Quqyq qorǵaý qarymy artty

Táýelsizdiktiń quqyqtyq negizderi Eldegi qoǵamdyq tártip, beıbit ómir, jeke adam­nyń qaýipsiz­digi men tynyshtyǵy, men­shiktiń qor­ǵalýy jáne t.b. tártip másele­leriniń saq­talýy qu­qyq qorǵaý organdary­nyń ıyǵy­na júktel­gen negizgi mindet. Bul mindetterdi oryndaý san­dyq eseppen emes, eń aldymen sa­pa­lyq kórsetkishtermen aıqyn­dalýǵa tıis. Al osy oraıda azamat­tardyń qaýipsiz­digi men ty­nyshtyǵy, elimizdegi qylmystyń jaı-kúıi men krımınogendik jaǵdaıdyń deńgeıi ishki ister organdary qyzmetiniń tıimdiligine tikeleı baı­la­nysty bolmaq. Endeshe, bul baǵytta bizdiń elimizde qandaı jumystar qolǵa alynyp jatyr? Jalpy osy salada táýelsizdik jyl­dary qandaı quqyqtyq sharalar qaralyp, ne tyndyryldy? Mine, osy jáne ózge de ózekti máseleler týraly Ishki ister mınıstri Q.Qasymovqa jolyǵyp, áńgimelesýdiń sáti tústi. – Qalmuhanbet Nurmu­han­­bet­uly, áńgimemizdi Mem­leket bas­shysynyń «Qazaq­stan Res­pýb­lı­kasyndaǵy quqyq qorǵaý qyz­meti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵynan basta­saq deımin. Bul Jar­lyq­tyń qabyl­d­anǵanyna týra bir jyl tolyp otyr. Onda Ishki ister mınıstr­ligine qatysty kóptegen mindetter alǵa qoıyldy. El Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna oraı bul min­detterdiń atqarylýy qandaı deńgeıde dep baǵalaısyz? – Iá, ústimizdegi jyldyń El­ba­sy­nyń Jarlyǵymen el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵy dep jarııalanýy bári­mizge úlken jaýap­kershilik júkteýi­men qatar hal­qy­myzdyń janyn jady­ra­typ, qýa­nysh­qa bóleıtin tarıhı sát ekenin de bildiredi. Bul oraıda Ishki ister mınıstrligi el Táýelsizdiginiń mereıli merekesine tolymdy tabys­tar­men kelip otyr. Sonyń biri, ózi­ńiz aıtqandaı, Memleket bas­shy­synyń «Qazaqstan Respýb­lı­ka­syn­daǵy quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin art­tyrý jó­nin­degi sharalar týraly» Jar­ly­ǵy­nan týyn­daı­tyn mindetterdi mı­nıstrliktiń atqarýy bo­lyp taby­la­dy. Al atqarylǵan qyzmet az emes. 2010 jyly kóshi-qon salasyn­d­a­ǵy barlyq ókilettilik Ishki ister mınıstrligine shoǵyrlan­dy­ry­lyp, Kóshi-qon polı­sııa­sy komıteti qu­ryl­dy. Oǵan qosa Kó­lik­tegi Oń­tús­tik Shyǵys, Batys jáne Or­ta­lyq ishki ister departamentterin biriktirý arqyly bir Kóliktegi ishki ister departamenti quryldy, oǵan 25 jelilik ishki ister bólimi baǵynysty boldy. Tergeý jáne Krı­mınaldyq polısııa qyzmet­terin biriktirý ar­qy­ly synaq retinde Astana qala­sy­nyń jáne Almaty oblysy­nyń ishki ister departa­ment­terinde tergeý bó­li­nisteri qu­ry­lyp, IID-niń qury­ly­my ózger­til­di. Sonymen qatar aý­maq­tyq ishki ister de­par­­ta­ment­teri­niń ja­ńa qu­rylymy beki­til­di. De­partament bastyq­tary oryn­ba­­sar­­lary­nyń 16 laýazymy qysqar­ty­lyp, olar­dyń esebinen IID-niń usy­nys­tary bo­ıyn­sha jedel quram laýa­zymdary engizildi. Ortalyq apparat bólinisteri­niń jáne Ákimshilik polısııa komı­tetiniń shtattyq sandaryn qaıta bólý esebinen jedel josparlaý de­partamenti quryldy. О́ńirler­degi esirtki bıznesine qarsy kúres bó­li­nis­teri Esirtki bıznesine qar­sy kú­res jáne esirtki aınalymyn ba­qy­laý komıtetine tikeleı baǵy­nys­­ty boldy. Esirtki qural­dary­nyń zań­syz aınalymymen baıla­nys­ty qyl­mystardy tergeý Ishki ister mınıstrligi quzyryna berildi. Al oǵan qosa Ishki ister mınıstrligi qaramaǵynan jekelegen fýnk­sııalardy bas­qa memlekettik organ­dar­ǵa berýge baı­lanysty medı­sı­na­lyq aıyqtyr­ǵysh­tar – Densaýlyq saq­taý mınıstrligine, káme­let­ke tol­maǵandardy ýaqytsha oqshaý­laý, beıimdeý jáne ońaltý orta­lyq­tary  Bilim jáne ǵylym mınıstrligi quzy­ryna ótkizildi. Munyń barlyǵy uıym­das­tyrýshylyq qu­ry­lymdy jetildirýge, qyzmet­ter­diń shtat sanyn ońtaı­landyrýǵa baǵyttalǵan. – Úkimettiń ústimizdegi jyl­ǵy qaýlysyna sáıkes qujat­tan­dyrý men halyqty tirkeý qyzmetteri Ádilet mınıstrliginen Ishki ister mınıstrligine berilýine baılanysty Kóshi-qon polısııasy komıteti qury­ly­myn­da qujattandyrý men ha­lyqty tirkeý basqarmasy qu­ryl­dy. Olardy qurý­daǵy negizgi maqsat qandaı jáne onyń qurylýynan halyq qandaı oń nátıjelerge qol jetkize aldy? – Azamattyqty jáne jeke kýá­likti alý qyzmeti bir mınıstrlikte bolýy, halyqqa qyzmet kórsetýdiń sapasyn arttyrýǵa yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn. Osyǵan baı­la­nys­ty aıtarym, taıaýda qujat­tan­dy­rý jáne tirkeý bólinisteriniń shtat­taryn jasaqtaý jumysy aıaq­taldy. Endi qujattandyrý jáne tirkeý má­s­eleleri jónindegi qyz­met­ti kóshi-qon polısııasy atqa­rý­da. Azamat­tar­dyń jeke kýálik­terin resimdeý bu­rynǵydaı halyqqa qyzmet kór­se­tý ortalyǵy arqyly jasalýda, bi­raq ony áli de ishki ister organ­dary­nyń qyzmetkerleri júzege asyrýda. Halyqqa qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý maq­satynda múddeli mınıstrliktermen birlesip, halyqty qujattandyrý jáne tirkeý úshin talap etiletin qujattardyń sanyn qysqartý, bızness-prosesterdi oń­­taı­­landyrý jóninde 2011-2013 jyl­­darǵa arnalǵan is-sharalar jospary ázirlendi. Qujattandyrý úrdisin ońtaı­lan­dy­rý maqsatynda 2011 jylǵy 16 mamyr­dan bastap Astana qala­sy Almaty aýdanynyń ha­lyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda, al 9 maý­sym­­nan bastap Almaty qalasy Áýezov aýdany­nyń halyqqa qyz­met kór­setý ortalyǵynda azamat­tar­dy qujat­tan­dyrýdyń pı­lot­tyq rejimi iske asyryl­dy. Osy­nyń negizinde jeke kýálikterdi ázirleý mer­zimi qysqarady. – Tehnıkalyq baıqaýdy júr­gizý jónindegi qyzmetti báseke­les­tik or­taǵa berý qoldaý tap­ty. Bul jalpy qa­laı júzege as­paq? Olardyń qyz­meti tolyq­taı qashan bastalmaq? – Ústimizdegi jyly qańtar aıyn­da «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zań­na­malyq aktilerine meha­nı­kalyq kólik quraldaryn jáne olar­dyń tirkemelerin mindetti teh­nık­alyq baıqaýdan ótkizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» Zań qabyldandy. Osy zań negizinde tehnıkalyq baı­qaý­dy kólik jáne kommýnıkasııa sa­la­syndaǵy ýákiletti organdar teh­nıkalyq baıqaý or­ta­lyqtarynyń tizilimine qosqan tehnı­kalyq baıqaý ortalyqtary ótkizetin bola­dy. Mun­daı ortalyqtarda stasıonarlyq já­ne kóshpeli tehnıkalyq baıqaý jelileri bolýy shart. Olar tejeýish jú­ıe­si men rúl basqarýynyń, aspa­ly ele­ment­ter­diń tıimdiligin jáne at­mos­feraǵa shy­ǵarylatyn zııan­dy zattardy avto­matty túrde anyq­tap otyrady. Kólik quraldary ıeleriniń ýa­qy­tyly tehnıkalyq baıqaýdan ótýi­ne baqylaýdy júzege asyrý fýnk­sııasy Ishki ister mı­nıstrliginiń qu­zy­retinde qalady. Teh­nıkalyq baı­qaýdyń tolyqtyrylǵan jańa tetikteri 2012 jyldyń 1 qańta­ry­nan bas­tap jumys isteıdi. Oǵan deıin jo­l po­lısııasy bekitilgen úlgide jumysyn jalǵastyra beredi. – Ishki ister organdarynyń tól mindetteriniń biri quqyq buzý­shy­lyqty boldyrmaý. Degenmen, sonshama quqyq buzýshylyq bo­lypty dep aýyz toltyryp aıt­qan­nan góri keleń­sizdik­tiń aldyn alǵan tıimdi emes pe? Jal­py qu­qyq buzýshylyqtyń aldyn alý týraly ne aıtasyz? – Qylmysty áleýmettik jaǵym­syz qubylys dep taný onyń aldyn alýǵa, eń aldymen sebepterin joıý­ǵa arnalǵan tıisti strategııany kóz­deı­di. Aldyn alý jumysy qoǵam­dyq qatynastardy jetildirýge jáne quqyq buzýshylyqqa qarsy áreket jasaıtyn keshendi is-sharalardyń qam­tamasyz etilýine baǵyttalǵan áleý­met­tik basqarý salasynyń bir erekshe túri. Elbasynyń «Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar tý­ra­ly» Jarlyǵyn iske asyrý maq­sa­tynda 2011-2013 jyldarǵa arnal­ǵan quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý­dyń salalyq baǵdarlamasy ázir­lendi. Baǵdar­lamanyń basty maq­sa­ty – qoǵamdyq qaýip­sizdikti qamta­ma­syz etý deńgeıin arttyrý, elimizdegi quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý júıesin quryp jańa ádisterdi engizý, sonymen qatar jasóspirimder ara­syndaǵy jáne resıdıvtik qyl­mys­tardyń aldyn alýda memlekettik organdardyń jumysyn jan­dan­dyrý. Ústimizdegi jyl­ǵy maý­symda quqyq buzýshylyqtyń al­dyn alý jónindegi vedomstvoaralyq ko­mıs­­sııanyń birinshi otyrysy ótti. – Osy oraıda eldi eleń etkizgen qylmystardyń tekserilý barysyna, onyń ýaqytyly ashyl­ǵanyna toq­tala ketseńiz. – О́zine elimizdegi árbir azamat­tyń qaýipsiz ómir súrýi jáne qo­ǵam­da tár­tipti qamtamasyz etý tá­rizdi jaýapty mindetter júk­tel­genin ár polısııa qyz­metkeri jaq­sy túsinedi. Qyzmettik mindetterin tııanaqty atqaryp, qylmysqa qar­sy kúreste batyldyq pen ta­ban­dylyq, erlik kórsetip, qala­lar­da, eldi mekenderde, shalǵaı aýdandarda adam­dardyń tynysh­ty­ǵyn qorǵap, kún-tún demeı, qandaı aýa raıy bolsa da qyra­ǵy­lyq ta­nytyp, keı kezderi ómirine qaýip tónse de qylmyskerlerdiń izine tú­sip, úlgi tutarlyq jetistikterge qol jetkizip jatqan qyzmet­ker­leri­miz barshylyq. Qyl­mystyń ashylýy at­qarylǵan qyrýar jumys­tyń, samaıdan aqqan terdiń jemisi. Máselen, ústimizdegi jyly Al­maty qalasynda Seleznev atyn­da­ǵy horeo­grafııalyq ýchılısheniń dı­rektory Qarly­ǵash Myrzahanova­ny aıýandyqpen óltir­gen qylmys qo­ǵamdyq tolqý týǵyzdy. Almaty qa­lasy IID-niń jedel jáne tergeý bó­linisteriniń anaǵurlym tájirı­beli qyzmetkerlerinen qurylǵan je­del-ter­geý toby kúni-túni ju­mys istedi. Qyl­mystyń sebepterin anyqtaý úshin túrli boljamdar jasalyp, tekserildi, onyń ishinde jábirlenýshini tonaý maqsatynda óltirý múmkin degen nusqa da joq­qa shyǵarylmady. Qylmys bolǵan jerdi mu­qııat qaraý barysynda pá­terden baǵa­ly zattar men tehnı­ka­nyń urlanǵany anyqtaldy. Qyl­mys bolǵan kúni úıdiń kireberisinde arqasyna sómkesin asyn­ǵan bel­gisiz er adamdy kórgen adam­dar­d­yń aıtýy boıynsha kúdiktiniń beınesi jasaldy. Kóp keshikpeı, ara­da bes kún ótken soń 28 jas­taǵy kúdikti ustaldy. Qylmys bolatyn kúni esh jerde jumys istemeıtin jas jigit já­bir­lenýshini kósheden kezdestirip, úıi­ne deıin ilesip, sońynan júrgen. Áıel­di tonap, ońaı olja ta­býdy kóz­­degen maqsatynda onyń esigine qo­ńyraý shalady. О́zin kórshisi retinde t­a­nys­tyryp, páterge ońaı kiredi. Jal­ǵyz turatyn áıeldi uryp-so­ǵyp, aqsha, baǵaly zattar talap ete bastaıdy. Qarsylyq kórsetken já­birlenýshige ol birneshe jerden pyshaq salyp, denesine aýyr jara­qat keltiredi. Páterden baǵaly zattar men jeke múlikterdi asyǵys alyp, qylmys ornynan jasyrynyp úlgirgen. Ertesine qońyraýlarǵa jaýap ber­megen ýchılıshe dırektorynyń úıine kelgen júrgizýshisi jedel jár­dem shaqyryp, polısııaǵa ha­bar­laǵan. Alaıda alǵan jaraqat sal­dary­nan ol aýrýhanada esin jı­mas­tan qaıtys bolǵan. Belgisiz adam­darǵa esik ashyp, senim bil­dirý­­diń aıaǵy osyndaı túrli aýyr jáne asa aýyr qylmystarǵa ákeledi. – Joǵaryda tergeý jáne krı­mınaldyq polısııa qyzmetterin biriktirý arqyly synaq retinde Astana qalasynyń jáne Al­ma­ty obly­synyń ishki ister departamentterinde tergeý bólinisteri qurylyp, qury­ly­my ózgertildi dedińiz. Munyń qandaı artyq­shy­lyqtary bolmaq? – Iá, Astana qalasy jáne Al­maty oblysy ishki ister departamentterinde synaq retinde tergeý bólinisteri quryl­dy. Onyń jumy­sy udaıy mınıstrlik basshy­ly­ǵy­n­yń baqylaýynda tur. Tájirıbe jasaý retinde ótkizý erejesi, tergeý bólinisiniń shtaty, qury­lymy bekitildi. Endi bir bó­li­nis, ıaǵnı bir belgili top qyz­met­ker­ler qylmys bolǵan jerdi qa­rap, zertteýden bastap isti sotqa ji­bergenge deıin jaýap beretin bol­dy. Olardyń jumysynda qyl­mys­tyń aldyn alý, boldyrtpaý, oryn alǵan qylmysty ashý jáne qylmystyq isterdi tergeý, aza­mat­tar­dyń konstıtý­sııa­lyq quqy­ǵy­nyń buzylýyna jol bermeý, min­detterdi oryndaýda barlyq qyz­met­terdiń ózara tyǵyz qarym-qa­ty­nas jasaýyn baqylaý tárizdi ba­symdyqtar erekshe nazarǵa alyn­ǵan. Osyǵan sáıkes ústimizdegi jy­ly Almaty oblysynda ótkizi­lip jatqan synap kórýdiń tıimdiligine baǵa berý maqsatynda prokýratýra organdarymen birlesken vedomstvo­aralyq májilis ótti. Árıne, jedel qyzmetkerler­diń, tergeýshiler men anyqtaýshy­lar­dyń jumys kórsetkishi túbe­geı­li jaqsardy dep aıtý áli de erte. Tergeý jónindegi bólinis­terge, ásirese, Astana qalasy boıynsha qylmystyq is qozǵaýdan bas tar­tylǵan óndiristegi qylmystyq ister men materıaldar boıynsha ter­geýshiler men anyqtaý­shylarǵa túsken júkteme artty. Bul tergeý sapasy men merzimine jáne basqa da jumys kórsetkishterine keri áserin tıgizýde. Sonymen qatar bul ón­diristegi qylmystyq is­ter­diń sany­nyń artýyna jáne aryz­dar men habarlamalar boıynsha endi sheshim qabyldaý tergeýshiler men anyqtaýshylarǵa júktel­genine baılanys­ty bolýda. Buryn bas tartý materıaldary boıynsha sheshim­derdiń basym bóligin krı­mınaldyq, ákimshilik jáne basqa qyz­metterdiń qyzmetkerleri qabyldaıtyn. Al bul bastamalardyń barlyǵy halyqtyń polısııaǵa degen senimin kúsheıtý úshin jasalyp jatqan q­a­damdar. Qazirgi kúni barlyq aryz­dar tirkeledi, burynǵy keńestik za­ma­­nyndaǵydaı shaǵymdanýshyny ary­­zyn qaıtaryp alýǵa úgitteý nemese jasyryp qalý degen joq. Pro­ký­ra­týra tarapynan baqylaý kúsheı­ti­lip, qylmystardy elektrondy tirkeý júıesi engizildi. Osy júıe negizinde azamattardyń aryzdary avto­mat­ty túrde Bas prokýratýranyń qu­qyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń serverine tú­sedi. Mu­nyń barlyǵy El­basynyń qoıǵan tapsyrmalaryn oryn­daý úshin, ha­lyq­tyń saqshylarǵa degen senimin kúsheıtý úshin jasalyp otyr. – Qazirgi kúni sotqa deıingi ońaılatylǵan óndiriste isterdiń sany artyp otyr ma? – Qylmystyń úlken emes, orta, al ústimizdegi jylǵy 4 aqpan­nan bastap aýyr qylmystar boıynsha sotqa deıingi ońaılatylǵan óndiris­ti qoldaný tıimdi ekenin dálel­dedi. Ústimizdegi jyldyń 6 aıy ishinde ońaılatylǵan sotqa deıingi ón­di­ris retinde 7738 qylmystyq is aıaq­tal­dy, onyń ishinde 185-i aýyr qyl­mys­tar ótken jyldyń kórset­ki­shi­men salys­tyrǵanda 60 paıyzǵa art­qan, al jal­py sotqa joldanǵan ister 22,6 pa­ıyz­dy quraıdy. Salys­tyrmaly túrde aıtsaq, 2010 jyly 13,6 paıyz edi. Bul rette jo­ǵary kórsetkishterge Kóliktegi, Sol­tús­tik Qazaqstan jáne Aqtóbe oblys­tary­nyń ishki ister departamentteri qol jetkizip otyr. Osyndaı ny­san­daǵy qylmys­tar­dyń kóbisi ur­lyq, tonaý jáne alaıa­q­tyq. Aýyr qylmystardyń ishinen tonaý – 107, esirtkiniń zańsyz aınalymy 58 birlikti quraıdy. Jalpy, sotqa deıingi ońaı­la­tyl­ǵan óndiriske joldanyp jatqan qyl­mys­tyq isterdiń sany aı saıyn artyp otyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.