Biz IPO týraly ne bilemiz?

Bıyl Qazaqstan óz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Osy ýaqyttar ishinde elimizde azamattardyń áleýmet­tik jáne ekonomıkalyq ál-aýqatyn jaq­sartý basty basymdyq bolyp keledi. Memleket basshysy taıaýda Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qo­ry­na onyń quramyna kiretin birqatar kompanııalarda Halyqtyq IRO júrgizý mindetin qoıdy. Halyqtyq IRO qazaq­stan­dyqtardy el ekonomıkasyn da­mytý­ǵa qatysýǵa tartý, olarǵa otan­dyq jetekshi kompanııalar­dyń aksııa­laryn satyp alý esebinen óz ál-aýqa­tyn art­tyrý múm­kindigin  berý úshin júrgizi­le­di. Halyq­tyq IRO-ny iske asy­rýǵa da­ıyn­dyq úderisi qoǵamnyń úlken qyzy­ǵýshylyǵyn týdyrdy. «Samuryq-Qazyna» qorynyń aldy­na qoıyp otyrǵan negizgi maqsaty – Ha­lyqtyq IRO-ny daıyndaý men  ótkizý úderisin barynsha ashyq jáne túsinikti, al ornalastyrýǵa usynylatyn aksııa­la­rdyń halyqtyń qalyń toby úshin qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý. Osyǵan oraı oqyrmandar nazar­laryna IRO máselesine qatysty qys­qasha anyq­tamalyq aqparat usynylyp otyr. IPO degen ne? IPO (aı-pı-o) abbrevıatýrasy aǵyl­shyn­nyń Initial Public Offering – qandaı da bir kompanııanyń aksııalardy satý úshin bastapqy jarııa usynýdy bildiretin sóz tir­kesinen týǵan. Bul rette «bas­tapqy» sózi kompanııanyń óz aksııa­laryn  bırjaǵa  alǵash ret shyǵarýyn jáne olardy halyq­tyń qalyń tobyna shekteýsiz usynýyn bildiredi. IPO ne úshin ótkiziledi? IRO ótkizý maqsattary árbir naqty jaǵdaıǵa baıla­nys­ty ártúrli bo­lýy múmkin. Ádet­te IRO maqsaty kom­pa­nııa­ǵa kapıtal tar­tý bo­lyp taby­la­dy, óıt­keni ak­sııa­lardy ja­rııa or­nalastyrý kom­panııaǵa ın­ves­tor­lardy kóp­tep tar­týǵa múmkindik beredi. Kelesi maqsat kompa­nııa­nyń qunyn ba­ǵalaý bolýy múm­kin, óıt­keni onyń ak­sııa­lary­nyń kapıtal ry­nogyndaǵy ba­ǵa­sy qunnyń eń obek­tıv­ti  jáne naqt­y baǵasyn kórsetedi. Halyqtyq IRO memleket halyqty mem­lekettik kompanııalardy basqarýǵa tart­­qysy kelgen jaǵdaıda ótkiziledi. Mun­­daı baǵdarlamalardy Ulybrı­ta­nııa (1980 jyldar), Brazılııa men Polsha (1990 jyl­dar) iske asyrdy. Bul rette, ádet­te, aksııalarǵa qoljetimdilik birinshi ke­zekte ınstıtýttyq jáne sheteldik ın­ves­torlarǵa emes, eldiń azamat­taryna beriledi. Aksııalar ne úshin satyp alynady? Tutastaı alǵanda, ekonomıkalyq ja­­ǵynan damyǵan elderde iri kom­pa­nııa­lar­dyń basym kópshiligi IRO rási­minen ótti jáne jeke tulǵalar da, sondaı-aq ınstı­týt­tyq ınvestorlar da (zeınetaqy qor­lary jáne t.b.)  sııaqty aksıonerlerdiń keń aýqymyna tıesili. Osyndaı ekono­mı­ka­lyq úlgi is júzinde menshikke qoǵamdyq ıelikti bildiredi jáne barynsha tıimdi ári ádil bolyp tabylady, óıtkeni tutastaı qoǵamnyń da, onyń jeke azamattarynyń da múd­de­lerine sáıkes keledi. О́z qarajatyn kompanııalardyń ba­ǵa­ly qaǵazdaryna sala otyryp, ınvestorlar ekonomıkalyq ósimdi qamta­ma­syz etip, olardyń damýyna járdem­d­e­sedi. Bul rette aksıonerler kompa­nııa­ny bas­qarýǵa qatysady jáne ak­sııa­lardyń quny ósken jaǵdaıda olardy ıelenýden paıda tabady, sondaı-aq paıdaǵa qaty­sady (dıvıdendter túrinde). Tirkelgen paıyzdyq stavkalardy usynatyn bank depozıtterimen salys­tyr­ǵanda, aksııalar baǵalarynyń óz­gerýi syıaqylarmen de, táýekeldermen de úılesýi múmkin jáne shyǵynsyzdyq kepildemeleri bolmaıdy. Aksııalardy satyp alý jyldam paı­daǵa nemese jalpy paıdaǵa kepildik bermeıdi. Kez kelgen qarjy rynogy, onyń ishinde qor rynogy qubylmaly (baǵalar­dyń qubylýy) jaǵdaıda bola­dy. Bul qandaı da bir kompa­nııanyń aksııalaryn satyp ala otyryp, ınves­tordyń  barlyq táýekelderdi de satyp ala­tyndyǵyn bildiredi, óıtkeni ak­sııa­lardyń quny kóterilýi de, sondaı-aq kóptegen jaǵdaılarǵa baı­lanysty tó­men­deýi de múmkin. Olardyń qatarynda kom­panııany tıimsiz basqarý, eldegi ahýal­dyń ózgerýi bolýy múmkin, munda emı­tent qyz­metti, dúleı apattardy, emı­tent-kompanııa júrgizetin taýar­larǵa arnalǵan baǵalar­dyń qulaýy jáne t.s.s. júzege asyrady – ıaǵnı  kez kelgen aldyn-ala qıyn bolja­na­tyn, alaıda rynokqa belgil bir áseri bar qubylystar. Sonymen bir mezgilde, kompa­nııa­nyń tabysty damytqan, ınvestı­sııa­lyq baǵ­dar­lamalardy tıimdi iske asyr­ǵan kezde qolaıly rynoktyq jaǵdaıda aksııa­lar­dy ıgerýden túsken kiris depozıttik banktik salymǵa qaraǵanda tym joǵary bolýy múmkin. IPO qalaı bolady? IPO-ny tıimdi júrgizýdiń mańyzdy sharttarynyń biri kompanııalardyń ak­sııalaryna óz qarajatyn salýdy sheshetin ınvestorlardyń múddelerin esepke alý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, IRO-ny daıyndaý jáne ótkizý úderisi  óte jaýapty jáne edáýir kóp eńbek qajet bolady, táýelsiz konsýl­tant­tar­dy tartýdy talap etedi.  Ádette ol 6 aıdan bir jylǵa deıin atqarylady. Birinshi kezekte, kapıtaldyń jarııa ry­nogyna shyqqan kompanııa  (mundaı kom­­pa­nııa «emıtent» dep atalady) táýel­siz kon­sýltanttardyń kómegimen ózi­niń qar­jy­lyq-sharýashylyq jaǵ­daıyn, uıym­­­­dyq qu­ry­lymyn jáne aktıvter qurylymyn, aq­pa­rattyq (onyń ishinde,  qarjylyq) ashyq­tyq­ty, korporatıvtik basqarý táji­rıbesin jáne qyzmettiń basqa da  qyr­laryn taldaıdy. Osy taldaý nátıjeleri boıynsha kompa­nııa oǵan IRO-ny tabysty júzege asy­rýǵa kedergi keltiretin anyqtalǵan ol­qy­lyq­tar men kemshilikterdi joıýǵa um­ty­lady. Osy is-qımyl ádette kapı­tal­dyń ja­­rııa rynokqa shyǵýy týraly sheshim túp­­­kilikti qabyl­dan­ǵanǵa deıin jalǵasady. Ádette, aksııalardyń bastapqy or­nalastyrylýy mynalardy tarta oty­ryp júrgiziledi:  anderraıterler jáne ornala­s­tyrý­dy uıymdastyrýshylar retinde ın­vestısııalyq bankter nemese ınves­tısııalyq kompanııalar;  uıymdastyrýshylar jáne/nemese emıtentterdiń konsýltanttary retinde zań kompanııalary;  aýdıtorlyq kompanııalar;  jurtshylyqpen jáne ınvestorlarmen baılanys jónindegi konsýltanttar rólindegi kommýnıkasııalyq agent­tikter. IRO kelesheginiń joıylǵan kemshilikterin eskere otyryp, eger aldyn-ala tekserýler qorytyndylary boıynsha emıtent oń baǵalanatyn bolsa, onda IRO úderisi  jańa kezeńge – daıyndyq kezeńine ótedi, ol ýaqytta:  IPO qatysýshylarynyń koman­da­sy irikteledi, saýda alańy, áriptester (konsýltanttar, deldaldar, anderraıterler) tańdap alynady, olarmen IRO is-qımyl jospary túpkilikti kelisiledi.          Emıtent organdarmen formal­dy sheshimder qabyldanady, formaldy rásimder saqtalady jáne resmı qu­jattar qurastyrylady.  Investısııalyq memorandým  ja­s­alady – IRO sheńberinde (mysaly, aksııa úshin baǵa, aksııalar sany, qara­jat­ty paıdalaný baǵyty, dıvıdend saıa­saty jáne t.b.) usynylatyn aksı­ıal­ar­dy satyp alý tý­raly sheshim qabyldaý úshin  ınvesto­r­larǵa qajetti aqparatty qamtıtyn qujat.  «Roýdshoý» dep atalatyn kompanııa ókilderiniń áleýetti ınvestorlarmen kezdesýler serııasy iske qosylady,  olarda kompanııanyń tusaýkeseri, onyń qyzmeti­niń negizgi kórsetkishteri jáne aksııa­lar­dy ornalastyrý sıpattama­la­ry júzege asy­rylady.  Taǵy bir ele­ment, aldyńǵy IPO-ny ornalastyrý týraly jarııa habarlandyrý.  Júrgiziletin IRO jáne emıtent-kompanııanyń ózi týraly áleýetti ın­vestorlardy aqparattandyrý jónindegi jarnamalyq naýqan ótkiziledi. Bul is-sharalar emıtent-kompa­nııa­lardaǵy korporatıvtik basqarýdyń eń úzdik tájirıbesin qamtamasyz ete oty­ryp, sondaı-aq kompanııalardy odan ári da­mytý­dyń jaı-kúıi jáne keleshegi tý­raly meılinshe tolyq aqparatty ınves­tor­larǵa usyna otyryp, áleýetti aksıo­ner­lerdiń múddelerin qorǵaý úshin júrgizedi. Ornalastyrý týraly jarııa habar­lanǵannan keıin  qosa beriletin baǵaly qaǵazdardy satyp alýǵa arnalǵan óti­nim­derdi jınaý júzege asyrylady, (eger ol aldyn-ala belgili bolmasa) ja­­rııa ornalastyrýdyń baǵasy, ótinim­derdi qanaǵattandyrý jáne qorytyn­dy­lar jasaý tásili anyqtalady. Qorytyndylaýshy kezeńde ótken IRO tabystylyǵyn túpkilikti baǵalaý­dy aıqyndaıtyn baǵaly qaǵazdarmen saýda-sattyq bastalady. Osylaısha, emıtent kompanııanyń ba­ǵa­ly qaǵazdarynyń jasalǵan bas­tap­qy kópshilikke usynys nátıjesinde satyp alýshy aksıonerlerdiń paıda­sy­na ótýi bir­qatar is-qımyldar men rásimderdiń qo­ry­tyndy satysy bolyp tabylady, ol emı­tent rynokqa usy­nyl­ǵan baǵaly qaǵazdardy barynsha tıimdi satý maqsatynda jasalady. Investor sózdigi: Aksııa – dıvıdendter túrinde aksıonerlik qoǵamnyń paıdasynyń bir bóligin alýǵa, sondaı-aq aksıonerlik qoǵamdy bas­qarýǵa jáne ol taratylǵan jaǵdaıda, qal­ǵan múliktiń bir bóligine qatysýǵa ony ıe­le­nýshiniń (aksıoner­diń) quqyǵyn bekitetin baǵaly qaǵaz. Ádet­te, aksııa ataýly ba­ǵaly qaǵaz bo­lyp tabylady. Qarapaıym já­ne artyq­shylyqty bolyp bólinedi. Bır­­­jadaǵy saýda-sattyqqa jiberý úshin aksııalar lıstıng rásiminen ótýi tıis jáne lıstıng rásiminen ótpesten saýda-sat­tyq­qa jiberilýi qajet. Saýda-sattyqqa aksııa­lar­dyń qatysýy eń qoljetimdi ári uzaq mer­zimdi kapıtal tartýǵa, kompanııanyń qu­­nyn arttyrýǵa, qaryz alý qunyn azaı­tý­­ǵa, óziniń bedelin kóterýge, bırja arna­la­ry arqyly qosymsha jarna­ma­ny júzege asy­rýǵa jáne keıingi shy­ǵa­ry­lymdy sátti or­na­lastyrýǵa emı­tentke múmkindik beredi. Lıstıng - (aǵylshynshadan list - spısok) – bırjadaǵy saýda-sattyqqa jiberilgen baǵaly qaǵazdardyń tizimine ak­sııa­lardy ne oblıgasııalardy engizý rá­simi, bırja belgilegen sharttar men ta­laptarǵa baǵaly qaǵazdardyń sáıkes­ti­gin baqylaýdy júzege asyrý. Bırja tiziminiń ózin kóbinese lıstıng dep ataıdy. Investor – keıinnen paıda  tabý úshin (ınvestısııalar) táýekeldi kapıtal salatyn adam nemese uıym (onyń ishinde kompanııa, memleket jáne t.b.). Investısııalar – kiris alý maq­satyn­da ekonomıkaǵa uzaq merzimdi kapıtal salý. Investısııalar qazirgi eko­no­mıkanyń ajyramaıtyn bóligi bolyp tabylady. Investısııalar qaıtyp keledi jáne paıdaly jobalarda ǵana kiris ákeledi. Eger joba shyǵyndy bolsa ınvestısııalardyń kúıip ketýi múmkin. Emıtent – óz qyzmetin damytýǵa jáne qarjylandyrýǵa baǵaly qaǵaz­daryn shyǵarǵan uıym. Anderraıter – (aǵylshynshadan un­derwri­ter) – bul baǵaly qaǵazdardy shy­ǵa­rý jáne olardy bólý úderisine bas­shy­lyq­ty júzege asyratyn zańdy tulǵa. Anderraıter ýákiletti organnan tıisti túrde lısenzııa alǵan kez kelgen zań­dy tulǵa bo­lýy múmkin, ıaǵnı ol ın­ves­tısııalyq kom­­panııa nemese ınves­tı­sııalyq bank bolýy múmkin. Bul zańdy tulǵa ın­ves­tor­larǵa emıtenttiń baǵaly qaǵazdarynyń shyǵa­ry­lymyn satyp alýǵa usynady. Baǵaly qaǵazdar ryno­gyn­daǵy anderraıtıngti anderraıterler toby, ıaǵnı aldyn-ala kelisimde bel­gi­lengen baǵa boıynsha baǵaly qa­ǵaz­dardyń jańa shyǵarylymyn satýdy qamtamasyz etý úshin az ýaqytqa quryl­ǵan ınvestısııalyq bankter jáne/nemese ın­ves­tısııalyq kompanııalar to­by júzege asyrýy múmkin. Anderraıterler sındıka­tyn jetekshi anderraıter basqarady. Jetekshi anderraıter baǵa­ly qaǵazdardy or­na­lastyrý boıynsha sındıkat uıym­das­ty­­rady, emıtentpen baı­lanys ustaıdy jáne ornalas­tyrylǵan qaǵazdarǵa esep júrgizedi. Broker – baǵaly qaǵazdar ry­no­gyn­daǵy saýda ókili, zańdy tulǵa, klıenttiń tapsyrmasy boıynsha jáne onyń esebinen baǵaly qaǵazdarmen operasııadar jasaýǵa quqyǵy bar baǵaly qaǵazdar rynogynyń kásibı qatysýshysy. Qubylmalylyq - (aǵylshynshadan Volatility – ózgermelilik) – baǵa ózger­gish­tigi úderisin sıpattaıtyn statıs­tıkalyq qarjylyq kórsetkish. Mańyz­dy qarjy kórsetkishi jáne qarjy táýekelderin bas­qarýdaǵy uǵym bolyp tabylady, munda belgili bir ýaqyt aralyǵy úshin qarjy quralyn paıdalaný táýekelin bildiredi.