Zobalań nemese qapasqa qamalǵan rýh

Kenesarynyń esimi patshaly Reseı kezinde de, keńes ókimeti jyldarynda da jabyq taqyryp bo­lyp keldi. Sebebi, Kenesary qolyna karý alyp, qar­sy kú­resken patsha otarshylarynyń saıasaty jańa dáýir­de syrtqy formasy ózgergenimen de maz­mun-máni jańa­sha sosıal-ımperııalyq sıpatta jalǵasyn tapty. О́ıt­­keni, «birtutas sovet halqy­nyń» kúshimen kommýnızm kurýdy kózdegen kompartııaǵa ult-azattyqty ań­saǵan Kenesarylar rýhy asa kaýipti edi. Keńes ókimeti jyldarynda júzege asqan halyqtyń ulttyq sanasyn óshirý maqsatymen oılap shyǵarylǵan nebir «ǵylymı teorııalar», ıdeologııalyq jumystar óz «jemisin» bermeı qoıǵan joq, júzge jýyq el tilinen aıyrylyp, ulttyq bolmysyn joǵaltyp, assımı­lııa­sııaǵa túsip, «sovet halqyna» aınalyp ketti. Áýpirim­men qazaq halqy mundaı kúıden áreń-áreń aman qal­dy desek, aman saqtap qalǵan – kezinde Kenesarylar tý ǵyp kótergen qazaqtyń ómirsheń ulttyq rýhy-tuǵyn. Qansha kúshti bolǵanymen de sovet ókimeti qa­zaq­tyń ult-azattyq kúreske toly tarıhyn óshire al­mady. Resmı túrde jabyq bolǵanymen júrek­terde jazylyp qalǵan Kenesary týraly ańyz-jyrlar neshe urpaqtardyń ulttyq sana-sezimderin oıatyp, rýhanı jaǵynan baıyta tústi. XIX ǵasyrda týǵan kóptegen jyr-dastandardy bylaı qoıǵannyń ózinde keńestik kezeńde de Kenesary týraly birneshe eńbekter jaryq kórdi. Solardyń ishinde M.Áýezovtiń «Han Kene» (1934) pesasyn, E.Bek­mahanovtyń «XIX ǵasyrdyń 20-40 jylda­ryn­da­ǵy Qazaqstan» (1947) atty monografııasyn, I.Esenber­lınniń «Qahar» romanyn erekshe ataýǵa bolady. Soǵysqa deıingi dáýirde KSRO-ny mekendegen halyqtardyń barlyǵynda derlik ulttyq batyrlar bolmady. Ol, árıne, joqtyqtan emes. Ulttyq ba­tyr­lardyń bolýy sovet ókimetiniń ulttardy máń­gúrt­tendirip, baǵynyshty etip ustaý saıasatyna qaı­shy kelgendikten de resmı túrde olardyń barlyǵy da eskishil, kertartpa dep jarııalandy. Osyndaı saıasattyń saldarynan qazaqtyń baı aýyz ádebıeti, onyń ishinde, ásirese batyrlar jyry túgelge jýyq halyqqa zııandy dep tanyldy. Elýinshi jyldardyń sońyna deıin «Qambar batyr» jyrynan basqalary túgeldeı derlik reaksııashyl sanalyp keldi. Orys otarshylaryna qarsy kúresken Kenesary túgili, epostyq jyrlardyń kúıiniń ózinen-aq sol kezdegi ádebıet, mádenıet, ǵylym salasyndaǵy ıdeolo­gııa­lyq saıası ustanymdy tolyq ańǵarýǵa bolady. О́tkenniń, ulttyq ataýlynyń barlyǵyn sypy­ryp tastap, aldymen sosıalızm, sońynan kommýnızm quramyz dep, halyqty jyltyr sózben jy­ly­typ, semirtip jatqan kezde Uly Otan soǵysy bas­ta­lyp ketti. Jaýdy jeńý úshin sovettik patrıotızm týraly qurǵaq sózderdiń azdyq etetindigi baıqaldy. Qıyn-qystaý kezderde halyqtyń rýhyn kóteretin uly kúsh ult batyrlarynyń el qorǵaýdaǵy erlikterin úlgi etý qolǵa alyndy. Osyndaı maqsatpen buryndary «jabyq» bolyp kelgen ulttyq batyrlar taqyryby jedel qolǵa alynyp, nasıhattala basta­dy. Qazaq jaýyngerlerine Alpamys, Qobylandy sııaqty batyrlardyń el qorǵaý jolyndaǵy erlikteri úlgi etildi. Mine, osyndaı kezde qazaqtyń ulttyq ba­tyry retinde orys otarshyldaryna qarsy kúreste eren erlikter jasap, janqııarlyq ister atqarǵan Ke­nesary Qasymulynyń esimi de jarq etip shyǵa keldi. Otan soǵysy bastalǵanda, bir top orys tarıh­shy­lary Almatyǵa qonys aýdaryp, eńbek etti. 1943 jyly jaryq kórgen «Qazaq SSR tarıhyn» ja­zysýǵa belgili orys ǵalymdary Grekov, Drýjının, Kýchkın, Bernshtam, Pankratova, Vıatkın atsalysty. Onyń redaksııasyn M.Ábdiqalyqov pen A.Pankratova basqardy. M.Ábdiqalyqov sol kezdegi Qazaq­stan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ıdeo­logııa jónindegi hatshysy da, al A.Pankratova KSRO Ǵylym akademııasy Tarıh ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı kyzmetkeri, ǵylym doktory (1951 jyldan akademık) belgili ǵalym bolatyn. Avtorlar ujymy­nyń quramyndaǵy M.Áýezov, S.Mu­qanov, E.Ys­maıylov, B.Kenjebaev tarıhtyń túrli ta­raýlaryn ja­zysty. Osy kitaptyń Kenesary Qasy­muly bas­ta­ǵan qozǵalys týraly taraýyn jazǵan Voronej pedagogıka ınstıtýty joǵary partııa mektebinde oqyp kelgen jas tarıhshy, ǵalym Ermuhan Bekmahanov edi. «Qazaq SSR tarıhy» shyǵysymen-aq ult res­pýb­lıkalarynyń tarıhyn tuńǵysh zerdelegen eleý­li eńbek retinde odaqtyq ǵylymda jyly qa­byl­danyp, birden Stalındik syılyqqa usynyldy. Biraq shovınıstik rýhtaǵy professor A.Iаkovlev bastaǵan birsypyra tarıhshy ǵalymdar qarsy shyǵyp, kitap syılyqqa ilinbeı qalady. Buǵan narazy bolǵan A.Pankratova partııanyń Ortalyq ko­mıtetine hat jazyp, eńbekti qaıta talqylaý úshin jetekshi ǵalymdardyń keńesin shaqyrýdy usynady. Bul jıyn 1944 jyldyń mamyr-shilde aı­larynda birneshe kúnge sozyldy. Keńestiń ju­my­syna sol kezdegi jetekshi tarıhshylardyń kóp­shi­ligi qatysqan. Jıyndy VKP(b) Ortalyq komı­teti­niń hatshysy A.Sherbakov júrgizip, tal­qy­laý­ǵa A.Jdanov pen G.Malenkov qatysyp otyrady. Talqylaýdyń barysynda ekiudaı pikir boı kór­setti. A.Pankratova, B.Grekov, N.Derjavın sııaq­ty ǵalymdar «Qazaq SSR tarıhyn» durys zerdelengen mańyzdy eńbek dep baǵalady. Al A.Iаkovlev, S.Býshýev bastaǵan tarıhshylar bul eńbek orysqa qarsy jazylǵan kitap, óıtkeni, munda Kenesary qozǵalysy sııaqty ult-azattyq kúreskeri dáripteledi dep aıyp­tady. Búkil ıdeologııalyq jumystarda qyra­ǵylyq tanytyp júrgen A.Jdanov, G.Malenkov, A.Sherbakovtar da sońǵy pikirdiń jaǵynda ketti. Sóıtip, «Qazaq SSR tarıhyna» laıyqty baǵasyn alamyz dep júrgende, kerisinshe, «orysqa qarsy» degen úl­ken saıası aıyptaýdyń shetin shyǵaryp alady. Bul kez soǵystan keıingi ıdeologııalyq qysymnyń qyzýy qaıtadan kóterilip kele jatqan tus edi. Mu­nyń aldynda qazaqtyń ótkendegi batyrlary, epos­tyq jyrlary týraly birsypyra zertteý, nasıhattyq maqalalary jarııalanyp kelse, endi sap tyıyl­ǵandaı boldy. Munyń ózi jeńetin jaýdy jeńdik, endi ult­tyq rýhty oıatatyn batyrlardyń, ótkenniń epos­tyq jyrlarynyń keregi joq degendi ańǵar­tatyn. О́ıt­keni, olar ár túrli ulttardy kúshpen ba­ǵyn­­dy­ryp otyr­ǵan sovet ókimetiniń ıdeologııalyq us­ta­nym­daryna qaıshy kele bastaǵan edi. Soǵys kezinde bar kúsh-jiger fashızmdi jeńýge baǵyttalyp, ult­tyq tarıhty, mádenıetti, ádebıetti zertteýge, damy­tý­ǵa kóńil bólip, sol arqyly qıyn-qystaý kezde jan­qııarlyqpen tirshilik keship jatqan halyqtyń eńsesin kóterip kelse, endigi jaǵdaıda ıdeologııalyq jumystardyń aldyna jańa mindetter qoıyla bastady. 1946 jyly kúzde E.Bekmahanov Máskeýde KSRO Ǵylym akademııasynyń Tarıh ınstıtýtyn­da doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy. Kelesi jyly «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qa­zaq­stan» atty negizinen Kenesary kóterilisine arnalǵan monografııalyq zertteýi jaryq kóredi. Sóıtip, E.Bekmahanovtyń alǵashynda 1943 jyly shyqqan «Qazaq SSR tarıhyna» Kenesary qozǵa­ly­sy týraly taraý jazýy, osy kitapty talqylaý barysynda negizgi syndar ult-azattyq qozǵalys­tar­ǵa baılanysty aıtylǵanyna qaramastan, bul taqyrypty ári qaraı tereńdete zerttep, aldymen doktorlyq dıssertasııa qorǵap, Máskeý ǵalym­dary­na tarıhı shyndyqty ǵylymı turǵydan ta­nytýy, sońynan zertteýleriniń nátıjelerin jeke ki­tap etip bastyryp shyǵarýy halqymyzdyń ult­tyq sana-sezimin oıatýda tarıhı mańyzy bar is boldy. Qazaq zııalylarynyń ishindegi ultshyldardy, býr­jýazııalyq ıdeologııanyń yqpalyndaǵylardy «áshkereleý» qarqyn ala bastaǵanda, E.Bek­ma­hanov­tyń «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryn­daǵy Qazaq­stan» atty kitabynyń basylyp shyǵýy janyp jat­qan otqa maı quıyp jibergendeı boldy. Ult­shyldardy qaı jerden taýyp qalar ekenbiz dep timiskilep júrgen ásire saıasatshylar úshin bul jerden jeti qoıan tapqandaı «olja» edi. Jalǵan belsendiler jeńdi túrip, alaqanǵa túkirip shyǵa keldi. Solaı bola tura, bul kitap shyǵa salysymen oǵan re­senzııa jazǵan tarıh ǵylymynyń kandıdaty Á.Jı­renshınniń eńbekti «Qazaqstan tarıhynyń kúr­deli máseleleriniń birine arnalǵan bul kitap — asa baǵaly jáne paıdaly eńbek», «bul kitap Qazaq­stan­nyń XIX ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy tarı­hyn markstik-lenındik ǵylymı metodologııa negizinde zertteýdiń bastamasy bolyp tabylady» («Sosıalıstik Qazaqstan», 14.HII.1947) dep baǵalaǵany sol kezdiń saıası ahýaly jaǵdaıynda kútpegen erlik edi. Ol E.Bek­mahanovtyń qazaq tarıhynyń asa bir kúr­de­li kezeńi týraly qundy eńbek jazǵanyn ǵyly­mı tur­ǵydan dáıekteı kelip, Kenesary qozǵalysy ha­qyn­da da avtordyń konsepsııasyn qoldaı­tyn­dy­ǵyn «Kenesarynyń saıası talaptary jaǵynan al­ǵan­da da onyń kóterilisi progresshildik qozǵalys bol­dy. Qazaq handyǵyn ornatyp, Kenesary ákim­shilik, sot, jer, fınans, ásker jóninde reformalar jasady, bul reformalardyń progresshildik mańyzy boldy» dep bildiredi. Kóp kúttirmeı-aq «Lenınshil jas» gazetiniń (31.01.1948) betinde M.Aqynjanov pen T.Shoıyn­baev­­tyń «Saıası qate, ǵylymı qunsyz kitap» atty maqa­la­sy jarq ete qalady. Tarıh ǵylymdarynyń kandı­dat­tary E.Bekmahanovtyń kitabyn bastan-aıaq qara­laı­dy. Partııa qaýlylaryn basshylyqqa ala otyryp jazylǵan resenzııanyń negizgi baǵyty Kenesary qozǵalysyn feodaldyq-monarhııalyq sı­patta, ıaǵnı kúni ótken handyq qurylysty qal­pyna keltirý ekendigin dáleldeý bolǵan. «Bekmahanov Kenesaryny eń­bek­shi halyqtyń qorǵany, ult baty­ry dep madaq­ta­ǵan býrjýazııashyl ult­shyl­dardy bolshevıkshe ásh­ke­releýdiń ornyna, bile tursa da kitabynda býrjýa­zııa­shyl ult­shyl­dardyń sol san­dy­raǵyn týra qaı­ta­lady»; «Kenesary halyq múddesi úshin janyn qıǵan, halyqtyń qorǵaýshysy bolǵan dep, avtor naǵyz ıdealıstikke uryndy»; «Kenesary patshalyq Reseıge qarsy kúres ashýmen óziniń handyq múddesin qorǵap qalmaq boldy. Bul úshin ol halyqtyń otarshyl saıasatqa narazylyǵyn paıdalanyp, ol narazylyqty patshalyq Reseıge qarsy jumsamaq boldy», «Azat etkende olar Qazaqstandy basqarýdy handar men sul­tandardyń qolyna berip, qazaq halqyn solarǵa baǵynyrýdy kózdedi. Mine, feodaldyq-monarhııa­lyq ultshyl­dyq­tyń bir túri», «Kenesary Qasymov­ty sonshama dáriptep, onyń qanaýshy ozbyrlyǵyn te­reń taldaýdy jadynan shyǵarǵan. Sóıtip, Kene­sary­­nyń handyq múddesin qorǵaýyn buqaranyń múd­desin qorǵaýy dep bilgen. Osynyń saldarynan Kene­sary buqaranyń múddesin korǵaǵan halyq qam­qor­shysy bolyp shyǵa kelgen»; «Kenesary handy «halyq batyry», «buqaranyń kósemi» degen dáre­je­ge deıin jetkizgisi keledi. Bul eńbektiń basynan aıa­ǵy­na deıin Kenesary han dáriptelip, onyń batyr­ly­ǵy asyra maqtalady» deı kelip, «Eger Kenesary degenine jetip, handyǵy dáýirlese, Qazaqstan Reseıdiń ozat ekonomıkasy men mádenıetiniń damyǵan yq­palynan syrt qalyp, tomaǵa-tuıyq tońazyǵan bolar edi... Qazaqstanǵa shyǵystaǵy kúshti feodaldyq mem­leketterdiń basyp alý qaýpi de tóngen bolar edi... «Qazaqstan osy memleketterdiń biriniń jemi bolyp quryp ketýi yqtımal edi» – dep, negizgi oılaryn bir túıindep tastaıdy. Avtorlardyń «Kenesary han­dyǵy naǵyz kemeline kelgen memleket bolyp edi deýi Bekmahanovtyń ańǵaldyǵy, saıası qate. Qazaqstanda táýelsiz memleket – qazaqtyń Sovettik Sosıalıstik respýblıkasy tuńǵysh ret uly Oktıabr sosıalıstik revolıýsııasy arqasynda ǵana quryldy» deýlerin shyndyqqa kanshalyqty jaqyn ekenin shyn táýel­sizdiktiń dámin tatyp otyrǵan búgingi kózi ashyq azamattardyń ózderi-aq aıyrady degen oıdamyz. Alǵashqy pikir eki udaıda kóringen «XIX ǵa­syr­dyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» týraly talas qyza tústi. 1948 jylǵy 28 aqpan kúni KSRO Ǵylym akademııasynyń Tarıh ınstı­tý­tyn­da E.Bekmahanovtyń monografııasyna arnal­ǵan úl­ken pikiralysý bolyp ótti. N.Drýjının, S.Batrýshın, M.Vıatkın, A.Kýchkın, S.Iýshkın sııaq­ty belgili tarıhshylar qatysqan jınalysty KSRO Ǵy­lym akademııasynyń Tarıh jáne fılosofııa bó­lim­shesiniń akademık-hatshysy B.Grekov júr­gizip otyrdy. Talqylaý­dyń barysynda orys ǵa­lymdarynyń pikiri kóp­tegen kemshilikterine qaramastan, E.Bekma­hanov­tyń monografııalyq zertteýi eleýli eńbek degenge saıdy. Jıynǵa Almatydan arnaıy kelgen ǵylym kan­dı­da­ty X.Aıdarovanyń sózinde synı pikirler basym tús­ti. Osy kitap jónindegi T.Shoıynbaev pen M.Aqyn­janovtyń jazbasha pikirleri oqyldy. E.Bekmahanovtyń kitabyn tarıhshy ǵalymdar­dyń talqylaýy munymen bitpedi. 1948 jyldyń shil­de aıynyń 14-nen 19-yna deıin Qazaq SSR Ǵy­lym akademııasynyń Tarıh ınstıtýtynda bes kún­ge so­zylǵan qyzý pikirtalas bolyp ótti. Talqy­laý­dyń barysynda úsh túrli pikir boı kórsetti. A.Nú­sip­bekov, Á.Tursynbaev, T.Eleýov, H.Ádil­gereev, S. Med­vedev, T.Kúlteleev sııaqty ǵalymdar kemshilikterin aıta oty­ryp, eńbekti negizinen oń baǵa­la­sa, I.Býdovnıs, B.Aspandııarov, t.b. syn-es­kert­pe­lerdi aıtyńqy­ra­ǵanymen de E.Bekmahanovtyń negizgi konsepsııa­la­ryn qoldady. Al T.Shoıyn­baev, S.Tolybekov, H.Aı­darova, V.Jızıevskıı, A.Nur­qanov, B.Súleı­menov, M.Aqynjanov bastaǵan top monografııanyń negizgi tujyrymdaryn túgeldeı joqqa shyǵaryp, «býr­jýa­zııashyl-ultshyldyq sa­ryn­daǵy zııandy eńbek» dep baǵalady. Pikirtala­sý­dyń sońynda E.Bekmahanovqa sóz berildi. Ol ózine aıtylǵan keıbir eskertpelermen keliskenimen de negizinen óz eńbeginiń basty ba­ǵyt­ta­ryn, tujyrym­daryn qorǵap sóıledi. Ási­re­se, Kene­sary qozǵa­ly­sy­na qatysty saıası turǵydan aı­tyl­ǵan syndarmen kelispeıtindigin úzildi-kesildi bildirdi. Osy talqylaýdan soń tarıhshylardyń Kene­sary jaıly daý-damaıy sál-pál saıabyr tapqan­daı boldy. Biraq bul syrttaı solaı kórin­genimen de shyndyǵynda sheshýshi shaıqastar aldyndaǵy aldamshy tynyshtyq . Qyrqynshy jyldardyń sońy, elýinshi jyl­dar­dyń basyna karaı Stalınniń jeke basyna ta­by­nýshylyqqa baılanysty kúsheıe túsken ıdeo­lo­gııalyq kúres jaǵdaıynda Kenesary týraly aı­tys­tyń aıaǵy saıası sıpat ala bastady. Máskeýde, Almatyda ótken ǵylymı pikiralysýlarda óz maq­sattaryna jete almaǵan keıbir tarıhshy ǵa­lym­dar qalyptasyp kele jatkan saıası ahýaldy óz nıetterin júzege asyrý úshin paıdalanyp qalýdyń kezi kelgendigin sezinip, iske kiristi. «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» atty atyshýly maqa­la­nyń «Pravda» gazetinde (26.XII.1950) shyǵýy osy teris pıǵyldy oıdy júzege asyr­ǵandaı da boldy. VK(b)P Ortalyq komıtetiniń organy «Pravda» gazetine olaı edi, bylaı edi dep eshqandaı túsinikteme be­rýge, pikir aıtýǵa, talqy­laýǵa bolmaıtyn, onyń jaz­ǵa­­ny tek par­tııanyń sózi, pikiri retinde júzege asy­ry­la­tyn. Al par­tııalyq gazettiń atyn, bedelin paı­da­lanyp maqala jazǵandar T.Shoıynbaev, H.Aıdarova, A.Iаkýnın bolatyn. Alǵashqy ekeýi E.Bekma­hanovtyń eńbegi, Kenesary qozǵalysy jaıly teris pikirlerimen respýblıka jurtshylyǵyna belgili, Máskeýde, Al­ma­tyda ótken ǵylymı talqylaýlarda pikirlerin ótkize almaı, jeńilis tapqan, baspasóz betinde kitapty ǵaıbattap maqala jazǵan tarıhshy ǵalymdar edi. Al T.Shoıynbaevtyń E.Bekmahanov­tyń shákirti, aspı­ran­ty bolǵandyǵyn aıta ketken de artyq bolmas. Ultshyldyqty kórkem shyǵarmanyń taqyry­by­nan nemese ıdeıasynan ǵana emes, onyń tilinen de izdeý áreketi budan buryn da baıqalǵan bola­tyn. Muqash Sársekeevtiń «Ádebı tildiń taza bolýy úshin kúreseıik» («Lenınshil jas», 26.01.951) atty maqalasynda birsypyra qazaq qa­lam­gerleri tildi qoldanýǵa baılanysty synalǵan edi. «Ult­shyl­­dardyń orys mádenıetinen, áde­bıeti­nen boı­laryn aýlaq ustap, arab-parsy sóz­deri­ne qulshy­lyq etýi qazaq ádebıetine kóp za­lalyn tıgizdi... Birsypyra aqyn-jazýshylarymyz áli kúnge deıin termın sóz­der­den boılaryn aýlaq ustap, qaıtse de qazaq­sha­laý­dyń sońynda júr. Olar eski, kóne sóz­derge, kó­bine arab-parsy sózderine kóp jar­masa­dy» – dep biletin avtor Á.Tájibaev, A.Toq­maǵam­betov, Ǵ.Slanov sııaqty jazýshylardyń Rossııany «Reseı», Moskvany «Máskeý» dep qazaqsha­la­ǵanyn, Ǵ.Mus­tafınniń fılosofııany «pálsapa», pıa­nı­nony «kúı­sandyq», I.Esenberlın men D.Ábilovtiń paro­vozdy «otarba», Ǵ.Slanovtyń ko­men­dantty «qor­ǵan­bek», J.Tilekovtiń barlaý­shy­ny «jortarman» dep alýyn qoldamaıdy. Kenesary týraly, qazaq ádebıetindegi ultshyl­dyq­qa, «býrjýazııalyq burmalaýshylyqqa qarsy kúres» qyzyp jatqan kez sol jyldyń 16-17 qazan kúnderi Qazaqstan K(b)P Ortalyq komıtetiniń ÚIII plenýmy bolyp, onda onyń birinshi hatshysy J.Shaıahmetov «Respýblıkanyń partııa uıymda­ryn­da ıdeologııalyq jumystyń jaıy jáne ony jaqsartý sharalary týraly» baıandama jasady. Endi búkil soǵystan keıingi elýinshi jyldardyń bas kezindegi respýblıka ómiriniń saıası-áleý­met­tik jaǵdaıyn­daǵy ıdeologııalyq jumystardyń baǵyt-baǵdary, syr-sıpaty aıqyn kórinetin, sol kezdegi qazaq zııalylarynyń (onyń ishinde aqyn-jazýshylar da, ádebıetshi ǵalymdar da bar), aýyr taǵdyrlaryna tikeleı qatysy bolǵan, bul kúnderde sarǵaıǵan tarıhı kujatqa aınalǵan J.Shaıah­metov­tiń baıandama­syna kóz jibereıik. Qazaq ádebıetinde, onyń ǵylymynda Kenesary qozǵalysyna baılanysty «ultshyldyq», «býrjýa­zııa­lyq» burmalaýshylyqtardyń oryn alýyna Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń prezıdıýmy, onyń prezıdenti Q.Sátbaev jáne Qazaqstan Jazý­shy­lar odaǵynyń basshylyǵy aıypty dep tapty. «Qazaqstan Sovet Jazýshylary odaǵynyń prezı­dıý­my, onyń predsedateli Muqanov joldas óz jumystarynyń tıisti dárejesinde bola almady. Muqanov joldas jazýshylar ortasynda bolshevıktik syn men ózara syndy bastamaı otyr. Jazý­shylar odaǵynyń prınsıpi tvorchestvolyq syn men ózara synnyń ornyna tamyr-tanystyq qaty­nas­tar, qateler men kemshilikterdi búrkeý ornaǵan. Osyndaı keseldi sıstemanyń saldarynan jazý­shy­lardyń shyǵarmalary talqylanbaıdy, qazaq ádebıetin damytýdyń ómirlik mańyzdy máseleleri der kezinde kóterilmeıdi, dep Jazýshylar oda­ǵy­nyń, onyń basshysy S.Muqanovtyń basshy­lyq jumystaryn joqqa shyǵardy. Elýinshi jyldardyń bas kezinde qazaq zııaly­lary­na qarsy júrgizilgen saıası naýqanda sol kezdegi Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovtiń róli jaıynda jazýshy Ǵ.Mustafın keıinnen: «Shaıahmetov jol­das­qa jazýshylardyń tarqamaıtyn ókpesi bar. Ol kisi halqymyz súıgen jas ádebıetti súıe bilmedi. Eger súıe bilse, pálen jyl basshylyqta otyrǵanda, aı­tar­­lyq birdeme isteı de biler edi. Tuqyrtýdy ǵana bildi... Olar ádebıetti tek ákimshilik jolmen basqa­ra­tynyn, ádebıettiń teorııalaryn zerttemeıtinin Ke­ne­sary máselesinde tipti aıqyn kórsetti. Kene­sary jaıynda halyq pikiri erteden ekiudaı bola­tyn. Shaıahmetov joldas gazet betinde Kenesaryny tipti uranǵa qosqan soń, jurtshylyq partııa pikiri eken dep qaldy. Ádebıettiń barlyq salalarynda Kenesary tirilip, túregeldi. Qatelespegen áde­bıet­shi kemde-kem. Bireý az, bireý kóp qatelesti... Shaıahmetov.... aqyry aıypty basqalarǵa aýdaryp, ózi shildiń buqqanyndaı buǵa qaldy» (Qazaq áde­bıe­tiniń jáıi jáne mindetteri. «Ádebıet jáne ıskýsstvo»,1954, №10), dep jazýynda da ashy shyn­dyq­tyń sarǵaıǵan silemderi kórinedi. Soǵystan keıingi qıyn kezde respýblıka basshysy bolǵan (1946-1954) J.Shaıahmetovtiń Stalındik saıasattyń júr­gizý­shisi bolǵany da ras. Túrli qaýly-qararlar shy­ǵaryp, joǵarydan jel berip otyrǵan Máskeýdiń nus­qaýlaryn oryndamaý sol kezde qalyptasqan saıa­sı ahýalda múmkin emes. Ol respýblıka bas­shysy úshin mindetti bolatyn. J.Shaıahmetov te óz qyz­metiniń mindetterin zamanyna laıyqty oryn­daýǵa tyrysty. О́zine júktelgen qyzmetti oryndaý barysynda joǵary jaqtyń qaharynan qoryqqan ol plenýmda ózin-ózi synaýǵa deıin bardy. Kenesaryǵa qatysty júrgizilgen saıası naý­qan­nyń barysynda eń kóp «taıaq jegen» aqyn Qalı­jan Bekhojın boldy. Aqynnyń «Batyr Naýan» (1940) poemasyn jáne «Kenesary-Naýryzbaıdyń áde­bıettegi beıneleri» («Ádebıet jáne ıskýsstvo», 1941, №5) atty maqala jazýy onyń shyǵar­ma­shylyǵynyń tóbesine qara bultty qoıýlata tústi. M.Sársekeevtiń «Q.Bekhojın shyǵarma­laryn­daǵy ultshyldyq saryn», («Sosıalıstik Qazaqstan», 22.VII. 1951) T.Ismaılov pen S.Ju­maǵalıevtiń «Q.Bekhojın shyǵarmalaryndaǵy býrjýazııashyl-ult­shyldyq» («Ádebıet jáne ıskýsstvo», 1951, №10), Muqash Sársekeevtiń «Taǵy da Q.Bekhojınniń tvor­chestvosyndaǵy qatelikter» («Lenınshil jas», 12.XII. 1951) sııaqty maqala­larynyń negizgi sary­ny aqyn shyǵarmashy­lyǵyndaǵy ultshyldyqty, býrjýazııashyldyqty dáleldeý boldy. Kenesaryǵa baılanysty saıası naýqannyń ba­rysynda bar «pále-jala» Qazaq SSR Ǵylym aka­­demııasyna, onyń prezıdenti Q.Sátbaevqa da ja­byl­dy. Qanyshtyń «Edige batyr» jyryna al­ǵy­sóz jazyp, alǵash bastyryp shyǵarýy (1927) ony «ultshyldar» qataryna buryn-aq qosyp qoı­ǵan bolatyn. Al Kenesaryǵa baılanysty ony qý­dalaý tipti asqynyp ketti. Q.Sátbaevty qýǵyn­daýdyń apogeıi 1952 jyly sáýir aıynyń 15-17-si kúnderi bolyp ótken Ǵylym akademııasynyń jal­py jınalysy boldy. Oǵan Qazaqstan kompar­tııa­sy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy J.Shaıahmetov qatysyp, uzaq sóz sóıledi. Ol akademııa­nyń ǵylymı jumystarynda oryn alǵan óreskel ıdeo­logııalyq «qatelikterge» kóbirek toqtaldy. Q.Sát­baev­qa taǵylǵan negizgi kemshilikter Qazaq SSR Ǵy­lym akademııasy prezıdıýmynyń bas ǵylymı hatshysy D.Sokolskııdiń baıandamasynda synal­dy. Oǵan ǵylymı mamandardyń jetekshisi retinde alqa aldynda esep bermeıdi, ǵylym men óndi­ris­tiń baılanysyn álsiretip jiberdi, kadr tańdaýdyń stalındik prınsıpterin buzdy, akademııany iskerlik qabileti joq, saıası jaǵynan senimsiz adam­dar­ǵa toltyrdy. Sóıtip, ókimet qarjysyn dalaǵa shash­ty degen aıyptar taǵyldy. Bul jerde saıası jaǵynan senimsiz dep otyrǵany E.Bekmahanov, E.Ys­­maıylov, Q.Jumalıev, E.Dilmuhamedov, A.Ju­­banov, t.b. bo­latyn. Jınalys osyndaı kemshilikterge jol bergeni úshin Q.Sátbaevty qyzmetinen bosatty. Qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalarynda qap­tap ketken «býrjýazııalyq burmalaý­shylyqtar» úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, onyń prezıdıým predsedateli S.Muqanov qatty synǵa alyndy. Kóp uzamaı-aq jazýshylar arasynda kommýnıstik tárbıe jumystaryn álsiretip, olardyń sovettik shyndyqty kórkem beıneleýine durys basshylyq jasamaı, «býr­jýazııalyq burmalaýshylyqtarǵa» qar­sy kú­res­ti óz dárejesinde júrgize almaǵan­dyǵy úshin S.Mu­qanov ta qyzmetinen bosatylyp, onyń ornyna Jaı­murzın jaıǵasty. Aqyn-jazýshy da, synshy-ǵalym da emes, fılosof Jaı­murzınniń kelýi Jazýshylar odaǵyndaǵy ıdeo­lo­gııalyq tárbıe, áshkereleý jumystaryn kúsheıtý maqsatyn kózdegen bolatyn. Soǵystan sońǵy soıqannyń basty «keıipkeri» E.Bekmahanov bolsa, 1951 jyly partııadan shy­ǵa­rylyp, ýnıversıtettegi jumysynan qýylǵan soń, oǵan tipti Almaty qalasynda turýǵa da ruqsat berilmegendikten, ol Almaty oblysynyń Narynqol, Jam­byl oblysynyń Shý aýdandarynyń mektepterinde tarıh pániniń muǵalimi bolyp jumys istedi. Aqy­ry 1952 jyldyń 5 qyrkúıeginde E.Bekmahanov tut­qyndaldy. Oǵan mynadaı saıası aıyptar ta­ǵyl­dy: «1952 jylǵy 5 qyrkúıekte Qazaq SSR Memlekettik qaýipsizdigi mınıstrligi Bekmahanov Ermu­han­dy tutqyndap, oǵan antısovettik qyzmeti úshin aıyp taqty. SSRO-da ornaǵan saıası qury­lys­qa qarsy nıette bolǵan Bekmahanov Ermuhan­nyń óziniń ǵylymı qyzmetker bolǵan jaǵdaıyn paıdalanyp, 1942-1952 jyldarda antısovettik jumys júrgizgendigi anyqtaldy. О́ziniń «ǵyly­mı» jumystarynda ol Qa­zaqstannyń Rossııaǵa qo­sylýynyń mańyzyn býr­jýazııashyl-ultshyl tur­ǵydan túsindirdi. О́ziniń ultshyldyq konsep­sııa­syn negizdeýde Bekmahanov reaksııashyl aqyn­dar­dyń jáne sovet halqynyń qas jaýlary – alashor­da­shy­lardyń derekterin paıdalan­dy. Onymen birge óziniń tanystarynyń arasynda antısovettik úgit júrgizdi... Bekmahanov sovet ókimetine jaý pıǵylda bo­lyp, 1942-1952 jyldary ultshyldyq ıdeıalardy nasıhattap, antısovettik úgit júrgizgeni úshin... RSFSR qylmystyq kodeksiniń 58-statıasynyń 10-bóliminiń ekinshi bóligine sáıkes aıyp ta­ǵyl­dy» (Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Ortalyq arhıvi. Qor-23, tizbe-1, is- 447, 1-2 better). Qazaqtyń sanaly azamattarynyń bári túrmede shirir me edi, kaıter edi, egerde 1953 jyldyń naý­ry­­zynda «halyqtardyń kún kósemi» I.V.Stalın qaı­tys bolmaǵanda. Bılik basyna kelgen N.S.Hrý­shev I.V.Stalındi «jeke adamǵa tabynýshy­lyq­pen» aıyptap, ol júrgizgen saıası qýdalaýlardyń bar­ly­ǵyn partııanyń qateligi dep jarııalady. Kóp uzamaı Qazaqstannyń da basshylyǵy aýysty. J.Shaıah­metov­tiń ornyna Ponamarenko Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hat­shysy bolyp keldi. Eki adamnyń ońasha sóılesýi­niń ózi kúdikti sanalyp kelgen Qazaqstanda da oń ózgerister júre bastady. Nátıjesinde, 1951-52 jyldary sottalyp, jer aýyp ketken E.Ys­maıylov, Q.Jumalıev, Q.Muhamethanov, B.Sú­leımenovter túrmeden bosap shyqty. B.Kenjebaev, T.Nur­ta­zın, Á.Qońyratbaev, M.Qarataev sııaq­ty azamat­tar­dyń Almatyǵa oralyp, ǵylymı-shy­ǵarma­shylyq jumystarmen aınalysýyna múm­kin­dik týdy. Ýaqytsha Máskeýde boı tasalap júrgen M.Áýezov respýblıka basshylyǵynyń ar­naıy shaqyrýymen elge oraldy. E.Bekma­hanovtyń da isi qaıta qaralyp, 1954 jy­ly 16 aqpanda aqtalyp shyqty. Ol óziniń buryn jumys istegen ýnıversıtettegi «Qazaqstan tarıhy» kafedrasyna qaıta oralyp, us­taz­dyq, ǵylymı jumys­taryn jalǵas­tyrdy. Qansha aýyr bolǵanymen de, abaqtydaǵy azapty jyldar Erekeńniń saǵyn syndyra al­mady. Ol óziniń bu­ryn­ǵy ǵylymı izdenisterin jal­ǵas­­tyryp, 1957 jyly KSRO Ǵylym akade­mııa­sy­nyń «Naýka» baspasynan «Qazaqstannyń Ros­sııaǵa qosylýy» (orys tilinde) atty irgeli eńbegin jarııa­lady... Ǵalymnyń qazaq tarıhyn zertteýdegi jemisti eńbegi ǵalymdar tarapynan joǵary baǵala­nyp, ol 1964 jyly Qazaq SSR Ǵylym akademııa­synyń korrespondent múshesi bolyp saılandy. Solaı desek te, kezinde E.Bekma­hanovtyń esimin Odaq ǵalymdaryna tanymal etken, keıinnen ózin ǵana emes, búkil qazaq zııalylaryn qýǵyndaýǵa negizgi sebepterdiń biri bolǵan «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyl­dardaǵy qazaq tarıhy» (1947) atty  eńbegi sovet ókimeti jyl­darynda basylym kórmedi. Tek elimiz egemendigin alǵannan keıin baryp, orys jáne qazaq tilderinde jaryq kórip, qalyń oqyrmannyń rýhanı ıgiligine aınaldy. Sóıtip, ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary­nyń ózinde-aq ultyn súıgen azamat Ermuhan Bek­ma­hanovtyń otarshyldardyń oıranynan aıaqqa taptalyp qalǵan Kenesary-Naýryzbaıdyń rýhyn qaıta kóterip, halqynyń ulttyq sana-sezimin oıa­tý­ǵa baǵyttalǵan is-áreketiniń aıaǵy búkil ult­jan­dy qazaq ataýlyǵa qarsy baǵyttalǵan saıası naýqanǵa ákelip soqtyrdy. Búginde eliniń eldik namysyn kóterip, otarshyldarǵa qarsy tý kóterip shyqqan ardager azamattyń esimin bilmeıtin, onyń eli úshin jasaǵan rýhanı erlikterin maqtan tut­paı­tyn qazaq joq. Azattyq jolynda Kenesarylar mert bolǵan ulttyń uly armandary bú­gingi kúnderi saltanat quryp otyr. Ony týǵan halqy da ar­daqtap, ulttyq batyry sanaıdy desek, qazir Astananyń qaq tórinde, bir kezderde ózi at oına­typ, otarshyldarmen aı­qas­qan Ertistiń ja­ǵ­a­synda Kenesarynyń záýlim eskertkishi as­qaqtap tur. Dandaı YSQAQULY, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.