Myńbaev

Elimizde agrarlyq ǵylymnyń negizin qalaýshy, ultymyzdan shyqqan tuńǵysh bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Búkil­­odaq­tyq aýyl sharýashylyǵy ǵylym aka­de­mııasynyń (VASHNIL) akademıgi, onyń Qazaq bó­lim­shesin uıymdastyrýshy ári tuńǵysh tór­aǵasy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, respýblıka Memlekettik josparlaý komıtetiniń birinshi orynbasary Kárim Myńbaevtyń týǵanyna bıylǵy tamyzda 105 jyl tolǵaly otyr. Elimizdiń damýynda ómirdiń ár sala­syn­da elim, jerim deıtin ozyq oıly ul­daryn halyqtyń ózi týǵyzyp otyrǵan. Olar keshegi ótken alyptarymyz Sh­o­qan, Abaı, Muhtar, Qanysh toby bolsa, sol qatardan oıyp oryn alatyn tulǵa osy Kárim Myńbaev. Ol 1906 jyly 16 ta­myzda Qaraǵandy oblysynyń Nura óńi­rinde dúnıege kelgen. 1928 jyly Tash­­kent qalasyndaǵy Orta Azııa maqta jáne sý sharýashylyǵy polıtehnıkalyq ıns­tı­­týty­nyń jańa tehnıkalyq daqyl­dar fakýltetine túsip, ony 1932 jyly úz­dik bitirip shyǵady. Sodan keıin Más­keý­degi «Kotapın» atyndaǵy mata fab­rı­ka­sy­nyń aspırantýrasyna túsedi. Keıinnen Aýyl sharýashylyǵy komıssa­rıa­ty sheshimimen, oqýyn úzip, Grýzııadaǵy Kavkaz tájirıbe stansasynda ǵylymı ju­mys­tar júrgizedi. Biraq ol jerde onsha kóp istemeıdi. Artynsha úkimettiń jas mamandardy elderine qaıtarsyn degen qaýlysyna sáıkes Almatyǵa oralady. Ol kezeńde keńestik óndiris qarqyn­dap órleý ústinde bolatyn. Hımııalyq jolmen sıntetıkalyq kaýchýk alý onsha damy­ma­ǵan kezde áskerı-strategııalyq materıal retinde oǵan degen qajettilik kún sanap artqan. Soǵan baılanysty Kárim jastyq ǵumyryn osy salanyń qalyptasyp, órken jaıýyna arnaıdy. О́zi týyp ósken Orta­lyq Qazaqstannnyń usaq qyratty óńirin­de óspeıtin shóp bol­maıtyn. Kim biledi, kóksaǵyzdy jas­tyq shaǵynda aýyl bala­lary­nyń ermegi retinde shaınaǵan da shy­ǵar. Rezına ja­saý­dyń negizgi shıkizaty osy kóksaǵyz bolǵandyqtan, onyń tabı­ǵat­taǵy j­a­ba­ıy túrlerin Ońtústik Qazaq­stannyń taý etekterinen taýyp, ǵylymı-tájirıbe jumystaryn bastaǵan. Arnaıy sharýa­shy­lyqtar quryp, zertteýler júr­gizip, kóksaǵyzdyń mol ónimdi, mádenı túr­­le­rin shyǵaryp, ósirý tehnologııasyn ja­saý isine basshylyq etedi. Sonyń nátı­je­sinde, Qazaqstan Odaq boıynsha sol jyl­darda rezına shıkizatyn shyǵarýda jetekshi oryndarǵa ıe bolǵan eken. Kóksaǵyz buryn onsha zerttelmegen ósimdik bolǵandyqtan, onyń ǵylymǵa beı­málim qyr-syryn ashýǵa degen qushtar­lyq Kárimdi Lenıngradtaǵy Búkilodaqtyq ósim­­dikter ınstıtýtynyń aspıran­týra­syna ákeledi. Ol osy salada álemde al­dyńǵy orynda turǵan bul ınstıtýtty áı­gili genetık ǵalym, akademık N.Va­vılov basqaryp turǵan kez edi. Qa­byl­daý emtı­hanyn óte jaqsy tapsyrǵan ári óndiristik tájirıbesi bar qazaq jigitin N.Vavılov ózine aspırant etip alyp, ǵyly­mı jumys­taryna jetekshilik etedi. Sóıtip ol «Kaýchýkty jaqsartýdyń negizgi joldary» taqyrybyndaǵy kan­dı­dattyq jumysyna baılanysty ıns­tı­týttyń tá­jirıbe alańdarynda keń kólemde, ar­na­ıy ádistemelerge súıenip, zertteýler júrgizedi. Jumys bary­syn­da, kóksaǵyz daqylynyń bıologııalyq, sharýashylyq qasıetteri jáne ósirýdiń ag­rotehnıkasy týraly jańa derekter dú­nıege keledi. Olardy tuqymynan jáne óskinderi ar­qyly ósirý tásilderin, jańa sort­taryn shyǵarý, ósimdiktiń quramyn­daǵy kóksa­ǵyz­dyń kólemin arttyrý, ón­dirý agro­teh­nıkasyn alǵash ret tájirıbege engizedi. 1940 jyly kandıdattyq dısser­ta­­sııa­syn ta­bysty qorǵap, burynǵy tájirıbe ala­ńyn kaýchýkke qajet shıkizat ósiretin, keń kólemdegi óndiris kózine aınaldyrady. K.Myńbaevtyń osy saladaǵy ashqan ǵylymı jańalyqtary, eńbekqorlyq, izdenýshilik erekshelikteri ǵylymı ortada joǵary baǵalanyp, ınstıtýt basshyly­ǵy ony az ýaqyttyń ishinde qatardaǵy qyz­metkerden bólim meńgerýshisi dáre­je­sine deıin kóteredi. Kárimniń bul jer­de ǵyly­mı jumystaryn odan ári qa­raı jalǵas­tyrýyna Uly Otan soǵy­sy­nyń bastalýy bóget jasaıdy. El basyna túsken osynaý aýyr shaqtarda ol Lenın­gradty qorǵaý­shy­ halyq jasaǵy qatarynda bolady. Artyn­sha ás­kerge alynyp, Ombyda ar­na­ıy d­a­ıyn­­dyq­tan ótedi. Degenmen, so­ǵys­qa qa­jet­ti ushaq, avtomashına sekildi jáne rezına paı­da­­la­natyn basqa da osy­ǵan uqsas teh­nı­kalyq quraldardyń kóptep shyǵa­rylýy kaýchýkke degen sura­nys­ty eseleı artty­ra­dy. So­ǵan baı­la­nysty onyń jasaý tásil­de­rin jaq­sy biletin Kárim Myń­baev shu­ǵyl túr­de ásker­den bosatylyp, elge qaı­ta­ry­la­dy. Ká­keń­niń Kúlásh degen nemere qaryn­dasyn alǵan, óte jaqyn ara­las­qan kúıeý ba­la­sy, qazaqtan shyqqan tuń­ǵysh rejısser, professor Asqar Toq­panov­tyń aı­týyn­­sha, sol kezde Kárim Myń­baevty Stalın­niń ózi Kremlge shaqy­ryp, áńgime ótki­ze­di. Áńgime barysy tómen­degideı jaǵdaıda órbıdi: – Maıor, Qazaqstanda sen sııaqty qan­sha ǵalym bar? – dep suraıdy Stalın. – Kóp, joldas Stalın. – Olaı emes, joldas Myńbaev. Me­niń bilýimshe, bar-joǵy 5 ǵylym dok­tory, 17 ǵylym kandıdaty ǵana bar. Bul kóp emes. Bizdiń oıymyzsha siz, Myń­baev joldas, Qazaqstanǵa qaıtýyńyz kerek. Bastaǵan ǵylymı jumystaryńyzdy aıaqtańyz. Soǵystan soń sharýashylyqty órkendetýimiz kerek, – deıdi Stalın. Qabyldaýdan soń 1942 jyly Qazaq­stan­ǵa oralǵan Kákeńdi respýblıka Úki­meti jaqsy qarsy alyp, eldegi aýyl sha­rýashylyǵyna erkin aralasý, ózine berilgen tapsyrmalardy iske asyrý úshin Qazaq KSR Memlekettik josparlaý komıteti tór­aǵasynyń birinshi orynba­sary etip ta­ǵa­ıyndady. Kárim osy tusta óz­ine júk­tel­gen memlekettik qyzmetpen birge Ońtústik Qazaqstannyń Maqta­aral, Kırov, Qyzyl­qum aýdandarynda iri sharýashylyqtar quryp, kóksaǵyz ósimdigin ósirýmen aına­ly­sady. Onda ǵylymı jumystaryn jal­ǵas­tyryp, atalmysh ósimdiktiń mádenı túrleriniń sharýashylyq-bıologııalyq qa­sı­etterin anyqtaıdy jáne sharýashy­lyq­qa tıimdi agrotehnologııany engizedi. So­nymen 1944 jyly osy eńbekteri boıyn­sha dıssertasııa qorǵap, bıologııa ǵylym­dary­nyń doktory ataǵyn alady. Sol tusta elimizdiń aýyl sharýashy­ly­ǵyn ǵylymı negizde qaıta qurý úshin bir ǵylymı ortalyq quryp, olarda ár sala bo­ıynsha ǵylymı-zertteýler ıns­tı­týt­ta­ryn ashý qajettiligi týyndaıdy. Son­dyq­tan soǵystyń qaýyrt kezeńine, eldegi qıyn­shylyq pen tapshylyqqa qaramaı 1944 jyly Búkilodaqtyq aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıaly ashylyp, onyń prezı­dıýmynyń tuńǵysh tóraǵasy bolyp K.Myń­baev ta­ǵaıyndalady. Jańadan uıymdastyrylǵan fılıalda ǵylymı-zertteý jumystaryn júr­gi­zý­ge bilikti mamandar qajet bolady. Kárim aǵa­myz áýelgi kezekte keleshegi bar A.E.Ela­manov, M.A.Ermekov, V.A. Bal­mont, Iý.N.Barmınsev sııaqty ǵalym­dar­dy syrttan tartady. Sonymen qosa, joǵa­rydaǵy qyzmetimen qosa Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń seleksııa jáne genetıka kafedrasy men Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń bıologııa, topy­raq­taný fakýltetiniń darvınızm jáne genetıka kafedrasyna meńgerýshi bolyp, shákirtter daıyndaý isine tikeleı qaty­sa­dy. N.Bazanova, B.Polymbetova, F.Muha­medǵalıev sekildi bıologııa salasyndaǵy ǵalymdarymyz osylaısha tárbıelenip shyǵady. K.Myńbaevtyń qajyrly eńbegi, iskerligi, úlken abyroıynyń arqasynda qazaq­standyq fılıal qaramaǵynda az ýaqyt­tyń ishinde 4 ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty, 8 tájirıbe stansasy, 13 tájirı­be alańy uıymdastyrylyp, ǵylymı ta­qyryptyq zertteý jumystary júrgi­zil­di. Keıinnen zaman jaqsara kele aýyl sharýashy­ly­ǵynyń ár salalary boıyn­sha, ártúrli tabıǵı-klımattyq aımaqtar­da jańadan ınstıtýttar qatary ósip, jemisti jumys­tar kúni búginge deıin jalǵasýda. Mal sharýashylyǵy ınstıtýty jergilikti maldardyń tuqymdaryn asyldan­dyryp, ónimin joǵarylatý úshin sheteldik mol ónimdi mal tuqymdarymen shaǵy­lystyryp, alynǵan býdandardyń ósip-óný qasıetterin arttyrýda, olardy durys azyqtandyrý, baǵý, kútý tehnolo­gııa­syn jasaý baǵytynda ǵylymı ju­mys­tar júrgizdi. Mal túrleri boıynsha júrgiziletin zertteýlerdi tereńdetý maq­satynda bul ınstıtýttan óz alda­ry­na ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bólinip shyqty. Osyndaı jumystardyń bary­syn­da jańadan mol ónimdi mal tuqym­dary shyǵaryldy. Egin sharýashylyǵyn damytýda qara topyraqty, ylǵaldy Soltústik Qazaq­stan­nyń bes oblysy óńirinde Kárim Myń­baev 1948 jyly Qyzyljar qalasynda VASHNIL-diń Qazaq fılıalynyń kósh­peli sessııasyn ótkizedi. Onda ózi «Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııa­sy men tuqym sharýashylyǵynyń agro­bıo­logııalyq negizderi» degen taqyrypta baıandama jasaıdy. Bizdiń oıymyzsha, elimizde tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıge­rý­diń al­ǵash­qy ǵylymı negizderi osy kezden bastap qalana bastaǵan sekildi. О́ıtkeni, Kákeń sol óńirdegi Shortandy astyq sha­rýa­­shylyǵy tájirıbe stansasynyń ju­mys baǵytyn, kólemin zerdelep, zertteýlerdi qaı­ta qarap, tıisinshe túzetýler engizip, ja­ńa baǵyttar belgilegen eken. Oǵan osy salanyń aıtýly mamandaryn tartý isine qatysqan. Egin sharýashylyǵynyń selek­­sıoner-ǵalym­da­ry, «halyq jaý­la­ry» L.Zaıseva men V.Kýz­mındi jazasyn aıa­q­tatpaı, Karlagtan bosattyryp, olar osy stan­sada jańa ǵyly­mı jumystaryn jal­ǵas­tyrǵan. Bular astyq tuqym­dary­nyń jańa mol ónimdi sorttaryn shyǵarý jáne ónim alýdyń tolyq agrotehnıkasyn jas­a­ǵa­ny úshin keıinnen Lenındik syı­lyq­tyń laýreattary atanǵany týraly ǵalym Haıdar Arys­tan­bekovtiń esteliginde keltirilgen. Erte ýaqyttarda Arqa jurty mal­dary­na qysqy mal azyǵyn daıyndaı al­maı­tyndyqtan, olardy Betpaqdala ar­qy­ly kúzdiń jaýyn-shashyny kezinde Shý, Moıynqum óńirine aıdap aparyp qystatyp, kóktemdegi qar sýymen jazǵy jaılaýǵa oraltý ejelden qalyptasqan tirshilik dástúri bolatyn. Osy ári-beri kóshýde, keıde aýa raıynyń buzylý sal­darynan, jolda mal kóp shyǵynǵa ushy­raı­tyn. Kárim Myńbaev týǵan eliniń pat­rıoty, shynaıy ǵalym retinde hal­qyn osy san ǵasyrlyq azaptan qutqarý isine kóp mán beredi. Atalǵan jáıt­ter­diń aldyn alý jáne kún kózi jetkilikti túsetin, aýa raıy onsha qatal emes óńirdi halyq ıgiligine jaratý úshin, osy prob­le­many jáne onyń sheshimderin jan-jaqty zertteýdi qajet dep tabady. Bul jumysty alǵash ret ózi bastap, ár túrli mamandardan turatyn ekspedısııa uıym­das­tyryp, aı­maq­tyń ósimdikter álemin, ashyq sý kóz­derin, merzimdik azyqtyq qorlaryn zerttep, sońynan 1948 jyly «Betpaqdala shóli» atty monografııasyn jazady. Ǵylymı turǵydan alǵanda bul zertteý aımaqtyń keleshek taǵdyryn sheshýge jetkiliksiz bolatyn. Osyǵan baıla­nys­ty, Prezıdentimiz N.Á. Nazar­baev­tyń 1998 jyldy qýǵyn-súrgin qurban­daryn aqtaý dep jarııalaýyna qaraı bizge qyzmet babynda Karlagtyń saqtalǵan muraǵattarymen tanysýǵa týra keldi. Sonda mynadaı eki qujatqa tap boldyq. Onyń birinshisi, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń 1948 jylǵy 22 tamyzdaǵy №651 qaýlysynyń kóshirmesi. Onda Bet­paqdala, Saryarqa óńirin sharýa­shy­lyq­qa paıdalaný úshin, zertteýdi Ortalyq Úkimet arqyly GÝLAG-tyń Karlag bó­lim­shesine tapsyrý jaıly ótinish jasal­ǵan. Árıne, mundaı máseleni kóterip sheshý joldaryn qarastyrý K.Myń­baev­tyń bastamasy ekeni sózsiz. Betpaqda­la­ny zertteýge Karlagty tartý jónindegi usynystyń túsý sebebi, onda ártúrli sebeptermen aýyl sharýashylyǵy salasy­nyń aıtýly ǵalymdary aıdaýda bolǵan. Sonymen qosa bul jazalaý ornynyń túrli zertteýler júrgizýge qajet jaqsy jabdyqtalǵan zerthanasy da bar edi. Osy másele oń sheshilgen soń, Kar­lag­tyń ǵylymı jumystar jónindegi oryn­ba­sary D.Smırnov bastaǵan eks­pe­dısııa bul aımaqta eki jyl úzbeı jumys jasaǵan. Olar óńirdiń relefin, topy­ra­ǵyn, ashyq sý kózderin, kólem­derin, hı­mııa­lyq qura­myn, mal azyqtyq shóp­ter­diń túrlerin, ósip-ónýin, zerttegen jáne merzimdik yl­ǵal­dyń túsý uzaqtyǵyn, kólemin anyq­taǵan. Jumys qorytyn­dy­synda shóldiń 98% ár túrli bonıtetti «V» tıpti jaıy­lym, 1,5% kóltaban-sý basqan shabyndyq, 6 tıp dalalyq shabyndyq jáne 0,5% jyrtýǵa jaramdy jer barlyǵyn tapqan. Al jaıylym jerlerdiń 51% kókpek, jý­sandy bolyp kelse, 16% jýyǵy 3 deń­geı­li betegeli-seleýli, seleýli-betegeli quram­daǵy mal azyqtaryn kóktemde, kúzde paı­da­lanýǵa jaramdy jerler. Zerttelgen aı­maq­tyń jalpy kólemi 2,5 mln. ga. Muny­men birge, óńirge 1:100000 jáne 1:200000 mól­sherinde topografııalyq karta jasa­lyp, onda topyraq erekshelikteri, azyq­tyq shóp qorlary, túrleri, paıdalaný mer­zimi, kóp kezdesetin butalar, jerdiń relefi, bulaqtar, mal sýarýǵa jaramdy sý kózderi jáne maýsymdyq ylǵaldar jaıly jan-jaqty málimetter keltirilgen 625 bettik monografııa qosa jazylyp, 1950 jyly Mınıstrler Keńesine jiberilgen. Sonymen birge ǵalymdar jınalǵan derekterge súıene otyryp, óńirdiń aýa raıyn, topyraq erekshelikterin eskerip, oǵan beıim mal azyqtyq qoryn jasaý, onda tıisti mal túrlerin kóptep ósirý jáne kún kóziniń uzaqtyǵyn paıdalanyp, baý-baqshany qolǵa alýdyń da múmkindigin qarastyrǵan. Bulardy sheshý úshin aınala­daǵy ózen arnalarymen qosa jer asty sý kózderin izdestirýge geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Ýfa Ahmedsafın bir top mamandarmen ju­mys jasaǵan. Júrgizilgen barlaýlar negizinde 70-ten asa tushy sý kózderiniń bar­lyǵy anyqtalǵan. Keıin belgili bolǵa­ny­ndaı, bul óńir keńestik dáýirdiń 60-shy jyldarynan bastap jabyq alańǵa aınalyp, kúni búgin­ge deıin áskerı polıgon bolyp qalýda. Iá, Kárim Myńbaev týǵan eliniń patrıoty bola bildi. Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵylym aka­de­mııasy Qazaq fılıalyn ol basqarǵan jyldary bu­ǵan mekemelerdegi joǵary laýazymdaǵy adamdardyń 80% jergilikti ult ókil­derinen turdy. Bizge jetken estelikterge nazar aýdarsaq, Ká­keń­niń ǵylymı qyzmettegi ómiri partııalyq sheneý­nik­terdiń óktemdikterine, oryn­syz talaptaryna toı­ta­rys berýmen ótkeni seziledi. Birde Ortalyq Komı­tet­tiń Mal sharýa­shylyǵy bóliminiń meńge­rý­shisi M.V.Lýsenko telefon shalyp, fılıal prezı­dıýmynyń májilisin júr­gi­zip otyrǵan jerinen shu­ǵyl shaqyrtady. Biraq, ǵa­lym jumysyn jalǵastyra beredi. Kelesi kúni bul má­se­le Ortalyq Komıtettiń birinshi hatshy­sy­na jetedi. Ol Kárim Myńbaevty sha­qyrtyp alyp, birden jónge salmaq oımen: «Siz nege Ortalyq Komıtettiń bólim meńgerýshisi shaqyrǵan­da kelmedińiz?» – deıdi zildi únmen. Jel­diń qaı jaqtan soq­qanyn sezgen Kákeń qaımyqpastan: «Marhabat etińiz, joldas Borkov, áýeli tany­syp alaıyq. Men ǵy­lym­nyń adamymyn, VASHNIL-diń osyn­daǵy fılıalynyń tór­aǵasy dep bilińiz», deıdi. Borkov myrs etip: «Tóraǵa ekenińiz­den habardar­myn. Al men sizden kelmegen sebebińizdi su­rap turmyn ǵoı», deıdi keıpin buzbas­tan. Ǵalym basshydan kózin taıdyrmastan onyń betine tike qarap, baıyppen: «Fılıalda prezıdıýmnyń má­jilisi ótip jat­qan­da, men tek úsh adam­ǵa bola onyń jumy­syn ýaqytsha úze ala­myn. Olar – Mınıstrler Keńesiniń tór­aǵasy, Orta­lyq Komı­tettiń birinshi, ekin­shi hatshy­lary. Al basqalaryna má­jilis jumysyn aıaqta­maı bara almaı­myn. Ǵafý etińiz» – dep ornyn­nan tu­ryp esikke betteıdi. Borkov jaýaptyń tym senimdiliginen, Kárim Myńbaevtyń ońaı shaǵy­latyn jańǵaq emestigin baı­qap, otyrýyn ótine­di. О́zi de bilimdi, máde­nıeti joǵary ol Kákeńdi synamaq bolyp aýyl sh­a­rýashylyǵy ǵylymy jaı­ly uzaq áńgi­melesip, qoshtasarda shaqyrǵan ada­my­­nyń tereń tanym ıesi ekenine kózi jetip, ornynan turyp, jyly qoshtasady. Muhtar Áýezov keńestik bılik tara­pynan shetqaqpaılyqqa túsip, taǵdy­ry qyl ústinde júrgen kezinde, osyǵan baı­lanysty onyń 50 jyldyǵy el kóle­minde elenbeı qalǵanda partııalyq bılikten eshbir seskenbesten 1947 jyly Qaskeleńde at shaptyryp toı jasap, Muhańnyń ıyǵyna shapan jaýyp, astyna at mingizip qurmet kórsetken de Kárim Myńbaev edi. Akademık V.Balmont bııazy qazaq-merınos qoı tuqymyn shyǵarǵanda, onyń júniniń qasıetin bilý úshin aǵamyz eksperıment retinde Lenıngradqa jún jiberip, odan daıyn mata jasatyp, kostıým tiktirtedi de olardy osy jumysqa qatysy bar tórt adamǵa kıgizedi. Bul «qylmysty» qyraǵy kózder Mınıstrler Keńesiniń birinshi orynbasary A.P.Zagovelıevke jetkizedi. Ol memleket dúnıesine qol suqqan kinálilerdi sha­qy­ryp alyp, bularyń qalaı dep zirkildeıdi. Sonda Kárim Myńbaev eshbir qaımyqpastan, ózine tán jigerlikpen by­laı dep jaýap beredi: «Ǵylym qur­ban­dyqty qajet etedi, biz jańa shy­ǵarylǵan qoı tuqymy júniniń matalyq qasıetterin anyqtaý úshin osyndaı áreket jasadyq. Biraq onyń esh aıyby joq. Bul jańalyqtyń jaqsylyǵy da, jamandyǵy da, eń aldymen, ony jasap shyǵarýshylarǵa tıesili emes pe?!» deıdi. Jaýaptyń dáleldi, ǵylymı negizde, úlken senimdilikpen aıtylǵanynan seskengen orynbasar birden raıynan qaı­typ, áńgimeniń artyn jalpy ǵylymnyń damýyna qaraı ózgertedi. Kárim Myńbaev 1948 jyly 30 qyr­kúıekte, Máskeýge issaparmen bara jat­qan jolda ushaq apatynan kenetten qaı­tys boldy. Onda aǵamyzdyń úzeń­giles serikteri, sol kezdegi aýyl sharýashy­ly­ǵy salasyndaǵy bilgir maman ǵylymdar: Qylysh Babaev, Sapar Nuǵymanov, Hasen Naýryzbaev jáne Solodnıkov birge kóz jumdy. Osy ushaq apaty jaıynda qaýeset halyq arasynda kezinde keńinen taraǵan. Birqatar adamdar muny orta­lyqtyń yrqyna kóp kóne bermegen Kárim Myń­baev sekildi qazaqtyń birtýar tulǵa­sy­na ádeıilep istelgen qastandyq dep esep­teıdi. Muny sol kezdegi kýá­ger­ler sózi de dáleldeı túsetindeı. Ataqty ja­zý­­shy­myz S.Muqanovtyń esteliginde my­na­daı joldar bar. «Bir kúni maǵan Ǵ.Mú­­sirepov telefon shalyp keshke qonaq­qa shaqyrdy. Barsaq Kárim otyr eken. Ol aldaǵy tańda Máskeýge T.D.Lysenkonyń 50 jyldyq mereı­toıyna bir top qazaq ǵalymdarymen ushpaqshy eken. Kóńildi kesh aıaqtalǵanda, men Kárimnen Más­keý­de oqyp júrgen eki ulyma sálem-saýqat ala ketýin ótindim. Kelistik. Aeroportqa tań atpaı bardym... Kárim balalarymen jáne men jyraǵyraq jerde samoletke ushatyndarmen birge bar­dyq. Samoletke mingennen keıin, Kárim tysqa shyǵyp, Temirin taǵy da qushaqtap kóterip, qushyrlana súıdi. – Munyń ne sonshama balajansyp?! – dedim men. – Kim biledi, – dedi Kárim – sońǵy súıýim ǵajap emes! – Aıtpa jaman sumdyqty! (S.Mu­qanov. Tolyq shyǵarmalar jınaǵy. 13-tom). Erteńine sol samolet Balqashtan shyǵa berip 15 mınótten soń apatqa ushyrady. Qazaq aýyl sharýashylyǵy Kárim Myń­baev bastaǵan tórt iri ǵalymynan aıy­ryl­dy. Memlekettik komıssııa ushaqtyń apatqa ózdiginen ushyramaǵandyǵyn anyq­ta­dy. Zııaly qaýym muny ǵalymǵa jasa­ǵan tikeleı qastandyq ekenin ishteı bilgen, biraq jumǵan aýyzdaryn ashýǵa qo­ryq­qan. Sodan bylaı ǵalymdar onyń eńbekteri jaıly man­dytyp eshteńe jaz­baǵan. Olardan qal­ǵan sońǵy kóz (búginde o dúnıelik) zaman­da­sy, akademık Haıdar Arystanbekov el táýelsizdik alǵan soń, qartaıǵan shaǵynda ushaq apatynyń mán-jaıyn bylaı dep eske alady: «Jarylys sonsha kúshti bolǵan­dyq­tan ondaǵy opat bolǵan adamdardyń eshbirin tanýǵa bol­mady. Kárimdi áıeli kostıými­niń bir japyraq jyrtyndysynan jáne ondaǵy túımesinen tanyǵan. Son­dyq­tan barlyq múrdelerdi biriktirip Alma­ty­daǵy Tashkent mazaryna jerlegen. Sóıtip, halqymyz aıaýly azamaty, ulty­­nyń janashyry, qamqorshysy, jel­diń ótinde, sýyqtyń betinde turǵan qıma­synan aıyrylǵan. Sońǵy sapar, baqı­lyqqa elimen birge qazaq zııalylary, qara tutyp qaıǵyryp, birinen soń biri zırat basynda egile sóılep, shyǵaryp salady. Akademık Qanysh Sátbaev aǵamyzdyń: «Kárim, sen jas ketip barasyń. Seniń ólimiń biz úshin de, el úshin de aýyr qaza. Mezgilsiz kettiń-aý, Kárim! Joldastar, Kárimdeı adam ómir­ge júz jylda bir-aq keledi» – dep qamyǵa kózin súrtip, minberden sury qashyp tús­keni Gúlbahram Serikqyzy Myń­baevanyń «Aǵam esime tússe keýdemdi óksik qysa­dy...» atty esteliginde jazylǵan. Jumbaq jaǵdaıdaǵy er qazasy eline qat­ty batqandyǵyn halyq batyry Baýyr­jan Momyshuly qabir basynda ashyq aıtqan. Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi, 1948 jyly 7 qazanda marqumdardyń zıra­ty­na eskertkish qoıylsyn degen qaýly alǵanymen, bul sheshim 1956 jylǵa deıin oryndalmapty. Ol tek keıinirek Haıdar Arystanbekovtiń respýblıka bas­­shy­ly­ǵynyń aldyna qoıǵan talaby arqyly ǵana júzege asady. Kárim Myńbaev qysqa ǵumyrynda 200-den asa ǵylymı maqalalar men eki kitap jazyp qaldyrǵan. Ǵalymnyń ómirlik qosaǵy Mılısa Vasılevnadan taraǵan balalary Japar – professor, ınjener-elektrık, Gúlnar – geolog, Alla – fızık, al kenjesi Temir Almatyda sımfonııalyq orkestrde dırıjerlik etken. Keıin olar shet elge qonys aýdardy. 2006 jyly ákeleriniń 100 jyldyq mereı­toıy­na sha­qy­rylǵan edi, alaıda, eshbiri kelmedi. Tek Almatydaǵy uly Saryn ǵana qatysqany esimizde. Qazaq zııalylary ózderiniń estelikteri arqyly Kákeńniń segiz qyrly bir syrly jan ekenin bizge jetkize bildi. Ol ulttyq ónerdi súıgen, qadirlegen jáne júrgen ortasynda únemi ýaǵyzdaǵan, isimen kórsetken adam bolǵan. О́zi de jaqsy dombyrashy, ánshi, ańshy jáne qazaq tarıhyn, ádebıetin, mádenıetin jetik bil­gen jan edi. Osynshama qasıtetti bo­ıy­na sińirgen tulǵanyń Qazaqstan aýyl sha­rýashylyǵy ǵylymynan sińirgen eńbegin bizdiń oıymyzsha mynadaı bir aýyz tujyrymmen túıindep aıtýǵa bolady. Akademık Qanysh Sátbaev elimizge jer asty qazynasynyń alǵashqy kiltin usta­typ ketse, jer beti baılyǵyn ǵyly­mı negizde ıgerýdiń irgetasyn Kárim Myń­baev qalady. Sondyqtan ony qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń atasy dep aıtýǵa bolady. Nebári 20 jyldyń ishinde (1928-1948) mektep oqýshysynan odaq­tyq dárejedegi akademıkke aınalýy, elimizde aýyl sharýashylyǵy ǵylymy­nyń negizin qalaǵan aıtýly ǵalym deń­geıi­ne deıin kóterilýi osynyń jarqyn mysaly. Sondyqtan, el aldynda eńbegi zor birtýar tulǵany este qaldyrý úshin onyń jazǵan eńbekterin, isterin, ol týraly estelikterdi kitap etip basyp shyǵarý qajet. Sonymen qosa Astana, Qaraǵandy qala­larynda jáne ózi kóp shákirt daıyn­daǵan Almatydaǵy agrar­lyq ýnıversıtet aldyna eskertkishin ornatyp, ortalyq kóshe­ler­diń birine onyń atyn berý oryndy bolar edi demekpiz. Elaman ShAHANOV, Qaraǵandy О́simdik sharýashylyǵy  jáne seleksııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, bıologııa  ǵy­lym­darynyń doktory, akademık. Igor NEChAEV, aýyl sharýashylyǵy  ǵylymdarynyń doktory, akademık. Qaraǵandy.