SО́Z SOIYL: Eskertkish

KELISIM

Jyldyń alǵashqy kúni: – Áı, Qapan! Seniń basyńda mı emes, Topan! – dedi. Ákesi ulyna, Jep qoıardaı julyna. Jasyń bolsa otyzǵa toldy, Sendeıler qazir, Bes-alty balanyń ákesi boldy. Seniń bar biletiniń, Tapqan taıanǵanyńdy ishý, Sodan soń aıyna bir ret, Aıyqtyrǵyshqa túsý. Atyshýly alqash boldyń, Meni de ábden sordyń, Jónge salamyn dep, Qııalı boldym. Oıbaı, júregim! Osydan ólem, bilemin, О́zimnen buryn qurtaıyn, – dep, Kelgen jyldy toılap, Táltirektep turǵan ulyn, Ákesi salyp qaldy. Odan árige shamasy kelmeı, “Prıstýpy” ustap, Talyp qaldy. – Áke, – dedi uly, Qaıǵyrma beker, Bosqa berekeń keter, Tapqan tabysyma “birdeńe” ákelip edim, Bólip isheıik, basyńdy kóter... Talyp jatqan ákesi – Basyn kóterip aldy, Ulynyń “jomarttyǵyna”, Qaıran qaldy: – E, báse, О́stip, úıge de qaraılasý kerek qoı, Bárin túsinesiń, Joq emes sende aqyl-oı! Birin-biri maqtap, Jyldyń alǵashqy kúni “Yryzdyqtaryn” bólisti, Ákesi men balasy, Osylaısha kelisti.

Turlyhan KÁRIM, Taldyqorǵan.

KО́KSAÝ KÁSIP

О́z basym qazirgi kásibime birjola ynty-shynty kirgiz­dirtken sol bir kúnge rızamyn. Sol kúni, ıaǵnı jyldyń sońǵy kúni unatyp qalǵan qyzymdy qydyrtyp júrip táýir dámha­­nanyń tórinen bir-aq shyǵardym. Sodan tapsyrys berip taltaıyp otyryp, qyzyma nebir qyzyq-shyjyqty aıtyp ezý jıǵyzbaı otyr edim, bir myl­­qaý ke­lip bir ja­py­raq qa­ǵaz ben bir-eki zat ákep, úste­li­mizdiń shetine qo­ıyp ketti. Álgige qyzym kóz júgirtip ótken soń alyp qarasam, múgedek jan músápirliginen habar berip jańa jyl qarsa­ńynda qaıyrym­dylyq ótinipti. Ondaǵysy – qaǵaz ústindegi qalam men shyrpyny satyp alsaq boldy eken...

Oılan­bastan qaǵaz ústine eki ese qunyn qoıyp qalam­dy qyzyma, shyrpyny ózime buıyrttym. Mylqaýym ıilip-búgilip rızashylyǵyn bildirip kete baryp edi, bir kóksaqal kókem kelip qarsy otyrdy da, áıda kep qolyndaǵy oıyn kartasymen bal ashyp baqyldasyn kep. Aıtqan­daryna aýyz ashyp, kóńi­limizge kóktem ornap, kóldeı asyp-tasyppyz... Kóksaqal kókemniń kóripkel­digine bererimdi berip “e, ja­raıdy” dep jelpingen shaqta qolynda “ázir-mázir” fotoappa­raty bar balań jigit “Qalaı­syzdar?” dep qarsy kep tur... Ile balań jigit jiti qımyldap jaryǵyn eki-úsh márte jarq-jurq etkizip edi, ázir-mázir sýretimiz aldymyzda jatty... Ishimnen “páleketter-aı-á!” dep, olarǵa ketkenniń esebin bir tııanaqtap, bunymdy yldym-jyldym umytyp, bıkeshimdi bıge shaqyrdym. Bıdiń túbin túsirip jelp etip jaıǵasqanymyz sol, ortamyzǵa qaýǵa saqal taǵy bir kókem kelip otyrdy da, basyndaǵy taqııasyn túzep, qolyndaǵy taspıyǵyn tartqylaǵan kúıi: “Baqyttyń baǵy aldaryńda. Baqyt qusy búgin-erteń qonady!” deı kelip, sońyn et júrek eńireter batamen bitirdi... Eljiregeni sonsha, qyz qapshyǵyn qar­manyp jatyr eken, dereý aldyn orap elgezektik ta­nyttym. Ne kerek, bıden býyn bosap, ishimdik “syrdyń sýyn sıraǵymnan kel­tir­meı” otyr­ǵa­nymda, bir bı­kesh bý­ma gúlin kóterip kele qal­mas pa. Alyp berip arqa-jarqa boldyq... О́stip otyryp qyzdy-qyzdymen orkestrge tap­syrys berip edim, qyzymnyń atyn atap oınap kep bersin. Sóıtip, kóldeı kósilip otyr edik, bir apaı balasymen kelip janymyzda turyp sybyzǵysyn syzyltsyn-aı kep... Bireýin bitirip kelesisin kúıleı bastaǵanda, es jınap esep aıyrysa qoıdym...

Ne kerek, osyndaılardyń taǵy eki-úsheýi emis-emis esim­de, bárin bazarly etip, jyldyń sońǵy kúni dám­hananyń “qurmetti qonaǵy” bop kete baryppyn. Ertesinde eseńgirep jatyp keshegini kóz aldyma kólbeń­de­te eseptep kórsem, kól­deneń kelip “qyzmet kórset­kenderge” dámhanaǵa tólege­nimnen kóp ese shyǵynda­nyppyn. Sodan keshegi qıly-qıly “qyzmetter” otyrsam oıym­nan, tursam tula-boıymnan ketpeı, “satyp alǵan” aýrý bolyp jabysqany... Sóıtip, aýrýdan aıyǵý kerek, ary oılap, beri oılap, men de jyldyń alǵashqy kúni dámhanadan kásip taptym... Kásibim – kóńili kóktem ústelge baryp “Júz bir anekdot” atty juqa kita­bymdy usyna qoıam da, kóńil­deri qosh kórgenderge tańda­ǵan taqyrybyna oraı anek­dotty maıyn tamyza sýsha sapyramyn...

Maǵjan DANIIаR, Almaty.

ESKERTKISh

Qalanyń qaq ortasyna tek qara jumysshynyń pishinin beınelegen nán eskertkish ornatý kerek dep sheshim shyǵarylypty. Qaladaǵy birden-bir zaýyt bolǵandyqtan qoıylar eskertkish adamyn bizden tańdaý buıyrylypty. Buǵan deıin talaı jumysshynyń músinin beınelegen músinshi bizge kelip aralap kórip, “Myna ki­siniń kel­beti keledi eken. Qarapaıym óńdi, keń jaýyryndy, qoldary súıel” dep tań­daǵany zaýyttyń bas esepshisi bolyp shyǵady... Bas esepshiniń qalanyń qaq ortasynda turýyna zaýyt dıreksııasy birden qarsylyq bildirdi. Onyń ústine ol jaryqtyq esep-qısaptan múlt ketip, isi áne-mine sotqa tapsyrylmaq eken. Tańdaýǵa dıreksııa ózi kirisip, eńbek kórsetkishi táýir degen eki adamǵa toq­tal­ǵan eken, onyń biri ishýden aty alǵa ketip, ne kerek, tańdaýlary maǵan toqtapty. Sóıtip, músinshi basyma kepki kıgizip, qolyma qaıla ustatyp eki aı áýrelenip edi, bir nárse bitirgen boldy. Qarasam, meniń de sulbam uqsaıdy, ásirese, kepki men soqqyny aınytpaı jasapty. Bitir­genin qoladan quıý úshin arnaıy zaýytqa áketip, eskertkishtiń ashylý saltanaty metallýrg­ter kúnine belgilendi. Sodan metallýrgter kúni jaqyndap, eskertkish jóninde gazetter jazyp, radıo aıtyp, onyń ashylýyna ortalyqtan laýazymdy adamdar da keletin bolǵan... Qudaı uryp, taqaǵan kúni “Eskertkish daıyn emes, qola jetpeı qalypty” degen habar jetsin. Ne kerek, meni tıisti oryn shaqyryp: – Eskertkish daıyn emes eken, munda biz aqyldasa ke­lip, erteń sol eskertkishtiń or­­nyna ózińiz turasyz dep shesh­tik – dep qaıdaǵy joq­ty taqap, kónbesime bolmady. Amal joq, bas­shy­lyqty tyń­dap ós­ken bas tu­ǵyrǵa tu­ryp, mú­sinshi ús­ti-ba­syma qola tús­­­­­tes b­oıaý ja­­­ǵyp, qo­ly­ma qa­ıla be­rip, ba­syma kep­­ki kı­gi­zip, ús­timdi japqyshpen jaýyp qoıdy... Sodan el-jurt túski on ekide jınalyp, sheshender sóz sóılep, orkestr oınap baryp japqyshymdy sy­pyrdy deısiń... Qadala qarap qyzyqtaǵan el: –Semenovty aınyt­paı salypty. – Tirisinde eskertkishi bar Semenov baqytty, ózi kórin­beıdi, kelýge yńǵaısyzdanǵan bolar, – dep jatyr. Kórip turmyn, bári-bári “aınytpaı salypsyz” dep músinshini quttyqtap jatyr... Tamashalap el ket­ti, tóbe­den ótken ys­tyq mynaý... Ne ke­rek, shydap, qarańǵy tú­si­simen tuǵyrdan tús­tim. Úıge kelip, ahylap-úhilep eki-úsh kese shaıdy so­rap­­taǵanym sol, basekeń kelip: – Tastaı qash­qa­nyń ne, dereý baryp tur! – deıdi. – Temir em­­espin, tiri pen­demin! Kúndiz tura­ıyn, túnde or­nymda basqa bireý tur­syn, – dep, te­­rek­­teı qu­­­lap qo­­­­­­­r­yl­ǵa ket­tim. Olar da aq­yl­ǵa kelip, túnde bireýdi tur­ǵy­zyp­ty, er­t­e­sinde ózim baryp qaıta turdym. Sodan eki kún, úsh kún ótti – anaý eskertkishten habar joq... Besinshi kúni aldyma kep pıonerler qurmetti qaraýylǵa turǵany... kóresini atańa nálet kepterlerden kórdim-aý. Tún túsip kóz baılana basekeńe baryp: – Kúni boıy dám tatpaı turý qıyn, ásirese, shólge shydaı alar emespin, – dep muńymdy shaǵyp edim, ertesinde eskertkish mańyn sypyryp-súrtýge áıelimdi qoıyp táýir boldy. Súrtken bolyp júrip sý urttatady... Bunysyn qaraýylda turǵan bir pıoner baıqap qalǵan eken: – Ne, eskertkishtiń aýyzynyń qımyldaǵanyn kórmep pe ediń! – dep edim, “Árqashan daıynmyn!” dep qolyn shekesine apara qaraýylyn tastaı qashyp ol ketti. Bir kúni jumystaǵy Vıtıýha kelip, qyzýlaý: – Osylaı tura beresiń be, júr syra isheıik, – dep qyljaqtaıdy... Kóz aldyma kóbikti salqyn syra kelip jutynǵanmen, berispeı: – Sen bul turysymdy túsinýshi me ediń, joǵal ármen! – dep qýyp jiberdim. Ár kún saıyn aldym bosamaıdy. Ekskýrssııaǵa kelgender de tamashalaıdy. Otaý qurǵandar da taǵzym etip gúl shoqtaryn qoıady. Al naǵyz eskertkishten áli habar joq... Jaýynda turyp qatty tumaýratyp edim, túnde dáriger maılap-sıpap, kúndiz turǵan qalpymda úsh mezgil ınesin pisip ketti... Ne kerek, etim úırenip, qyzmettegi aılyǵym ósip, janymdaǵy áıelim eki jerden eńbekaqy alyp, tirligimiz táýirlengendeı boldy. Ishimnen oılap ta qoıamyn: “Nesi bar, tura bereıin. Eńbekaqym ósipti. Áıelimdi de jarylqady. Munda el-jurtqa syılysyń. Iilip sálem etedi. Qoıǵandary býma-býma gúl”. Osy oımen odyrańdap, burynǵydaı bulqynýdy qoıyp, “qyzmetime” jaýap­kershilikti kúsheıte, eski jyldy shyǵaryp salyp, ertesinde barsam, túnimen naǵyz eskertkishti ákep ornalastyryp qoıypty... Ishim ashyp, basym salbyrap jumysyma kettim.

Aýdarǵan: Baqtybaı JUMADILDIN.