Qys qyr astynda

Al oǵan ázirliktiń jaıy qalaı? Iá, tań atpaımyn dese de, kún qoımaıdy demekshi, jaz da ótip barady. Al odan arǵyda qo­ńyr kúzge de bir-aq aıdaı ýaqyt qalypty. Qys qyr astynda dep jatqanymyz da sondyqtan. Endeshe qoldan sýsyp shyǵyp bara jatqan altyndaı ýaqytty tıimdi paıdalanyp jatyrmyz ba? Aıǵaılaı-aıǵaılaı qasqyr­dan da uıat boldy demekshi, Se­meıdiń qysqa daıyndyǵy týra­ly sóz qozǵaýǵa keıde óziń de uıa­lasyń. О́ıtkeni, bul ábden jaýyr bolǵan taqyryp. Biraq solaı eken dep únsiz qalýdyń jáne reti joq. Onyń ústine istiń baıy­by­na barmaı, tyrnaq astynan kir izdeıtinder qaı kezde bolsyn ta­bylady. Ortaq iske qolqabys tı­gizýdiń ornyna kerisinshe bóget jasap baǵatyndar da solar. Sondaı keraýyzdyq saldarynan Semeı bıylǵy qysqa taǵy da daı­yn emes degen birjaqty pikirdiń ınternetke deıin shyǵyp ketkenin estip-bilip otyrmyz. Shyn­dy­ǵynda máseleniń mánisi qalaı, endi soǵan toqtalsaq deımiz. Osy oraıda, qalanyń jańa basshysy Aıbek Kárimovtiń ja­ńa qyzmetke taǵaıyndalǵan betten birinshi kezekte jylý máse­le­sine bel sheship, kirisip ketkenin aıtpasqa bolmaıdy. Bul óz­ek­ti másele qazirde de ákimniń na­zarynan tys, kóńilinen tasa qa­lyp otyrǵan joq. Sonyń aıǵa­ǵyndaı, ol osyǵan deıin osy má­sele jóninde qalanyń segiz jerinde jıyn ótkizgen-di. Sol jı­yndarda zańdy jáne jekelegen tulǵalardyń jylýǵa bereshegi, tur­ǵyn úılerdiń qysqa daıyn­dy­ǵy jan-jaqty sóz boldy. Mu­nyń syrtynda bul máseleler jergilikti basylymdar men teledıdardan turaqty túrde qozǵa­lyp keledi. Sonyń bári qosyla kelgende is nátıjesi jaman emes. Aı­ta­lyq, jylýǵa qaryz ótken jyl­dyń osy merzimimen salystyr­ǵan­da eki esege kemigen. Solaı deı turǵanmen, áli de ótelmeı jatqan qaryz mólsheri 600 mıllıon teńgeniń ústinde. Qaısybir kásiporyndardyń bul turǵydaǵy qaryzy mıllıon teńgeden asyp otyrǵany, árıne qynjylarlyq jáıt. Sol sebepten de jergilikti bılik amalsyzdan qatań shara­lar­ǵa barýda. Iаǵnı, mundaı ká­sip­oryndar jylý júıesinen aǵy­tylyp tastaldy. Sondaı-aq, jeke tulǵalarǵa da qatań sharalar qarastyrylýda. Máselen, al­daǵy jylý maýsymynda sý, ja­ryq, jylý úshin ortaq kvıtansııa engizilýi múmkin. Sonda siz jylýǵa qaryz bolsańyz jaryqtan qa­ǵy­lasyz. Bul, árıne qatal shara. Bi­raq, «aıýǵa namaz úıretken taıaq» demekshi, sondaı qatań talap ta kerek pe deımiz. Al endi turǵyn úılerdiń qys­qa daıyndyǵyna kelsek, bul má­se­lede de qozǵalys joq emes, bar. Solaı deı turǵanmen, tur­ǵyn úı kooperatıvteri basshyla­ry­nyń basym bóligi áli de kún tártibindegi ózekti máselege sa­mar­qaýlyq tanytýda. Qaladaǵy barlyq turǵyn úılerdiń ázirge teń jarymynan astamynyń alda­ǵy qysqa daıyn bolmaı otyr­ǵany soǵan aıqyn dálel. Já, endi qysqa daıyndyq ba­rysyndaǵy negizgi túıindi máse­lege keleıik. Mundaǵy dabyl qa­ǵarlyqtaı jáıt týraly osydan alty-jeti jyl buryn sóz qozǵala bastaǵan bolatyn. Shyndyǵynda sonaý otyzynshy jyldardan beri aýystyrylmaı ábden tozyǵy jet­ken jylý qubyrlary men sany kóp te sapasy joq qaptaǵan qa­zan­dyqtar munda apatty jaǵdaı­dyń kez kelgen ýaqytta oryn alatyndyǵyna kúmán qaldyr­ma­ǵan. Abyroı bolǵanda, osy bir ózek­ti máselege 2005 jyly obly­myzǵa kelgen saparynda Elbasy­myz kóńil bólip, respýblıka Úki­metine naqtyly tapsyrma ber­gen-di. Sodan beride Semeıge ót­ken jyldyń sońyna deıin tek jylý máselesin sheshý úshin res­pýblıkalyq bıýdjetten 16 mıllıard teńgege jýyq qarjy bó­lindi. Osy eki aralyqta tıimsiz dep tabylǵan 14 qazandyq jaby­lyp, jańadan eki qazandyq qa­tarǵa qosyldy, jalpy uzyndyǵy 45 shaqyrym bolatyn jylý qu­byrlary almastyryldy. Al bıylǵy jyly qalanyń sol jaǵalaýyn jylýmen qamta­masyz etetin birinshi energe­tı­ka­lyq jylý ortalyǵyndaǵy keshen­di qurylysqa respýblıka, ob­lys jáne qala bıýdjetinen 8 mıllıardtan astam qarjy bólinip otyr. Onyń basym bóligi orta­lyq­tan kelip jatqany aıtpasa da túsinikti. Sondaı-aq, álgi keshendi qurylys alańyna qajetti materıaldar da jetkilikti. Munda 600-ge jýyq adam úsh maýsymda bel sheshpeı eńbek etýde. Olar munda jańadan salynyp jatqan saǵattyq qýaty 200 gkal. eki sý jylytqysh qazandyǵynyń, sý qoı­masynyń, kómir túsirip, ony untaqtaıtyn, sol kómir qaldy­ǵyn saqtaıtyn qoıma qury­lys­ta­rymen jáne basqa da mańyzdy jumystarmen shuǵyldanýda. Bu­ryn ortalyq sýdy qalalyq «Vodakanal» mekemesinen alyp kelgen bolsa, endi sý tikeleı Ertis ózeninen tartylýda. Soǵan oraı sýǵa qajettilikti qamtamasyz etý úsh esege artqan. Sondaı-aq, qa­zirgi zamannyń jańa qondyr­ǵy­laryn ornatý nátıjesinde tútin­nen keletin zııan mólsherin 99,60 paıyzǵa kemitýge qol jetkizilmek. Osy atalǵan jylý ortaly­ǵy­na qarasty jetinshi qazandyq bastapqyda tek kúrdeli jón­deý­den ótkiziledi dep eseptelse, áb­den tozyǵy jetkendikten endi ony qaıta salý qajettiligi týyn­dap otyrǵan kórinedi. Bul is te jyl aıaǵyna deıin óz sheshimin tap­paq. Qalǵan jumystardyń bá­ri óz merziminde aıaqtala­tyndyq­tan budan qala turǵyndary zardap shekpeıdi desedi mundaǵylar. Joǵaryda aıtqandaı, Semeıdegi jylý máselesi jergilikti bı­liktiń nazarynan tys qalyp ot­yr­ǵan joq. Aıtalyq, jýyrda munda oblystyq energetıka jáne komm­ý­­­­naldyq sharýashylyq basqarma­sy­nyń bastyǵy Aıtqazy Sherýbaev, Semeı qalasy ákiminiń or­ynba­sa­ry Dmıtrıı Garıkov jáne «Tep­lo­kommýnenergo» memlekettik kom­­­mýnaldyq kásipornynyń tehnıka­lyq dırektory Qýat Myr­zas­pa­ev­tyń qatysýymen bu­qaralyq aqpa­rat quraldary ókil­derimen baspa­sóz máslıhaty ót­kizildi. Onda da talaı máseleler ortaǵa salyndy. Qalanyń orta­lyq bóligindegi qa­zan­dyqtar al­daǵy jylý maýsy­my­na qazirden daıyn ekendigi aı­tylmaı qalma­dy. Jalpy, Semeıdegi jylý má­selesi 2013 jylǵa deı­in túpki­lik­ti óz sheshimin ta­ba­dy dedi ob­lystyq basqarma bas­ty­ǵy. Son­dyqtan dombyram ne deı­di, men ne deımin degen bos sóz­den aýlaq bolaıyq, aǵaıyn. Dáýlet SEISENULY, Semeı.