iri ókili. Muqaǵalı óziniń ana sútimen qanyna bitken qazaqtyń qara óleńin pir tutty. Týǵan tilin tý etip kóterdi. Halqynyń asyl qasıetterin besikte jatyp boıyna sińirdi. О́z ultyn jan-tánimen súıe bildi. Uly saǵynyshtan, uly mahabbattan, uly júrek­ten ǵana uly jyrlar týatyndyǵyn taǵdy­rymen de, óleńimen de dáleldep ketti. Batar, keter kelmeske kúnim meniń, Qalar biraq kıeli tilim meniń Qasiretti shaqtardan túńilgende, Qasıetti tilimnen túńilmedim, – dep jyrlady Muqaǵalı. Kimnen túńildi, neden túńildi? Osyǵan bir oı jiberip qaraıyqshy, aǵaıyn. Keıbir estelik aıtý­shylar: «Oıbaı, Muqaǵalı anadan qııa­nat kórdi, mynadan japa shekti», dep jatady. Aqyn da et pen súıekten ja­ral­ǵan pende. Mynaý qym-qýyt tirshi­likte bireýlerge ókpelegen shyǵar, bi­reýge renjigen bolar. Tipti turmys taý­qymetin de kórgen shyǵar. Ony kim kórmedi? Eki qazaqtyń biri kórdi. Oǵan bola túńiletin Mu­qaǵalı emes. Biz biletin Muqa­ǵalıdyń muńy jeke bastyń kúıinishi emes, odan áldeqaıda tereńde jatyr. Muqaǵalıdy biz áli tolyq túsinip bolǵanymyz joq  deýi­mizdiń sebebi de sonda. Ras, Muqaǵalı óz dáýirin barynsha jarqy­rata jyr­laǵan aqyn. Alaıda, onyń da aıta almaı ketken, aıtsa da tuspaldap qana aıtyp, ózimen birge ala ketken asqaq armany qanshama?! Onyń óz zamanynyń qaly­byna syımaı, tarpań minez tany­typ, aınalasynan túńilýi – ult azat­tyǵyna degen ińkárlik edi.  Muny kezin­de bireý túsindi, bireý túsinbedi. Muqaǵalıdyń basty qasireti mine, osynda. «Qasiretti shaqtardan túńil­gende, Qasıetti tilim­nen túńilme­dim», deýinde úlken mán bar. Táýel­sizdik qol jetpes qııaldaı kórin­gen Muqaǵalı ǵumyr keshken keńestik kezeńde qazaq ultynyń týǵan tilden bas­qa taıanyshy da, úmiti de qalmaǵan edi. Onyń: «Aıtyp ótken aqynda arman bar ma?» dep ókinish bildirýi de son­dyqtan. Maǵjandar bolsa, aıtaryn aıtyp, atylyp ketti. Qıt etseń, qıyp túsetin almaǵaıyp zaman keıingi aqyn­dardy aýyz baǵyp, ańdap sóıleýge máj­búr etti.  Bul turǵydan alǵanda, Amanjolov pen Maqataev taǵdyrlas. Qasym ózi týraly tolǵaýynda: «Arpa­lys, ala­quıyn zamanalar, arbasyp turyp aldy men ne etemin?» – dep nazalandy. Túsin­­gen adamǵa ol ólim men ómir orta­synda jatqan sáttegi óziniń jantalasy emes, alaquıyn, arpalysqan zamanalar kesirinen tálkekke túsken táýelsizdik taǵdyryn búrkemelep jetkizip otyr. «O, Bostandyq, men seni Qudaı kó­rem!» – dep jazdy Muqaǵalı  «Chılı – shýaǵym meniń» poemasynda. Muqa­ǵalıdyń da Chılı halqynyń taǵdyryn jyrlaǵan bolyp, óz halqynyń azat­tyǵyn kóksep otyrǵandyǵy kúmánsiz. Alaıda, olar táýelsizdiktiń túbinde bir kelerin sezip bildi: Sen netken baqytty ediń, keler urpaq Qaraımyn elesińe men tańyrqap! – dedi Qasym. Bilemin, keremet bir kún keledi! Jaınaıdy jasyl baǵym, gúldenedi! – dedi Muqaǵalı. Aıtqandary aıdaı keldi. Osydan keıin mundaı aqyndardy qalaı áýlıe demessiń! «Qazaq poezııasyna Uly Otan soǵy­sy Qasymnyń «Aqyn týraly ańyzyn» berdi. Ondaı poema týǵyza almaǵan qazaq – halyq bolyp ta tanyl­mas edi. Men osyndaı sózdi Muqaǵalı jáne onyń eń ǵajap sońǵy shyǵarmasy «Jan azasy» dep atalatyn rekvıemi týraly da aıtamyn. Men Qa­symnyń poemasyn optımıstik tragedııa dep ataǵanmyn. Muqaǵalıdyń «Rekvıemin» de solaı optımıstik tragedııa dep ataımyn. Biz ómirdi súıýdi, ony bıik poezııaǵa aınal­dyrýdy osy eki aqynnan úırenýimiz kerek» – dedi Muqaǵalıdyń 1982 jyly shyqqan eki tomdyǵyna jazǵan alǵy­sózinde qazaq­tyń abyz aqyny Ábdilda Tájibaev. Bul pikirge biz de qosylamyz. Sebe­bi, Muqaǵalı – qazǵan saıyn tereń­deı beretin shyńyraý, kósilgen saıyn kók­jıegi keńı túsetin sheksizdik. Onyń qanatty ánge aınalyp, qazaq aspanynda samǵap ushyp júrgen jyrlarynyń ózi nege turady! Ol epıkalyq janrda da shashasyna shań juqtyrǵan joq. Saıası taqyrypqa jazylǵan poemalarynyń ózi eshqashan qunyn joımaıtyn, ýaqyt ótken saıyn jarqyraı túsetin, tot basýdy bilmeıtin asyl týyndylar. Toı ústindegi shaǵyn sózimizde bárin qamtyp aıtý múmkin emes. Táýbe deıik, aǵaıyn! Muqaǵalı ań­saǵan keremet kúnge ol jetpese de tórt qubylamyz túgel, mine, búgin biz­der jetip otyrmyz.  Ol keremet kúnniń aty – Táýelsizdik! Búgin meniń týǵan kúnim oı, báli-aı, Myna jurtym nege jatyr toılamaı? Bir toı jasap berer edim ózim-aq, Táńirimniń jarytpaı-aq qoıǵany-aı! – dep nalyǵan Muqaǵalıdyń Han­táńiri bókterinde  – Shalkóde jaıla­ýyn­da shalqytyp toıyn jasap jatqa­nymyz da túptep kelgende Táýelsiz­diktiń arqasy. Osydan úsh-tórt jyl buryn Astanada – Prezıdenttik Máde­nıet ortalyǵynda Muqaǵalıǵa arnal­ǵan kesh ótkizip, sol keshtiń atyn «Qazaq jyrynyń Han­táńiri» dep atap, Muqa­ǵalıdy tuńǵysh ret Hantáńirige teńegenbiz. Osy aıt­qanym – aıtqan! Olaı bolsa, Táýel­sizdigimiz baıandy bolǵaı, Elimiz, eltutqasy – Elbasymyz aman bolǵaı, Hantáńiriniń bókterinde týyp, ózi de qazaq jyrynyń Han­táńirine aınalǵan Muqaǵalıdaı arýaq­ty aqyny­myzdyń rýhy jas urpaqqa jar bolǵaı, kıeli qara óleńniń altyn kindigi máńgi úzilmegeı dep tileıik. Nesipbek AITULY,  aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy M.Maqataev atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty.