Táýelsizdik fılosofııasy

Dúnıede búkil tiri jan, tirshilik ıesi táýelsizdikti iz­­deıdi, soǵan um­ty­­­lady. Ol sanaly da, sanasyz da tirshilikke tán. Bul tú­sinikti, óıtkeni ár­bir tirshilik ıesi bostandyqta, erkindikte ómir súredi. Erkindik, bostandyq degen ne? Ol tirshilikte eshqandaı kederginiń, qyspaqtyń, bolmaýy, qyspaq kedergi joq jerde erkindik bar. Álemdegi barlyq jan-janýar, qus-qutan bári de sol bostandyqta, erkindikte ómir súredi. О́mirine turǵan ortasy qolaısyz bolsa, olar odan basqa jaqqa oryn aýystyrady. Ondaı múmkindik joq bolsa, onda erkindik te joq. Sonda táýelsizdik, erkindik degen ne? Ne isteımin, ne jasaımyn, qaıda baramyn dep basqa da yntalylyqqa eshqandaı kedergi bolmasa, mine, sol erkindik. Al táýelsizdik she? Ol da erkindikten tý­yndaıdy. Táýelsizdik ol eshkimnen qaımyqpaý, eshkimge baǵynyshty bolmaý, oıyńa kelgen alǵashqy isińe erkin kirisý, jaltaqtamaý. Bul, árıne, tabıǵı qubylys. Biraq, XVIII ǵasyr­daǵy fransýz fılosoftarynyń kóshbasshysy Denı Dıdronyń pikirinshe, erkindik jansyz dúnıege de tán kórinedi. Onyń pikirinshe, álemde qozǵal­maıtyn zat joq. Bári de qozǵalysta, eger keıbir qozǵalmaıtyn zat bolsa, onda ony ustap turǵan kedergi bar bolǵany. Eger sol qozǵal­maı turǵan zattyń kedergisin alyp tastasa bol­dy, ol qozǵalysqa túsedi degen bolatyn. Olaı bolsa, sol qozǵalystyń ózi de erkindik kóri­nedi. Al endi álemde eshbir kedergisiz, absolıýtti táýel­sizdik, erkindik bar ma degen suraq týyndaıdy. Abstraktili túrde ondaı táýel­sizdik bolady deýge keledi. Biraq, naqty ómirde mundaı, absolıýttik táýelsizdik joq, bolmaıdy da. Barlyq táýelsizdik naqty jaǵdaıda, belgili dárejede, qatynasta ǵana kezdesedi dep túsiný kerek. О́mirde barlyq is-áreket, qubylys bir ja­ǵynan alsań táýelsiz, al ekinshi jaǵynan táý­eldi, keıde baǵynyshty bolyp keledi. Táýel­sizdikti absolıýtti túsiný – ol óreskeldik, tabıǵatqa qarsy kelý. Álemde jaratýshy Alladan basqa, absolıýtti táýelsiz eshnárse joq. Meıli ol sanaly ne sanasyz, jandy ne jansyz bolsyn. Qalǵan dú­nıede táýelsizdik pen táýeldilik tyǵyz baı­la­nysta kezdesedi. Sonda táýelsiz degenimiz ne? Ol belgili jaǵdaıda táýelsizdiktiń jalpy alǵanda táýeldilikten basym bolýy. Ony absolıýtti dep túsiný – ol da tirshilikke qaıshy. Al endi túrli jaǵdaıda táýeldiliktiń táýelsiz­dik­ten basym bolǵan kezderi de kezdesedi. Máse­len, tutqynda otyrǵan adam, bodandyqta ómir súrgen el – táýeldi. Torda ustalǵan qus, baı­laýly mal, zoobaqtaǵy ańdar – táýeldi, olarda erkindik joq, sana da joq, biraq sezim bar. Tutqyndyqtan bosasa boldy, ushyp, erkin ketedi. О́ıtkeni, erkindik bárine kerek. Tabıǵı ómir, tirshilik zańy. Al adam – qoǵamdyq sanaly, tirshilik ıesi. Ol qashanda erkindikti, bostandyqty ańsaıdy, tek ańsap qana qoımaıdy, sol úshin ádis-tásil izdeıdi, kúresedi, tipti janyn pıda etýge deıin barady. Adam balasyna tutqynda bolýdan nemese eriksizdikten qıyn nárse joq. Máselen, kóshpeli bolyp, keń dalany jaılaǵan halyq ómir boıy bostandyqta, erkindikte ómir súrdi. Ol basqa otyryqshy elder sııaqty bostandyq úshin kúreske shyqqan joq. О́ıtkeni, ómiri bostandyqtan turdy. Onyń sol erkindiktiń ne ekenin sezbeýi de múmkin, eger de ózinde bar álgi erkindikke qaýip tónbese. Kóshpeli halyq eline syrttan jaý kelgende janyn salyp aıanbaı, erlikpen jerin qorǵaǵan, sol úshin ómirin pıda etýge deıin barǵan. Biraq, qorqatyny bir ǵana nárse bolǵan. Ol – jaý qolyna túsip, tirideı qapasta qamalmaý, erkindikten aırylmaý. Olar úshin kiriptar bolý, erkinen aırylý ólimnen de aýyr jaza retinde eseptelgen. Máselen, sol kóshpeliler ókilin patsha úkimeti túrli aıyp taǵyp, «ıtjekkenge» jer aýdarǵanda, sol jerden jolda ashtan, ne basqadan ólemin demeı, myńdaǵan shaqyrym jerden aı men kún, «qus joly» men «temirqazyqty» nysanaǵa alyp, eline jaıaý qashyp jetetin bolǵan. Qoǵamdyq tarıh dáleldegendeı, adam bala­sy qashanda bostandyq, táýelsizdik úshin kú­res­ken. Táýeldiliktiń eń joǵary shegi abaqtyǵa salý, jer aýdarý, quldyqta ustaýmen qatar, bú­kil el kóleminde qarasaq, ol bodandyqqa aı­naldyrý. Bodan bolǵan el – eriksiz, bas bostandyǵy, erki joq el. Ol basqa ústem elge qyzmet etedi. Eti tiri, sanasy oıanǵan, erkindikti oılap, sol bodan elden shyqqan zııaly azamattar bolsa, ústem el, olardyń eńsesin basyp, kózin joıǵan. Degenmen ómir bir qalypta turmaıdy, jańa el oıshyldary dúnıege kelip, qozǵaý salǵan. Sóıtip bostandyq úshin kúres esh tolastamaǵan. Bul da ómir shyndyǵy. Bostandyq, erkindik, táýelsizdik – asyl arman. Oǵan jetýdiń joly árqıly, túrlishe. Negizgisi ekeý. Biri – kúres joly, ekinshisi kelisim joly. Osy ekeýiniń eń belgili, erteden kele jatqan sara ustanymy – ol ult-azattyq kúres joly. Bul jolda qan tógiledi, shyǵyn bolady. Osyǵan qaramastan el basyn ólim men ómir teketiresine tigip kúreske shyqqan. Máselen, orys halqy uzaq jyldardaǵy kúres nátı­je­sin­de bodandyqtan qutyldy. О́z aldyna táýelsiz el bola aldy. Orys halqy, erkindigi úshin eki jaqty qaýipti kúshpen aıqasyp, kúreske shyq­ty. Biri – Batystan shyǵyp orys jerin jaý­la­maq bolǵan shved, nemis – tevtondyqtar bola­tyn. Bul da orys halqyna ońaılyqqa túspedi. Al­dy­men, túrli usaq knıazdikterge bólingen orys­tardyń aýyzbirligi bolmady. Sodan ózderi talaı opyq jedi. Aqyrynda 1242 jyly sáýir aıynda Chýd kóli muz aıdynynda bolǵan tev­tondyqtarǵa qar­sy júrgizilgen qandy shaıqas­ta orys ja­saq­taryn bastaǵan Novgorod – Sever knıaz­diginen shyqqan 22 jasar Aleksandr Iаroslavıch (1120-1263) (sol shaıqastan keıin Nevskıı atan­­ǵan) jaýdy talqandap jeńip, orys halqynyń rýhyn kóterdi. Biraq, orys halqy otanyna Shy­ǵystan da qaptap kelgen mońǵol-tatar basqyn­shylyǵyna dýshar bolǵan edi. 1223 jyly ma­myrda Qalqa ózeni boı­yn­daǵy shaıqasta orys­tar tas-talqan bolyp je­ńilip, bodandyqqa aı­naldy. Altyn Orda han­dyǵyna baǵynyp, túrli salyq tólep túrýǵa májbúr boldy. Osy jerde eske alatyn jáıt, ol Batystan kel­gen jaýǵa orys jeri kerek boldy. Shyǵys­tan kelgen jaýǵa salyq tóleıtin baǵynyshty el kerektigi. Ekeýi de táýeldilik, biraq sońǵysy sál de bolsa jeńildeý edi. Sondyqtan Aleksandr Nevskıı qaı jaqty betke alý dılemmasy týǵanda, ol Rım Papasy ýákilderiniń usyny­syn qabyldamaı, betin shyǵysqa aýdaryp, Ba­tyı han jaǵynda boldy. Búl úlken kóregendik edi. Ol kezde orys halqynyń jaǵ­daıy keıingi jyldarǵa qaraǵanda ájeptáýir je­ńildeý boldy. Aleksandr Nevskıı, onyń ákesi Iаroslav Batyımen til tabysty, durys qarym-qatynasta boldy. Álemde qandaı kúshti ımperator, han, korol, ámir bolsa da elde kóregen adam bar dep estise, ony qasyna aldyrǵan. Ondaılardan Gıt­ler de, Stalın de qashpaǵan. Máselen, Volf Messıngti ekeýi de bilgen. Pikirin tyń­daǵan. Ekeýi de Tıbet danyshpandary qupııasyn bilmekke umtylǵan. О́ıtkeni, bári belgisiz jáne baǵynyshty emes. Bolashaq kúńgirt. Sondyqtan oıly el basshylary táýelsizdik pen táýel­di­likti baılanystyryp ustaı bilgen. Tabıǵatta máýeli aǵash ıilip, máýesiz aǵash boı tiregen, talasyp ósken. Biraq, joǵaryda aıtylǵandaı ıilip, táýeldilik kórsetý negizgi maqsat emes, táýelsizdikke jetýdiń áreketi bolýy kerek. О́ıtkeni, bári seniń qolyńda emes. Qazaqta qandaı adam bolsyn, bir iske kirisip ony bastar aldynda, tipti ol is emes-aý, oı túrinde bol­sa da: «Qudaı qalasa», deıdi. Nege? О́ıt­keni, árbir istiń oryndalýy kóptegen faktor­larǵa baılanysty. Qazaq sony bilgen. Sonymen, táýelsizdik pen táýeldilik ara­syn­da dıalektıkalyq baılanys, qatynas bar. Dúnıede absolıýtti táýelsizdik te, táýeldilik te joq. Biraq, solardyń qaısysy basym? Másele sonda. Biz táýeldiliktiń bir kórinisi, quldyq ne tutqyn bolý dedik. Ondaılardyń oıy ishinde, táýelsizdikti armandaıdy. Qolynan kelse qu­tylý jolyn izdeıdi. Táýelsizbin degen janda kim bolsa sol bolsyn, báribir ekinshi jaǵynan táýeldi. Osynyn bári ómir dıalektıkasy. Bilgir basshy osylardyń bárine mán bergen, retimen qoldanǵan, degenine jetken. Sonymen, Qalqa ózeni boıyndaǵy jeńilis izsiz qalmady. Orys halqynyń sanasyn oıatty. Aqyrynda 1380 jyly Kýlıkov dalasynda bol­ǵan shaıqasta Máskeý knıazi Dmıtrıı Donskoı Altyn Orda hany Mamaıdy je­ńip, orys halqy­nyń bodandyqtan qutylýyna tarıhı bastaý jasady. Sóıtip, bir jaǵynan moń­ǵol-tatar sha­býyly orystardy bodandyqqa ákel­se, ekinshi jaǵynan olardyń namysyna tıip, sanasyn oıat­ty, alaýyzdyqty toqtatyp, Más­keý knıazdigi tó­ńireginde birigip uıymdasýy­na negiz boldy. Bul orys maqaly: «Net hýda, bez dobra» (qıyn­dyqsyz rahat joq) degenine uqsas oı. Osyndaı qıyndyqtar Ýkraına halqy basy­na da tústi. Olar da talaı ret polıak shabý­yldaryna qarsy kúresip, aqyr sońynda Reseımen birigip, táýelsiz elge aınaldy. Táýelsizdik amerıkan halqyna da kúrespen keldi. Ony bastaǵan Djordj Vashıngton 1781 jyldyń 1 qazanynda Iorktaýnda bolǵan qat­ty shaıqasta aǵylshyn kúshterin talqandap, Ame­rıka táýelsizdikke jetti. Keıin osyndaı erkindikti Kanada, Avstralııa sııaqty elder odan ári jalǵastyrdy. Sońǵy ekeýi qantógissiz, kelisim arqyly bostandyq aldy. Anglııadan uzaqqa sozylǵan tartys, aqyrynda kelisim arqyly jetken eldiń eń bir aıqyn kórsetkishi – bul Úndistan. 1947 jyly Djavaharlal Nerý kezinde Úndistan táýelsiz memleket bolyp jarııa­landy. Táýelsizdikke kelisim arqyly qol jetkizý ol da jaı bola qoımaıdy, ony uzaq kúres­tiń nátıjesi dep uǵý kerek. Ekinshi jaǵynan, ústem bolǵan otarshyl el mundaı kelisimge, erkimen emes, amalsyzdan kónedi. Son­dyqtan da Úndistanda ol úshin bir oq atyl­mady. Bir adam shyǵyn bolmady. Bul kúrestiń bastaýyn Mahatma Gandı júrgizgen edi. Otyryqshy halyq bir jerde konystanyp, birigip ómir súrýge daǵdylanǵan bolsa, kóshpeli halyq mal sharýashylyǵy jaǵdaıyna baıla­nys­ty myńdaǵan jyldar daralanyp ómir sú­rýge, udaıy qonys aýdarýǵa beıimdelgen. Kósh­pelilerge jańa jer malǵa jaıly bolsa, jersingen. Sondyqtan olardyń tarıhı ómirinde jan-jaqqa tarap, tarydaı shashylyp, túrli sebepterge baılanysty birinen-biri qol úzip, kete berý onsha qıyndyq ákelmegen. Biraq olar qaıda júrse de ózderiniń ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, tilin, dinı senimin saqtaı bilgen. Bul daǵdyny sol alystaǵy kóshpelilerdiń tikeleı urpaǵy qazaqtardan aıqyn baıqaımyz. Oty­ryq­shy halyq úırengen jerden zorlyq bolmasa, qonys aýdarmaǵan, ómir súre almaımyn dep qoryqqan, al kóshpelilerde ondaı úreı bol­maǵan. Bul olardyń turmystyq táýelsizdiginiń bir kórinisi bolsa kerek. Qazirgi dáýirde zaman kúrt ózgerdi. Kóshpeli turmys tarıh sahnasynan birjola ketti, el otyryqshylyqqa kóshti. Al ulttyq sezim saq­talyp qana qoıǵan joq, ol basqa elderde júr­gen qazaq baýyrlystarda jyldan-jylǵa kú­sheıip, olardyń sanasyn bıleýde. Biz kimbiz, babalarymyzdyń tarıhy qaıdan bastalady, elimiz qaıda, jerimiz qaıda degen tereń ishki sezim olardy tolqytyp tolǵandyryp, ózderiniń rýhanı temirqazyǵy endi Táýelsiz Qazaqstan ekendigi jan-dúnıesine shymyrlap enip, tamy­ryna boılap, tarıhı Otanym men jerim bar degen sana olardyń ómirlik qaǵıdasyna aınalýda. Olar otanymyzǵa kóship keler, ne kelmes, biraq táýelsiz Qazaqstan turǵan kezde qazaq­tyǵyn joǵaltpaıdy. Qazaq halqy syrtqy shabýyldardan ábden sharshaǵan kezinde Reseıge bodan boldy. Má­selen, Qoqan handyǵynyń sheksiz tepkisin kór­gen Syr eli 1853 jyly Orynbor gýbernatory, general V.A.Perovskıı áskerin qýanyshpen qar­sy aldy. Keıin Keńes ókimeti sol júıeni saqtap qaldy. Osylaısha buryn kóshpeli tur­mys qur­ǵan qazaq halqy otyryqshylyqqa aınaldy. Kolhoz, sovhozdar paıda boldy. Elde iri óndirister salynyp, Qazaqstan ındýstrııaly-agrarly elge aınaldy. Halyqtyń saýat­syz­dy­ǵy joıyldy. Mektep, tehnıkým, joǵary oqý oryndary, mádenıet oshaqtary ashyldy. Qa­zaqstan óziniń aýmaǵy, Konstıtýsııasy, memlekettik rámizderi bar odaqtas respýblıkaǵa aı­naldy. Osynyń bári burynǵy daǵdyly tur­mys­pen salystyrǵanda aıqyn damý bolatyn. Degenmen, qazaq táýelsiz memleket bola aldy ma? Árıne, joq. Áıtpese Sozaq, Adaı, Qa­ra­qum sııaqty Keńes ókimeti kezindegi azattyq kóterilister bolar ma edi? Keńes jyldarynda Qazaqstan óz jerindegi jerasty baılyq­ta­ry­na, egin men mal sharýashyly­ǵyna egemen bola almady. Son­daı-aq jer, ózen-sý, orman-toǵaı, jan-janýarlarǵa bıligi bolmady. Onyń bári memleket menshigi ata­lyp, Máskeý basqarǵan bolatyn. Qazaq­­­stan Máskeý kelisiminsiz eshnár­se­ge kirise almaıtyn. Sondyq­tan da keńes jyldarynda kolhoz-sovhozdar kóptegen azyq-túlik ón­dir­geni­men, sol sharýashylyqtarda eń­­­bek etken kol­hozshylar men jumysshylar búkil el sııaqty nanǵa, etke, maıǵa kiriptar boldy. О́ıt­keni, ol baılyqtar memleket qoryna ketip jatty. Qazaqstandaǵy iri óndirister negizinde daı­yn zat emes, shıkizat shyǵaratyn. Aıtalyq, mu­naı, kómir, mys, temir, hrom, glınozem jáne sırek kezdesetin metaldar óndiretin. Olardy óndirý úshin rýdnıkter, shahtalar, jer qaba­ty­nan munaı tartatyn qubyrlar jasalyp, alyn­ǵan zattardy tazartý, baıytý Qazaqstanǵa tap­­syrylyp, al olardan túrli qural-jabdyqtar jasaý Reseıge júkteletin nemese shet elderge ketip jatatyn. Mysaly, Jezqazǵan men Bal­qash­tyń úsh to­ǵyzdan turatyn taza mysy syrt­qa ketip, olardy óndirý kezindegi qaldyq zat­­­tar, túrli qoqystar qazaq jerinde qalatyn. Muny sosıalıstik eń­bek bólisi dep túsin­di­re­tin. Sol óndi­risterdiń basshylaryn da Qazaq­stan úkimeti emes, Más­keý taǵaıyndaıtyn. О́z jerimizdegi baılyqqa ózimiz ıe bolamyz degender qýǵyndalatyn. 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan túrli buǵaýlardan bosap, táýelsiz memleketke aı­nal­dy. Birikken Ulttar Uıymyna múshe boldy. Álemge Qazaqstan Respýblıkasy bar ekenin Res­mı túrde kórsetti. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń ustanǵan kóp vek­torly saıasaty men eki jaqty tıimdi dıplo­ma­­tııa­­lyq qatynas ornatýy elimizdiń bolasha­ǵy­na keń jol ashty, qarqyndy damýdyń úlgisin kórsetti. Táýelsiz bolý – baqyt. Biraq ómirde absolıýttik táýelsizdik bar ma? Absolıýttik táýel­siz­dik bir Allaǵa ǵana tán dedik. Basqa jara­tyl­ǵan dúnıe bári birine-biri baılanysty, táý­eldi. Álgi aıtylǵan dıalektıka turǵysynan táýelsizdikti syńarjaqty túsiný – menmendikke, tákappar­lyqqa, egoızmge, órkókirektikke áke­ledi. Ol jeke adamdy da, memleketti de basqa­­lar­ǵa qarsy qoıady, onyń sońy jarǵa soqty­rady. Al endi ózin tek táýeldi ustaý – erdiń de, eldiń de qanatyn qııady, jigerin jasytady, basqanyń shylaýynda qaldyrady, músápir etedi. Son­dyqtan eldi el etemin degender ekeýin de aqyl­men ustaı bilýi kerek. Eń aldymen táýeldilik tek áreket retinde qaralyp, ol tek táýelsizdikti nyǵaıtýǵa jumys isteýi tıis. Eger táýelsizdik – strategııalyq maqsat bolsa, táý­el­dilik soǵan jetýdiń taktıkasy. Ádis, áreket ózgeredi, al strategııa – nysana. Ol basty baǵ­dar. Ol oǵan jetkenshe qubylmaýy, ózgermeýi tıis. Qazaqstan jer kólemi jaǵynan asa úlken el. Elimizdiń aýmaǵy arqyly ótetin ózender, mysaly, Ile Qytaımen, Jaıyq pen Esil Reseımen, Syrdarııa О́zbekstanmen, Talas Qyrǵyz­stan­men baılanysyp jatyr. Sondaı-aq Qa­zaq­stan jerin basyp ótetin temir joldar men avtokólik joldary da jeterlik. Olardy paıdalaný sol memleketterdiń bir-birimen baıla­nys­ta bolǵandy qajet etedi. Mundaı máselelerdi kez kelgen el jeke ózi sheshe almaıdy. Álemde mundaı máseleler óte kóp. Táýelsizdik fılo­sofııasy degenimiz, osyndaı jaǵdaıdy bas­qa­larmen kelise otyryp, onyń tıimdi jolyn tabý. Búginde elimiz osy qaǵıdany berik us­ta­nyp keledi. Bul – úlken danalyqtyń belgisi. Qazirgi Qazaqstannyń táýelsizdigin aıqyn­daı­tyn mysaldar óte kóp. Bir ǵana mysal, Qazaqstannyń jańa ortalyǵy – Astananyń boı kótergenin alaıyq. Ol álemge áıgili. Buryn ortalyq qala bolǵan Almaty qandaı edi, búgin qandaı? Ǵajap ózgerdi. Áınekten jasalǵan kóp qabatty bıik úıler, saltanatty mekemeler, saraılar, jolaıyryqtar qala kórkin túbegeıli ózgertti. Osyndaı qurylystar Qazaqstannyń basqa qalarynda da boı kóteredi. Keńes dáýirinde bul múmkin be edi? Oıǵa da kelmeıtin. Tipti stýdentterge jataqhana, ashana salý úshin ruqsatty Máskeýden áreń degende alatyn. Onyń ústine salynyp jatqan iri joldardy, tabıǵatty qorǵap, aıalaýdy alyńyz. Osylardyń bári Qa­zaqstannyń táýelsiz el ekenin aıtpaı ańǵartady. Mine, táýelsizdik pen táýeldiktiń kórinisin osyndaı mysaldardan aıqyn baıqaımyz. Olaı bolsa, bizdiń qol jetken táýelsizdigimiz zor baı­lyq, sheksiz baqyt. Táýelsizdikke qoly jetken elder aldynda odan da bıik maqsattar týyndaıdy. Ol – qol jetken táýelsizdiktiń baıandy bolýy. Ol úshin táýelsizdikti nyǵaıtý, elimizdiń erkindigin eńbekpen eseleý. Biz osyny umytpaýymyz kerek. Táýelsizdikke qoly jetken damyǵan elder bul termındi qaıtalaı bermeıdi. Eldi nyǵaıtýdyń, kúsheıtýdiń jolyn izdeıdi. Bul durys úlgi. Biz sony oıǵa alýymyz qajet. Áıtpese, táýelsizdik dep aıta berý biz­diń nazarymyzdy aldaǵy maqsattarǵa aýdarý­dyń ornyna, bolǵan iske betimizdi aýdaryp, bas­ty máseleni aıtýdan aýlaqtatady. Táýelsiz­dikti baǵalaı da, nyǵaıta da bilýimiz kerek. Bizdiń maqsatymyz daýryqpa sóz emes, tııa­naq­ty, ná­tıjeli atqarylatyn is bolýy qajet. Táýelsizdik pen táýeldilik qashanda birge júre­di. Birinsiz biri joq. Al araqatynasy – esep. Sodan jańyl­maý kerek. Utatyn jaǵdaı – táý­el­diliktiń táýel­sizdikke qyzmet etýi. Onsyz maqsatqa jetý joq. Bul ekeýin maqsatqa jetýde qatar ustaı bilý dúnıedegi kúrdeli máselelerge jatady. Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık, Tımýr KIShIBEKOV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty.