Konstıtýsııa – bolashaq kepili

Qoldanystaǵy Konstı­tý­­sııa­myz­dyń biraýyzdan qa­­byl­danýy elimizdiń tarı­hyn­daǵy óte ma­ńyzdy oqıǵa eken­di­gin tórtkúl dúnıe mo­ıyndap otyr. Ata Zańymyz birlikti ny­ǵaıtýǵa, memlekettik qury­lym, qoǵamdyq, saıası júıe­niń negizgi qaǵıdat­taryn bekitýge ba­ǵyt­talyp, qoıǵan mindetter kúnnen-kún­ge iske asyp kele jat­qa­nyn kórip júr­miz. Sóıtip, búgingi kúni Kons­tıtý­sııamyz demo­kra­tııalyq qo­ǵam­nyń negizgi ta­lap­taryna sáıkes keletindigin jan-jaq­ty tanytty. Konstıtýsııaǵa sáıkes memlekettegi bı­liktiń birtutastyǵy jarııala­nyp, zań shy­ǵarý, atqarýshy jáne sot bıligi tarmaq­taryna bólinip, olar­dyń kon­s­tıtýsııalyq ókilettikteri aıqyn­dal­ǵan. Konstıtý­sııa­nyń IV-taraýynyń erejesine sáıkes memlekettik organdar júıesindegi erekshe oryn Parlamentke berilip, onyń ókilet­ti­ligine búkil memlekettik te­tiktiń uıym­das­tyrylýy men qyz­metin negizdeıtin zań­dardy talqylaý tapsyryldy. Dúnıe júzi tarıhynda eń alǵashqy Parlament 13 ǵasyrda qalyptas­qany­men, onyń ár túrli elderdegi qury­ly­my, qyzmetteri, saılaný túrleri jáne qoǵam­men baılanys úlgileri áli kúnge qalyp­tasý jáne damý deńgeıinde. Al bizdiń memleketimizdegi parlamentarızm tarıhyna kóz júgirtsek, ókildi bılik­tiń nyshany Kóne Túrik qaǵana­ty­nan bastap keıingi qazaq handyq­ta­rynda da bolǵan. Ol kezde memlekettik saıası má­seleler alqaly jıyn – quryltaı sha­qyrylýy arqy­ly sheshilip otyrǵan. Keńes odaǵy kezinde 1920-1937 jyl­dar arasynda Qazaq Ortalyq At­qarý Komıteti, al 1938 jyldan Jo­ǵarǵy Keńes – bir palatalyq jo­ǵar­ǵy zań shyǵarýshy já­ne ókildi orga­ny boldy. Bul organ 1937 jyl­ǵy jáne 1978 Qazaq KSR Kons­tı­týsııa­lary­nyń negizinde qyzmet etken edi. Bar bı­lik Kommýnıstik partııanyń qolynda bol­ǵandyqtan Joǵarǵy Ke­ńes zań shy­ǵa­rýshylyq jáne ókil­dik fýnk­sııa­laryn erkin oryndaı alǵan joq. Onyń taǵy bir sebebi, Joǵarǵy Keńes tu­­raq­­ty organ retinde jumys istemedi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­si­niń Prezı­dıý­my qoldanys­taǵy zań­dar­ǵa tıisti ózge­ris­terdi engizip, Jo­ǵar­ǵy Keńes­tiń bekitýine usynatyn. Joǵarǵy Keńes birneshe kún ǵana ótetin sessııalarynda zań jobalaryn ústirt qarap, bekitip turdy. Qazaqstan egemendik alǵannan keıin de zań shyǵarýshy jáne eń jo­ǵar­ǵy ókil­di organ retinde Joǵarǵy Ke­ńes jumys atqa­ryp keldi. Burynǵ­y qoǵam­dyq qury­lystan qal­ǵan bul organ egemen eldiń jańa saıa­satyna laıyqty bolmaǵan­dyq­tan 1993 jyl­ǵy jeltoq­sanda ózin ózi taratyp jiberdi. Keńes odaǵynan keıingi birinshi ret 1993 jylǵy qabyldanǵan Qazaq­stan Res­pýb­lıka­sy Konstıtýsııasy negizinde saı­lan­ǵan Jo­ǵar­ǵy Keńes eń birinshi turaqty zań shy­ǵa­rý­shy ári ókildi organ boldy já­ne kóppar­tııa­lyq negizde quryldy. Sóıtip, ege­men el­diń al­ǵashqy Konstı­tý­sııa­sy par­tııalardyń bılikke qol­jetim­diligi men saıa­sı múm­kin­dik­terine jol ashty. Alaıda, bul Konstıtýsııada kóptegen qaıshy­lyq­tar kezdesip, mem­­­lekettik qurylym, qoǵam­dyq, saıa­sı jú­ıe­niń negizgi prınsıpteri naq­ty anyq­tal­maǵan kez edi. Kons­tı­tý­sııa­ǵa sáıkes Jo­ǵarǵy Keńes­tiń buryn­ǵysha ókilettiligi keń boldy. Bul jaǵ­daı bılikti bólý qaǵıdatyna jáne quqyqtyq mem­le­ket­tiń basty belgisi – tejemelik jáne te­pe-teńdik prınsıpine qaıshy kel­di. Bunyń sońy Joǵarǵy Keńes­tiń ju­my­syn toqta­týy­na ákelip soqty. Al al­ǵash­qy Kons­t­ı­týsııanyń kemshilikteri mem­­lekettik qury­lym­nyń naq­ty­lanýyn talap etti. Jańa Konstıtýsııanyń jobasy Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bas­shy­lyǵymen arnaıy qury­ǵan keńes­pen ázir­lendi. Arnaıy ke­ńes­tiń jumy­sy­na óz eli­mizdiń jáne shetelderdiń ǵalym­dary men sa­rap­shylary tartylyp, kóp­te­gen mem­leket­terdiń konstıtýsııalary zerdelendi. Sony­men qatar, Konstıtýsııa joba­sy qo­ǵam­da keń talqylanyp, azamat­tar­dyń myń­daǵan usy­nys­tary esepke alyndy. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkil­ha­lyq­tyq referendýmda qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııa eldegi qoǵamdyq-saıası qury­lys­ty tú­begeıli ózgertti. Jańa Konstıtýsııa Azııa elderine tán qasıetterdi esep­ke ala oty­ryp, eýropalyq dástúrlerdi, batys demo­kra­tııasynyń úlgisin de biriktirdi. Ata Zań el tarıhynda memlekettik basqarýda jo­ǵar­ǵy ókiletti organyn belgileý úshin «parlament» uǵymyn alǵash ret qoldandy. «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasyndaǵy saılaý tý­ra­ly» zań kúshi bar Jarlyq qabyl­da­nyp, 1995 jyldyń sońynda Parlament de­pýtat­ta­ryn saılaý ótkizildi. Osylaısha bı­liktiń úsh tarmaǵynyń, sonyń ishin­­de Par­lament­tiń zań shyǵarýshy jáne eń jo­ǵarǵy ókildi organ retinde jańa qo­ǵam­­dyq-saıası qury­lys­ta ju­mys isteýine negiz qa­landy. Par­la­menttiń basty maqsaty saıası kúres emes, eldegi eko­no­­mı­ka­lyq jáne saıası re­for­ma­lar­dy iske asyrý­ǵa qa­jet­ti zańdar­dy qabyl­daý­dy alǵa qoıyp, de­mo­kra­­tııa­nyń ajyra­mas ból­igi retinde memlekettik bı­lik­tiń basqa tar­maq­tary­men úıle­simdi qyzmet etýin­­de boldy. Parlamenttiń eki pa­la­taly modelin qurý qa­jet­tigi zańdardyń sapaly qa­byl­­danýyn kóz­deı­di. Eki pa­latanyń qaraýynan ót­ken zań jo­ba­lary qaıtse de tereńirek saralaýdan óteti­ni anyq. Sonymen qatar, Parlamenttiń kási­bı­ligi de onyń ereksheligine ja­ta­dy. Zań joba­lary­nyń Parlamenttiń sala­lyq komıtetterinde qa­ralýy, ár salanyń bilikti maman­dary­nyń sa­rap­taýy­nan ótýi de tıimdi tártip bo­lyp sa­na­la­dy. Palata­lar­dyń ara­syn­da­ǵy kelisim pro­se­dýra­la­ryn zań­dar­dyń sa­pa­syna septigin tıgizetin saty­lar­dyń biri dep kórse­tý­ge bolady. Osylaısha, búgingi kúni Konstı­tý­­sııa­myz­ben belgilengen tártipte qa­byl­­da­nyp otyrǵan Qazaqstan Res­pýblıkasy zań­dary halyqaralyq úl­gilerge sáıkes keledi deýge bolady. 1998 jylǵy 7 qazanda Konstı­týsııaǵa óz­ge­rister men tolyqty­rý­lar engizilgen bo­la­tyn. О́zgerister men tolyqtyrýlar qos palata qyz­meti­niń merzimi, depýtat­tary­nyń saı­­­­lanýyna, Úkimet múshe­leri­ne qu­zy­reti sheginde anaǵurlym keń derbestik berý, ákim­der­di saılaý tártibin bekitý máselelerine qatysty boldy. Osylaısha 1999 jyly Ortalyq Azııada alǵashqy ret Qazaqstan Má­ji­lisine saıa­sı partııalardyń qurylý prosesin tezdetken jáne jandan­dyrǵan propor­sıonaldy óki­let­tik negizinde partııalyq tizim boıynsha saılaý ótkizilip, 10 depýtat saılandy. 2007 jylǵy 21 mamyrda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııa­syna ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» Zańmen Konstı­tý­sııa­ǵa jańa mańyzdy óz­ge­rister engizildi. Bul konstıtýsııalyq re­for­­ma kezinde negizgi memlekettik qury­lym nusqasy ózgermedi, biraq kóptegen túbegeıli ózgerister engizildi. Sonyń ishinde bılik qarym-qatynasy júıe­si­n ózger­tý­ge, Par­la­menttiń róli men yqpalynyń kú­sheı­tilýine, quzy­reti­niń birshama keńeı­tilýine, bas­qarýdy prezıdenttik nysa­ny­nan prezıdenttik-parlamenttik júıege qa­dam ja­saýy­­na múmkindik berdi, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organdary­nyń júıe­sin jetildirýge, sot-quqyq­tyq refor­ma­syn jal­­ǵastyrýǵa jáne sot tóreli­giniń táýel­sizdigin nyǵaı­tý­ǵa baǵyt­talǵan tustaryn atap ótý kerek. Atalyp ótken konstıtýsııalyq tú­ze­tý­ler­ge sáıkes 2007 jyldyń 18 ta­my­z­yn­da Má­jilis depýtattaryn eń al­ǵash ret saılaý partııalyq tizim bo­ıynsha jáne pro­por­sıonaldyq saılaý júıesi bo­ıyn­sha ótti. Parlament kons­tıtýsııalyq qu­zy­reti sheginde Úkimet pen Prezıdentke yqpal ete ala­dy. Sonyń ishinde Pre­zı­denttiń usy­ny­sy bo­­ıynsha Kons­tı­tý­sııaǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý, Úkimet pen Res­pýb­lı­ka­lyq bıýdjet­tiń atqarylýyn ba­qy­laý jónin­degi esep ko­mı­tetiniń res­pýb­lı­kalyq bıýdjettiń atqarylýy tý­ra­ly esepterin bekitý nemese bekitpeı tastaý, Prezıdentke onyń bastamasy boıyn­sha sáıkes daýys berý boıynsha bir jyldan aspaıtyn merzimge zań shy­ǵarý ókilettigin berý, so­ǵys jáne bitim máselelerin sheshý, Kons­tı­týsııa­lyq Keńes­tiń eldegi konstı­tý­sııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týra­ly jyl sa­ıyn­ǵy joldaýyn tyńdaý sııaqty ókilet­tik­terdi júzege asyrady. Budan basqa Parlament aldynda Úki­met bıýdjet júıesi jóninde jaýap­ty. Parlament atqarýshy bılikti qurý­ǵa Premer-Mınıstrdi ta­ǵaıyn­daýǵa kelisim berý ar­qy­ly qatysady. Bul jerde tejemelik já­ne tepe-teńdik prın­sıpiniń saqtalýy kóri­nis alǵan. Saıası turǵyda Parlamenttiń negizgi fýnk­sııa­lary zań shyǵarýshy jáne ókiletti, parlamenttik baqylaý jáne memlekettik joǵary organdarynyń laýazymdy tulǵalaryn kadr­lyq máse­le­sin sheshý bo­lyp tabylady. Tıis­ti laýazymdy tulǵa­lar­dy qyzmetke taǵa­ıyn­daý palatanyń oty­ry­synda júze­ge asyrylady. Oǵan deıin laýa­zymdy tulǵalardyń kandı­da­tý­ra­lary týra­ly másele palata bıýrosynyń sheshimimen belgilengen palatanyń tıisti tu­raq­ty komı­tetiniń otyrysynda talqy­la­na­dy. Nátı­jesin­de komıtet árbir talqy­­lan­ǵan kandıdatýra boıynsha palata oty­ry­synda jarııa etiletin qory­tyndy shyǵarady. Konstıtýsııaǵa súıensek, zań shy­ǵa­rý basta­masy quqyǵy respýblıka Prezıdentine, Parlament depýtattaryna, Úkimetke tıesili jáne tek qana Máji­liste júzege asy­ry­la­dy. Parlament­tiń zań shyǵarý­shy­lyq fýnk­sııasy asa ma­ńyzdy jáne aýqym­dy fýnksııa­lary­nyń biri. Konstıtýsııada kór­se­tilgen depýtattardyń óz qa­laýyn­sha zań joba­laryn usyna alý quqyǵy zań shy­ǵarý­shylyq bas­ta­masyn qamtamasyz etýde mańyzdy bolyp tabylady. Depýtattar saı­laý­shy­larmen ty­ǵyz baılanysta, naq­­ty bir jaǵ­daılarǵa habardar, soń­dyqtan jańa zań joba­syn engizip nemese kelip túsken zań jobasyna óziniń usynystaryn bere otyryp, qoǵamnyń ár alýan tobynyń múddelerin memleket múd­desimen baı­la­nys­tyra otyryp, qajetti zańnyń qa­byl­danýyna kepil bola alady. О́kildi qyzmetin oryndaýda parlamentti eshqandaı basqa konstıtýsııa­lyq ınstıtýttarmen salystyrýǵa bol­maıd­y. Parlament depý­tat­tary bir jaǵynan óz saılaý­shy­larynyń – jal­py halyqtyń ókili jáne onyń múd­de­lerin qorǵaýshy jáne oǵan qyz­met etýshi tulǵalar bolyp tabylsa, ekin­shi jaǵynan partııa múdde­lerin júzege asyrýshy jáne qoǵam aınasy bo­lyp taby­la­dy. Bul turǵyda «Qazaq­stan Res­­pýb­lı­ka­synyń Parlamenti jáne onyń depý­tat­tary­n­yń mártebesi týra­ly» Konstıtý­sııa­lyq zańymen belgilengen memlekettik or­gan­dardyń laýa­zymdy tulǵalaryna depý­tattyq suraý salý quqyǵynyń erekshe máni bar. Ha­lyq­tyń ókili retinde depýtattar tıisti atqa­rý­shy organnyń nemese laýa­zymdy tulǵa­nyń quzyretine kiretin máse­le­ler jóninde túsinik­teme berýin nemese óz kózqarasyn baıandaýyn resmı talap ete alady. О́zderine suraý sa­lyn­ǵan laýa­zym­dy tulǵalar Parlament sessııa­synda ol jóninde aýyzsha nemese jazbasha jaýap qaıtarýǵa min­detti. Bul da demokratııalyq memle­ket­tiń, ıaǵnı halyqtyń óz ókilderi arqyly bılikke qol jetimdiginiń kórinisi. Parlamenttiń ókildi qyzmetin at­qarýda onyń janynan qurylǵan «Nur Otan» HDP-nyń fraksııasynyń rólin atap ótý kerek. Fraksııa músheleri kóptegen is-sha­ra­larǵa, onyń ishinde frak­sııa jumysyna qatysty otyrys­tar, ázirlenip jáne qara­lyp jatqan zań jobalaryna qatysty tal­qylaýlar, áleý­met­tik, aqparattyq-nası­hat­taý já­ne azamat­tardy qabyldaý shara­lary­na belsendi qaty­sa­dy. Bıylǵy jyldyń ózinde fraksııa músheleri 897 eldi-mekenderge baryp, azamattarmen 1824 kez­desý júrgizip, 3383 ótinish qaralǵan. Sonymen qatar, memlekettiń ha­lyq­­ara­­lyq qatynastarynda parla­ment­­ara­lyq jumy­synyń mańyzdy­ly­ǵyn da atap ótken jón. Qazaqstan Parlamenti eki­jaq­­ty jáne kóp­jaq­ty ba­ǵyt­tar boıyn­sha belsendi parla­ment­aralyq jumys at­qaryp keledi. Kópte­gen el­der­diń parlamentteri Qazaqstan Parlamentimen qa­rym-qatynas jasaý­ǵa nıet bildiredi. Má­jiliste basqa el­der­diń parlamentterimen qarym-qaty­nas jasaý boıynsha parla­ment­ara­lyq toptar qurylǵan. Sonymen qatar Parlament parlamentaralyq uıym­darǵa da qaty­sa­dy. Sonyń ishinde, TMD qatysý­shy-memle­ket­teri Parlamentara­lyq As­sam­bleıasy, EýrAzEQ-tyń, UQShU-nyń, NATO-nyń, EQYU-nyń, Eýropa­lyq ke­ńes­tiń jáne taǵy basqa uıym­dardyń parlamenttik assambleıa­lary­nyń mú­she­si. Bul sharalar ártúrli el­derdiń arasyn­daǵy yntymaqtas­tyqty nyǵaıtyp, par­la­ment­aralyq qa­rym-qa­ty­nastyń tıimdiligin artty­ryp, ár el­diń ulttyq zań­namasyn jaqynd­as­ty­rý­ǵa jáne úndes­tirýge yqpalyn tıgizedi. Jalpy tórtinshi saılanǵan, ıaǵnı qazir jumys istep jatqan Parlament sońǵy tórt sessııa keziniń ózinde-aq 441 zań qabyl­da­ǵan, onyń 1-i Kons­tı­týsııaǵa, 8-i Konstı­tý­sııa­lyq zań­darǵa ózgerister men tolyq­ty­rý­lar engizý týraly, 41-i negizgi zań, 165-i zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrý­lar engizý, 222-i zań ratıfıkasııalaý boıynsha qabyldanǵan já­ne 4 zań­nyń kúshi joıylǵan. Alaıda, Parlament jumysynyń tıim­diliginiń kórinisi qabyldanǵan zań­dar­dyń sanynda emes, sapasynda. Álem­dik eko­no­mıka men saıasatta bo­lyp jatqan irgeli ózgerister, ja­han­daný prosesteri, son­daı-aq eldiń ishki damý serpini ulttyq zańnamanyń odan ári jetildirý qajet­tiligin talap etedi. Sondyqtan, osy kúnge deıin Parlament irgesinde qa­lyptas­qan tájirıbeni paıdalana otyryp, kemshilikterge jol bermeı, zańdardyń sapasyn odan ári kóterý kerek. Memleketimizde zańdylyqtyń or­ny­ǵýy, adam quqyqtary men mú­d­de­leriniń júzege asyrylýyna jaǵ­daı jasalýy, halyqtyń ál-aýqa­ty­nyń jaqsarýyna negiz bolady. Al, atal­ǵan maqsatqa qol jetkizýge mem­le­kettiń damýyna baǵyt berýshi – Kons­tıtýsııanyń normalary men prın­sıpteriniń buljytpaı oryn­dalýy múmkindik beredi. Ramazan SÁRPEKOV, Májilis depýtaty, «Nur Otan» HDP fraksııasy tóralqasynyń múshesi.