El táýelsizdiginiń tarıhı qujattary

Qazaq memlekettiligi búgingi Táýel­siz­dikke keıbireýler oılaǵandaı KSRO-nyń kúıreýiniń nátıjesinde ǵana jetken joq. Onyń tamyry tereńde jatyr. О́ıtkeni, táýelsizdik úshin kúres keshe ǵana bas­ta­lyp, búgin aıaqtalǵan joq. Búgingi Qazaq­stan aýmaǵyn ejelgi zamandardan beri mekendegen taıpalar men ulystardyń kezinen bastap-aq ulan dala úshin, onyń keńistigi men árbir súıem jeri úshin qan tógip, jan alysqan kúrester boldy. Biz­diń búginge deıingi tarıhymyz Eýrazııa tórinen oıyp turyp oryn alǵan jerimiz úshin, elimiz úshin, keleshek urpaq úshin ult-azattyq kúresterge toly bolatyn. Qazaq halqy qazirgi aýmaǵyna basqa jaqtan aýyp nemese basqynshylyq jolmen kelgen joq. Olar ǵasyrlar boıy osy jerdi mekendegen taıpalar men halyq­tardan qalyptasty jáne olardyń qalyp­tasý tarıhy meılinshe tereń jáne kúrde­li. Bizdiń halqymyz tarıhtyń san qıly soqpaqtarynyń qıyn da jankeshti jáne jeńisti de jemisti jolyn keshti. Bul jol negizinen búgingi táýelsizdigimizdi jáne búkil álem moıyndaǵan memleketimizdi qurý jolyndaǵy kúrespen ótti. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin ǵana Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıka­sy derbes, egemendi memleketke aınaldy. 1991 jyly Qazaqstannyń táýelsizdigi ja­rııalanǵan sátten bastap memlekettiliktiń negizgi nyshandarynyń qalyptasý bary­sy júrdi. XX ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda Eýrazııa qurlyǵynyń ulan-baı­taq aýmaǵynda sosıalıstik dep atalǵan bir memlekettik-quqyqtyq júıe sapaly ári mazmundy ózge bir memlekettik-qu­qyq­tyq júıemen aýysty. Bul Keńes Oda­ǵy ydyraǵan soń jáne burynǵy odaqtas respýblıkalardyń negizinde derbes egemendi memleketter qurylǵannan keıin júzege asty. Birneshe jyldyń ishinde tarıhta óte sırek kezdesetin eki oqıǵa oryn aldy. Birinshisi – qudiretti, astam derjava dep eseptelip kelgen odaqtas memleket bir sátte qulady. Ekinshisi – bir federatıvtik memlekettiń ornynda 15 derbes mem­leket quryldy. Soǵan sáıkes eskini ysy­ryp, onyń ornyna jańa turpatty mem­leket pen jańa quqyqtyq júıeni ja­saq­taýdyń obektıvti qajettigi paıda boldy. Burynǵy sosıalıstik júıedegi res­pýb­lıkany jańa táýelsiz memleketke al­mas­tyrý 1990 jyldyń 25 qazanynan bas­talyp, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda aıaqtaldy. Qazaq memlekettiliginiń táýel­sizdigi KSRO-daı alyp ımperııanyń kúı­re­ýi­niń saldarynan qalyptasqanymen, onyń saıası-quqyqtyq negizin basty úsh qujat, atap aıtqanda: 1990 jylǵy 25 qa­zandaǵy «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Res­pýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa», 1991 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń ataýyn Qazaq­stan Respýblıkasy dep ózgertý týraly» Qazaq KSR-iniń zańy jáne Qazaqstan Res­pýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldaǵan «Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qurady. Atalǵan qujattar ishinde «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa» táýelsizdik jolyndaǵy birinshi kons­tıtýsııalyq akt bolyp tabylady. Qazaq KSR-iniń 1991 jylǵy 10 jel­toqsandaǵy zańymen Qazaqstan Respýb­lı­kasy bolyp qaıta atalýyna baılanysty atalǵan qujat «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa» degen jańa ataýǵa ıe boldy. Qazirgi kezde Deklarasııany baǵalaýda eki usta­nym oryn alyp otyr. Bireýler: ol Qa­zaqstannyń memlekettik qurylysyna qan­daı da bolsyn eleýli ózgerister engizgen joq, sondyqtan táýelsiz jáne sosıalıstik emes memleket ıdeıalary baıandal­ǵan akt bolyp eseptele almaıdy dep paı­ym­daı­dy. Ekinshi bireýleri Deklarasııa táý­el­siz­dikti jáne memleket damýynyń so­sıa­lıstik emes jolynyń bastaýyn qa­la­dy. Qujatta sosıalıstik federatıvtik mem­le­kettiń prınsıpin, uıymdastyrylý tártibi men qyzmetin teriske shyǵarǵan erejeler baıandalǵan jáne ol buryn oryn almaǵan tyń jańalyqtardy usyndy dep esepteıdi. Joǵaryda atap kórsetilgendeı, Qazaq­stan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń orny­ǵýy­nyń jáne qalyptasýynyń negizin jo­ǵaryda atalǵan úsh tarıhı qujattyń qu­raǵandyǵyn kórýge bolady. Sondyqtan da elimizdiń táýelsizdik tarıhyn jazýda jáne oqytýda osy atalǵan tarıhı quja­t­tarǵa aıryqsha mańyz berý kerek. Deklarasııa Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigin resmı túrde jarııa­la­dy. Qa­zaq KSR-i 1978 jylǵy respýblıka Kons­­­tıtýsııasy boıynsha zań júzinde egemen­di memleket boldy, alaıda Qazaq KSR-iniń egemendik quqyqtary Keńes Oda­ǵynyń ege­mendigimen shekteldi. Sol kezdegi Kons­tıtýsııanyń 73-babynda «KSRO zańdaryn Qazaq KSR-iniń aýmaǵynda oryndaý mindetti» dep atap kórsetilgen. Al Deklarasııa boıynsha «Qazaq KSR-i óz aýmaǵynda respýblıkanyń egemendi quqyqtary men Konstıtýsııasyn buzatyn Odaqtyń zańda­ry men onyń joǵary organdarynyń basqa da aktileriniń qoldanylýyn toqtata turý­ǵa quqyly. Qazaq KSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady. Qazirgi shekarasynda Qazaq KSR-iniń aýmaǵy bólinbeıdi jáne oǵan qol suǵylmaıdy, onyń kelisiminsiz paıdalanýǵa bolmaıdy» delingen bolatyn. Munyń ózi Qazaq KSR-iniń aýmaǵynda, onyń óz erkimen Odaqqa bergen másele­le­rin qospaǵanda, Qazaq KSR Konstıtýsııasy men zańdarynyń ústemdigi ornatyldy degendi bildirgen edi. Basqasha aıtqanda, Deklarasııa Qazaqstannyń derbes konstıtý­sııa­lyq zańnamasyna negiz qalady. Qazaq KSR-iniń memlekettik ókimet or­gandary Deklarasııa qabyldanǵanǵa deıin KSRO memlekettik ókimet organdarynyń quramdas bóligi boldy. KSRO Joǵarǵy Keńesinen bastap selolyq, aýyldyq ke­ńes­terge deıingi keńesterdiń barlyq bý­yn­dary memlekettik ókimettiń biryńǵaı júıesin qurady. Keńester júıesine kirmeıtin memlekettik organdardyń derbes uıymy týraly aıtylmady. Deklarasııada «Qazaq KSR-i respýblıkadaǵy saıası, eko­nomıkalyq, áleýmettik jáne ulttyq-má­denı qurylysqa, onyń ákimshilik-aýmaq­tyq qurylymyna baılanysty barlyq má­selelerdi derbes sheshedi, memlekettik óki­met pen basqarý organdarynyń qury­lymy men quzyretin aıqyndaıdy» dep jazyldy. Qazaq KSR-iniń 1978 jylǵy Konstıtýsııasynda memlekettik ókimettiń birligi prınsıpi ornyqtyrylǵan bola­tyn. Búkil memlekettik bılik Qazaq KSR-iniń saıası negizin quraıtyn halyq depý­tat­tary keńesteri arqyly júzege asy­ryl­dy. Barlyq basqa memlekettik organdar keńesterdiń baqylaýynda jáne oǵan esep berip turdy. Kórip otyrǵany­myz­daı, memlekettik ókimet bıligin bólý tý­raly áńgime de bolǵan joq. Al Deklarasııada bolsa: «respýblıkada memlekettik ókimet bıligi ony zań shyǵarý, atqarý jáne sot bıligine bólý prınsıpi boı­yn­sha júzege asyrylady» dep jazyldy. Egemendik týraly deklarasııaǵa deıin Qazaq KSR-iniń menshikti ishki áskeri bol­mady. Respýblıkanyń memlekettik qaýip­siz­dik jáne ishki ister organdary Odaqtyń tıisti organdarynyń bóligi boldy jáne respýblıkanyń joǵary memlekettik or­gan­daryna baǵynbady. Al munyń ózi res­pýblıkanyń egemendigi joq ekeniniń eleýli kórsetkishteriniń biri edi. Al Egemendik týraly deklarasııada Qazaq KSR-i Jo­ǵarǵy Keńesi men Qazaq KSR-i Prezıdentine baǵynatyn jáne solardyń baqy­laý­ynda bolatyn óz ishki áskerlerin, memlekettik qaýipsizdik jáne ishki ister organ­daryn ustaýǵa Qazaq KSR-i tolyq qu­qyqty dep erekshe atap kórsetildi. Deklarasııanyń keltirilgen erejeleri onyń Qazaqstanda sosıalıstik memlekettik mashınany yǵystyrýǵa, demokratııa­lyq quqyqtyq memleket qurýǵa jáne odaqtyq memlekettegi óziniń mártebesin tú­begeıli ózgertýge negiz qalaǵany týra­ly qorytyndy jasaý úshin jetkilikti negizdeme beredi. Osylaısha «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń» qabyldanýy derbes, egemen Qazaqstan memleketin qu­rýdyń negizin qalady. Ol Qazaqstan Res­pýblıkasynyń derbes konstıtýsııalyq zań­darynyń alǵashqy konstıtýsııalyq qu­jaty retinde tarıhqa endi. 1991 jylǵy 10 jeltoqsanda «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń ataýyn Qazaqstan Respýblıkasy dep óz­ger­tý týraly» Qazaq KSR-iniń Zańy qa­byl­dandy. Bul zańdy Qazaq KSR Jo­ǵar­ǵy Keńesi respýblıkanyń kóp ultty hal­qy­nyń ózin-ózi bıleý qaǵıdattaryna, adam quqyǵy men bostandyqtarynyń myz­ǵymastyǵyna, qoǵamnyń saıası, ekono­mıkalyq jáne ıdeologııalyq jaǵynan san-alýandyǵyna negizdelgen demokra­tııa­lyq, táýelsiz, beıbitshiliksúıgish, qu­qyq­tyq memleket qurýǵa umtylysyn bas­shylyqqa ala otyryp qabyldady. Osy zań negizinde Qazaq KSR Konstıtýsııasy men Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııaǵa, Qazaq KSR-iniń basqa da zańdaryna tıisti ózgerister engizildi. Atalǵan zań konstıtýsııalyq dep atalmaǵanymen, is júzinde osy mazmunǵa saı edi. О́ıtkeni, 1978 jylǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasynda «konstıtýsııalyq zań» degen uǵym múlde joq bolatyn. Bul zań sosıalıstik memleketti taratý úshin qu­qyq­tyq negizdi qorytyndylady. Zań mem­lekettiń mánin taptyq ustanym turǵy­sy­nan emes, órkenıettik turǵydan baǵala­dy. Qazaqstan halqy jumysshy tabyna, sharýalarǵa jáne zııaly qaýymǵa bólin­bedi, al «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Res­pýblıkasy sosıalıstik jalpy­halyq­tyq memleket retinde» (Qazaq KSR Konstı­týsııasynyń 1-baby) solardyń erki men múddelerin bildirdi. Jańa zań taptar men áleýmettik jikterdi atap kórsetpeı, búkil halyqtyń atynan qabyldandy. Jańa zańda halyqtyń «ózin-ózi bıleý, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń myzǵymaıtyndyǵyna, qoǵamnyń saıası jáne ıdeologııalyq alýan túrliligine negizdelgen demokratııalyq, táýelsiz, beıbitshil, quqyqtyq memleket qurýǵa» umty­ly­syn basshylyqqa alatyndyǵy erekshe atap kórsetildi. Zańnan keltirilgen úz­in­dide «sosıalıstik» memleket tetigin joıý qajettigi týraly ıdeıalar ǵana emes, so­nymen birge memlekettiń uıymdas­ty­ry­lýy, qyzmeti jáne onyń mindetteri prınsıpin túbirimen ózgertý ıdeıalary da ba­ıan­dalǵan. Munda burynǵy Qazaq KSR-i demokratııalyq jáne quqyqtyq emes ári táýeldi memleket ekendigi janama túrde moıyndalady. Zań Qazaq KSR-in Qazaq­stan Respýblıkasy dep qaıta atady. Ol tıisti ózgerister engizý, atap aıtqanda, «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııaǵa» ózgerister engizý qajettigin kórsetti. 1991 jylǵy 10 jel­toqsandaǵy zań qabyldanǵan sátten bastap, qujat «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa» dep ataldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qa­byl­daǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Kons­tı­tý­sııa­lyq zań tarıhı qujat boldy. Zań KSRO-nyń qulaýyna baılanysty qabyl­dandy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigin jarııalady. Zań­nyń kirispesinde Qazaqstan memleketi basshy­lyq­qa alýǵa tıis Qazaqstan mem­leketiniń quqyqtyq prınsıpteri baıan­dal­dy. Olarǵa Jalpyǵa birdeı adam quqyq­tary dek­la­rasııasynda, halyqaralyq qu­qyqtyń jal­py jurt tanyǵan ózge de normalarynda baıandy etilgen jeke adam­nyń quqyqtary men bostandyqtarynyń, qazaq ultynyń ózin-ózi bıleý quqyǵynyń basymdyǵyn moıyndaý, azamattyq qoǵam men quqyqtyq memleket qurý, beıbitshil syrtqy saıasatty júzege asyrý, ıadrolyq qarýdy taratpaý prınsıpi men qarý­syz­daný prınsıpine adaldyǵyn moıyndaý jatady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııa­lyq zań boıynsha Qazaqstan Respýblı­ka­sy táýelsiz, demokratııalyq jáne quqyq­tyq memleket dep tanyldy. Táýelsiz mem­leket retinde Qazaqstan Konstıtý­sııa­lyq zańǵa sáıkes óz aýmaǵynda búkil ókimet bıligin tolyq ıelenedi, ishki jáne syrtqy saıa­satty derbes belgilep, júr­gi­zedi. Demokra­tııalyq jáne quqyqtyq mem­leketti qurý strategııalyq maqsat bo­lyp tabylady. Kon­stıtýsııalyq zańda mem­lekettik táýel­sizdiktiń mańyzdy prın­sıpi ornyqtyryl­dy. Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aý­maǵynda onyń Konstıtýsııasy men zańda­ry qoldanylady. Konstıtýsııalyq zańnyń mundaı erejesi Keńes Odaǵynyń qula­ýy­men jáne onyń Konstıtýsııasy men zańda­ry­nyń Qazaqstan aýmaǵynda qoldanylýyn toqtatýymen túsindirildi. Qazaqstan Respýblıkasy moıyndaǵan halyqaralyq quqyq normalary konstı­tý­sııalyq zań boıynsha qalyptasatyn ult­tyq quqyqtyq júıeniń bastaý kózi bolyp tabylady. Qazaqstannyń álemdik qoǵam­das­tyqqa kirýi úshin bul erejeniń zor ma­ńyzy bar. Konstıtýsııalyq zań memlekettik egemendiktiń basqa bir mańyzdy prınsıpin de ornyqtyrdy. Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń aýmaǵy qazirgi sheka­ra­larynda birtutas, bólinbeıtin jáne qol suǵýǵa bolmaıtyn aýmaq dep jarııalandy. Mem­lekettiń basqa memlekettermen ózara qa­ty­nasynyń negizgi prınsıpteri onyń táý­elsizdiginiń eleýli belgisi bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq zańda Qazaqstan Res­pýblıkasy óziniń barlyq basqa memlekettermen ózara qatynasyn halyqaralyq qu­qyq prınsıpteri boıynsha qurady dep jazyldy. О́ziniń memlekettik táýel­siz­di­gin basqa memleketterdiń tanýy úshin Qa­zaqstan Respýblıkasynyń ashyq ekeni ja­rııalandy. Memlekettik egemendiktiń atal­mysh prınsıpteri táýelsiz Qazaqstan qyz­­metiniń negizine alyndy jáne alǵash­qy kúnnen bastap júzege asyryla bastady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsı­ıa­lyq zańnyń birqatar erejeleri Qazaqstan Respýblıkasynyń halqy men azamatta­ry­nyń mártebesine arnaldy. Tarıhı taǵdyr ortaqtastyǵy qazaq ultymen biriktirgen barlyq ulttar azamattarynyń jıyntyǵy bolyp tabylatyn Qazaqstan halqynyń an­yqtamasy keltirildi. Atap aıtqanda, bul zańda «Tarıhı taǵdyr ortaqtastyǵy qazaq ultymen biriktirgen respýblıkanyń barlyq ulttarynyń azamattary Qazaq­stannyń birtutas halqyn quraıdy, bul halyq Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ege­men­diktiń birden-bir ıesi jáne memlekettik bıliktiń qaınar kózi bolyp tabylady, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııa­sy men zańdary negizinde tikeleı de, sondaı-aq ózi saılaıtyn memlekettik organdar arqyly da memlekettik ókimet bıligin júzege asyratyndyǵy» jazyldy. Zań Qazaqstan halqyn taptarǵa ból­meıdi, qaıta ony áleýmettik turǵydan bi­r­yńǵaı, tutas qubylys retinde qaraıdy. Konstıtýsııalyq zań memlekettik egemen­dik­tiń mańyzdy elementin – óz azamatty­ǵy­nyń bolýyn baıandy etti. Respýblıka­nyń barlyq azamattary ózderiniń ultyna, ustaıtyn dinine, qandaı qoǵamdyq birlestikke jatatynyna, tegine, áleýmettik já­ne múliktik jaǵdaıyna, shuǵyldanatyn qyz­metine, turǵylyqty ornyna qaramas­tan birdeı quqyqtardy ıelenip, birdeı mindetkerlikte bolatyny moıyndaldy. Azamattyq teń quqylyqqa qol suǵýshy­lyq­tyń zań boıynsha jazalanatyny erek­she atap kórsetildi. Qazaqstannyń aýmaǵyn patshalyq samoderjavıe kezeńinde de, keńestik ýa­qytta da kóptegen qazaqtar tastap ketýge májbúr boldy, olar qazir basqa memleketterde turyp jatyr. Konstıtýsııalyq zań olardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alý quqyǵyn moıyndady. Konstıtýsııalyq zań Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń aýmaǵynda turatyn sheteldik azamattarǵa jáne azamattyǵy joq adam­darǵa qatysty da kózqarasyn bildirdi. Olar Konstıtýsııada belgilengen quqyq­tar men bostandyqtardy paıdalanady, mindetkerlikte bolady, zańdar men mem­leketaralyq sharttardy (memleket ózi alyp tastaǵannan basqasyn) qoldana ala­dy. Konstıtýsııalyq zań qazaq ultynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa ulttar ók­ilderiniń mádenıetin, salt-dástúrin já­ne tilin qaıta órkendetip, damytý, ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtý memlekettiń mindeti bolyp tabylatynyn moıyndady. «Memlekettik táýelsizdik týraly» Kons­tıtýsııalyq zańda memlekettik bılik organdary týraly birqatar jańa quqyq­tyq normalar baıandaldy. Deklarasııa­nyń memlekettik egemendik, memlekettik bılik týraly erejelerin jańǵyrta oty­ryp, Konstıtýsııalyq zań, Deklarasııada kórse­tilgenindeı, tek Joǵarǵy Keńestiń ǵana emes, sonymen birge, Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy Prezıdentiniń de halyq aty­nan sóı­leý quqyǵyn baıandy etti. Qa­zaq­stan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty – Konstıtýsııany sot arqyly qor­ǵaı­tyn jo­ǵary organ bolyp tanylýy óz aldyna jańa ereje boldy. Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Konstıtýsııalyq soty 1992 jyly qurylyp, 1995 jylǵa deıin jumys istedi. Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes jer jáne onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar, ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýet Qazaqstan Respýblıkasynyń aıryqsha menshigine berildi. Atalǵan obektilerdiń bári Qazaq­stan Respýblıkasynyń memlekettik táý­el­sizdiginiń negizin quraıdy. Keńes Oda­ǵynyń ómir súrýi kezeńinde atalmysh ta­bıǵı resýrstardyń bári odaqtyq organ­dar­dyń qaramaǵynda boldy, bul organdar olardy óz qalaýynsha ıelendi. Konstı­tý­sııalyq zańda Qazaqstannyń ekonomıka­lyq júıesi menshiktiń alýan túrlerine jáne onyń barlyq nysandarynyń teń­di­gine negizdeletini kórsetildi. Munyń má­nisi memlekettik menshikpen qatar jeke men­shik te moıyndaldy degen sóz. Táýel­siz memleket retinde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń óziniń qarjy-nesıe, aqsha, sa­lyq jáne keden júıesin qurýǵa, sondaı-aq óziniń altyn, almaz jáne valıýta qo­ryn qurýǵa quqyǵy bekitildi. Sóıtip, Kons­tıtýsııalyq zań jańa táýelsiz memleket qurýdyń negizin qalady, onyń bas­ty nyshandaryn aıqyndady. Konstıtýsııalyq zańda memlekettik táý­elsizdikti qorǵaýdy uıymdastyrý má­se­lelerine erekshe kóńil bólinedi. Qa­zaq­stan Respýblıkasy óziniń táýelsizdigi men aý­maqtyq tutastyǵyn qorǵaý maqsatynda der­bes qarýly kúshterin qurady jáne óz aý­maǵynda áskerlerdi, qarý-jaraq pen teh­nıkany ornalastyrý máselelerin sheshedi. Qazaqstanda sosıalıstik memleket appa­ratyn yǵystyrý birneshe jyldar boıyna ótti jáne negizinen 1993 jyldyń aıaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Jo­ǵarǵy Keńesiniń ózin-ózi taratýymen jáne halyq depýtattary keńesi júıesiniń jo­ıylýymen aıaqtaldy. Joǵarǵy Keńes pen halyq depýtattarynyń jergilikti keńes­teri memlekettik ókimettiń joǵarydan tómenge deıingi barlyq organdaryn (azamattar saılaǵan aýdandyq sottardyń sýd­ıalarynan basqa) jasaqtaǵandyqtan, Qazaqstanda keńester júıesin joıý memlekettik organdardy uıymdastyrý men olardyń qyzmetiniń burynǵy keńestik qaǵıdatynan bas tartý degendi bildirdi, munyń ózi olardy túbirimen qaıta qurýǵa jetkizdi. Eski apparatty yǵystyrý erekshe áleýmettik-saıası shıelenissiz, jańa kons­tıtýsııalyq qujattar negizinde jáne so­larǵa sáıkes júrgizildi. Joǵaryda atal­ǵan tarıhı úsh qujat negizinde Qa­zaq­stan Res­pýblıkasynyń táýelsizdigi qa­lyp­tasty­ryl­dy jáne osy qujattar táý­el­sizdikti nyǵaıtýǵa da alǵysharttar jasady. Qazir dúnıe júzinde 190-nan astam táý­elsiz el bar. Árqıly jaǵdaıda táýel­di­likke túsken olardyń táýelsizdik alý­lary da tarıhı jáne saıası jaǵdaılarǵa qaraı ártúrli jolmen sheshildi. Olardyń keıbiri birneshe jyldarǵa sozylǵan qııan-keski ult-azattyq kúresi nátıjesinde táýel­siz­dikke qol jetkizse, keıbiri tarıhı qalyp­tasqan sebepterge baılanysty óz táýel­siz­dikterin aldy. XX ǵasyr álem tarıhynda táýelsizdik sherýi naýqanymen de áıgili. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde otar­ly iri elder men táýeldi elderde bo­lyp ótken tereń ekonomıkalyq jáne saıası ózgerister bodan halyqtardyń kúre­si­ne qolaıly jaǵdaı jasady. Sonyń nátı­je­sinde ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keı­in-aq Azııanyń jáne Afrıkanyń on­daǵan memleketi óz táýelsizdikterin jeńip aldy. Tek 1960 jyly ǵana Afrıkanyń 17 memleketi táýelsizdikke qol jetkizdi. 90-jyldardyń basynda sosıalıstik júıe men KSRO-nyń ydyraýy nátıjesinde 20-ǵa jýyq el (Iýgoslavııanyń quramyndaǵy respýblıkalardy qosa eseptegende) táý­el­siz­dikterin jarııalady. Keıbir elder úshin táýelsizdik alý qan­tógispen kelip, ony ornyqtyrý ońaıyraq soqsa, Qazaqstan jáne basqa da KSRO qu­ra­myndaǵy respýblıkalarǵa táýelsiz­dik alý ońaı bolǵanymen, ony ornyq­ty­rý, ustap turý, tuǵyryn bekemdeý, álemdik qoǵam­das­tyqtan ornyqty oryn alý ońaıǵa soqpady. Murat MUHAMEDOV, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory, professor.