Rámizder mártebesi bıik bolsyn desek enjarlyqtyń ornyna, el-jurtqa maqtana aıtyp, shattana kórsetetin mysaldardy kóbeıtelik

Elimizdiń memlekettik rámizderin qurmet­teý, nasıhattaý, paıdalaný jáne qoldanýda atqarýshy organdardyń atqaryp otyrǵan ju­mystary neshik? Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rá­mizderi týraly» 2007 jylǵy 4 maýsymdaǵy №258 Konstıtýsııalyq zańyn júzege asyrý maqsatynda oblys turǵyndary men qonaq­ta­ryna: «Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar», dep jarııa eterdeı qandaı jarqyn my­sal­dary bar olardyń? Úlken ókinishke qaraı, oblysta memlekettik rámizderdiń bedelin asqaqtata kóterýdiń ornyna, ony tym qorashtandyryp otyrǵan memlekettik mekeme basshylary jeterlik. Mysaly, Jambyl oblystyq ishki saıasat basqarmasy uıymdastyrǵan komıssııa múshe­leri tekserý júrgizgen 404 memlekettik meke­meniń 231-i elimizdiń memlekettik rámizderin qurmetteý, nasıhattaý, paıdalaný jáne qol­danýda irili-usaqty kóptegen kemshilikterge jol bergeni anyqtaldy. «Memlekettik rámizder týraly» Zańnyń 4 jáne 6-baptarynda «Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba memlekettik organdardyń, jer­gilikti ókildi jáne atqarýshy organdar­dyń, memlekettik uıymdardyń ǵımaratta­rynda mindetti túrde ornalastyrylady» dep, taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Biraq bul talapqa oblys ákimdiginiń jer qatynastary basqarmasy, ekologııalyq retteý jáne baqy­laý komıtetiniń Shý-Talas ekologııalyq departamenti bas aýyrtyp, mı ashytpaǵan syqyldy. Erinshek basshylardy únemi etekten tartyp júretin enjarlyq pen nem­qu­raıdylyq, «El tynysh, jurt amanda jaý shaptyǵa basatyndaı munda turǵan ne bar?» degenge keletin jaýapsyzdyq pen saýat­syz­dyqtar sanaı bersek, munymen bitpeıdi eken. Oblystyń qorǵanys isteri jónindegi de­partamentiniń basshysy da ózi otyrǵan ǵı­maratqa Memlekettik Tý ornatýdy buljymas zań dep sanamapty. Al memlekettik rámiz­derdi tekserý komıssııasy músheleri oblys boıynsha qazynashylyq departamenti, oblys­tyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aý­maqtyq ınspeksııasy, oblys boıynsha baqy­laý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń ǵımarattary mańdaıshalaryna ary qarap, beri qarap Memlekettik Eltańbany taba alma­ǵan. Tól otanyn, onyń Memlekettik Týy men Eltańbasyn qurmetteıtin namysqoı basshy qyzmetine kele jatyp áýeli ǵımarat ústindegi Týǵa, odan keıin mekeme mańdaı­sha­syndaǵy Eltańbaǵa qarap, táýbe demeı me?! Jıyrma metr bıiktikke jýyqtaıtyn kóp­qabatty (2, 3, 4 jáne 5) ǵımarattarda Memlekettik Eltańba sońǵy qabattyń jabý deńgeı­inde dıametri 1 metrden 1, 5 metr aýmaqqa ornalastyrylady. Al atalǵan mekemelerde El­tańbany ornatýǵa laıyqty oryn bar. «Sonda elimizdiń eń basty rámiziniń biri – Eltańba ornatýǵa atalǵan mekemelerde qarjy tapshy bolyp otyr ma, álde basshylarynyń qulqy bolmaı otyr ma?» degen saýal týyn­daıdy. Al Taraz qalalyq sot ǵımaratyna ornatylǵan Memlekettik Eltańba standartqa sáıkes kelmeıtin bolyp shyqqan. Kúni boıy zań talaptarymen jumys isteıtin mekeme basshysynyń ózi zań buzyp otyrsa, basqa­larǵa ne joryq! Sondaı-aq memlekettik sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý ko­mı­te­ti­niń Taraz qalasy boıynsha basqarma­synyń ǵımaratyndaǵy Memlekettik Eltańba da stan­­dartqa sáıkes emes, al mańdaısha­syndaǵy El­tańba... synyp, jyrtylǵan. Jyrtylǵan de­­mekshi, Taraz qalalyq ishki ister basqar­masy men № 3 Taraz qalalyq polısııa bóli­miniń ǵımarattaryna ornatylǵan Memlekettik Tý­lar­dyń da tozyǵy jetip, julym-ju­lymy shy­ǵypty. Al oblys ákimdiginiń qury­lys, jo­laýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń ǵımaratyna orna­tyl­ǵan Mem­lekettik Eltańbanyń ólshemi durys emes. Aýdandardaǵy jaǵdaı budan da kóńilsiz. Memlekettik Tý men Eltańba Qordaı aýdany­nyń Betqaınar aýyldyq okrýgi ákimdiginiń, Qordaı aýdany ákimdiginiń qarjy, jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar, bilim berý, dene shynyqtyrý jáne sport bólim­deriniń, Talas aýdandyq ádilet basqarmasy­nyń ǵımarattarynda múldem ornatylmapty. Al Jýaly aýdandyq qazynashylyq basqarma­sy, Jýaly aýdany ákimdiginiń qarjy bólimi, Qordaı aýdanynyń Qaqpatas aýyldyq okrýgi, Talas aýdanynyń Berikqara jáne Úsharal aýyldyq okrýgteri ákimderiniń ǵımaratta­ryn­da, Jambyl aýdany ákimdiginiń jer qa­tynas­tar bólimi bastyǵynyń kabınetinde Memlekettik Eltańba ornatylmasa, T.Rysqu­lov aýda­ny ákimdiginiń jumyspen qamtý jáne áleýmet­tik baǵdarlamar bólimi, oblystyq sottar ákim­shisi T.Rysqulov aýmaqtyq ýchaske­si­niń ǵıma­ratynda Memlekettik Tý múlde bol­maǵan. Tekserýshiler óz kózderine ózderi senbeıtin sora­qy jaǵdaılarǵa da tap bolypty. Mysaly, Jýaly aýdandyq ádilet basqar­masynyń ǵıma­ratyna eki Memlekettik Tý or­natylypty. Komıssııa músheleri anyqtaı kelse, bir ǵımaratta ádilet basqarmasy men ha­lyqqa qyzmet kór­setý ortalyǵy ornalasqan eken. Elimizdiń Memlekettik Eltańbasyn bir jáne kóp qabatty ǵımarattarda ekstererli nusqada ornalastyrý kezinde sáýlettik erekshelikter eskerilip, ólshemderi qatań saq­talýy kerek, deıdi komıssııa músheleri. Alaıda, T.Rysqulov aýdandyq ishki ister bólimi, Jýaly aýdandyq sot, Talas aýdany ákimdigi bilim berý, dene shynyqtyrý jáne sport bóliminiń ǵımarattaryna ornatylǵan Memlekettik Eltańbanyń ólshemi talapqa saı bol­maǵan. Baızaq aýdanynyń Myrzataı aýyldyq okrýgi ákiminiń ǵımaratynda ornatylǵan Mem­lekettik Eltańbanyń ólshemi 1 metrden 1, 5 metrge deıin bolý kerek bolsa, al orna­tylǵan Eltańbanyń ólshemi 500 mm. bolyp, kózge óte qorash kórinip tur deıdi. Memlekettik Týdyń tozýy, ýaqtyly aýys­tyrylmaýy, onyń qoldanylýyndaǵy kópte­gen saýatsyzdyqtarǵa jol berý derekterine kelsek, Jambyl aýdanynyń Aısha bıbi aý­yldyq okrýgi, Baızaq aýdanyndaǵy Jalǵyz­tóbe aýyldyq okrýgi, Jýaly aýdanynyń Aqtóbe aýyldyq okrýgi ákimi apparaty, aýdan ákimdiginiń bilim berý, dene shynyqtyrý jáne sport bólimi, Talas aýdanynyń Tamdy aýyl­dyq okrýgi, Shý aýdandyq salyq basqarmasy, Merki aýdanynyń T. Rysqulov aýyldyq okrýgi, T. Rysqulov aýdandyq prokýratýra men aý­dandyq sottyń ǵımarattaryna tigilgen Memlekettik Týlardyń ábden tozyǵy jetip, jyrtylǵan. Eń soraqysy, el Táýelsizdigine jıyrma jyl tolsa da, kóptegen memlekettik mekemelerde kúni búginge deıin standartqa sáıkes emes Memlekettik Eltańbalar paıdala­ny­lýda. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń 2007 jylǵy 1 qazandaǵy № 862 qaýlysymen bekitilgen «Memlekettik stan­dart­qa sáıkes kelmeıtin Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik Týyn, Memlekettik Eltańbasyn aýystyrý jáne joıý erejesine» sáıkes standartqa saı kelmeıtin Memlekettik Tý men Eltańba bir jumys kún ishinde aýystyrylý kerek jáne olardy qaıta paıdalaný múmkindigin boldyrmaý maqsatynda olar­dy órteý, balqytý, 2, 5 sharshy santı­metr­­den aspaıtyn mólsherde maıdalap ból­shek­­teý, usaqtaý, untaq kúıge aınaldyrý qa­jet ekeni belgili. Áıtpegen kúnde Memlekettik Týdan tıyn únemdeıtin keıbir sheneýnikter olardy qaıta qajetke jaratýdan tartyn­baı­dy. Mysaly, elimizdiń eski kókbaı­ra­ǵy­men qoqys tasyp júrgenderdiń qaıbir jyly fo­tonysanaǵa iligip qalǵany bar ekenin eskersek, mundaı soraqylyqtardyń taǵy da qaı­­talaný múmkindigin joqqa shyǵara almaımyz. Jaýapsyzdyq deımiz be, saýatsyzdyq deımiz be, komıssııa músheleri Merki aýdanyn­daǵy № 4 orta mektepte Memlekettik Tý soń­ǵy saltanatty jıynnan keıin (arada 2 kún ótken) túsirilgen boıy jerde jatqanynyń ústinen túsipti. Ǵımarattyń syrtyndaǵy ja­ńadan jasatyp ilingen memlekettik rámizder­diń rettiligi de saqtalynbapty. Mektep dırektory, onyń orynbasarlary sonda eki kún boıy qaıda qarap otyrǵan? Memlekettik rámizderdiń rettiligi degendi bilmeıtin nemese bilýge tyryspaıtyn bas­shylar da barshylyq eken. El Úkimetiniń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy № 873 qaýlysymen bekitilgen erejege sáıkes («Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik Týyn, Memlekettik Eltańbasyn jáne olardyń beınelerin, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Gımni mátinin ornalastyrý erejesi») memlekettik rámizder beıneleri bar stendiler (plakattar) saltanatty is-sharalar ótetin kópshilik nazaryna qoljetimdi jerlerde ornatylýy jáne ornalastyrylǵan kezde memlekettik rámizder beıneleriniń birdeń­geı­li ornalastyrylýynyń saqtalýy jáne olar­dyń ornalasý reti: Tý, Eltańba, Gımn bolyp kelýi tıis. Alaıda, Baızaq aýdanynyń Túı­me­kent, Kóktal aýyldyq okrýgi ákiminiń appa­rat­tarynda, halyqqa qyzmet kórsetý or­ta­lyǵynda, Shý aýdandyq qazynashylyq bas­­qarmasy, Shý aımaǵy boıynsha aýdan­ara­lyq qarjy polısııasy basqarmasy, aýdan­dyq salyq basqarmasy, Kókqaınar selolyq okrýgi, Qordaı aýdanynyń Sulýtór, Úlken Su­lýtór aýyldyq okrýgteri apparatynda, Sa­ry­sý aýdany ákimdiginiń kásipkerlik jáne aýyl sharýashylyǵy, turǵyn úı, kommý­nal­dyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimderinde memlekettik rámizder beınelengen stendter talap­qa saı emes, ıaǵnı ornalasý rettiligi saqta­lynbaǵan. Baızaq aýdany Jalǵyztóbe aýyldyq okrýginde syrtqy kórneki quralda beınelengen memlekettik rámizder standartqa saı salyn­baǵan. Merki aýdanynyń Sarmoldaev aýyl­dyq okrýginde memlekettik rámizder beıne­len­gen eski stend 2 jyldan beri aýysty­rylmapty. Mynandaı shyndyq ta bar. My­saly, memlekettik rámizderdi qurmetteıtin mekeme basshy­lary memlekettik rámizder beınelengen stendiler, plakattarǵa tapsyrys bergen kezde ony tek ruqsaty (lısenzııasy) bar kásiporyn­dar­dan ǵana satyp alýy kerek. Biraq keıbir ba­s­shylardyń beıneleý óneri men ereje talapta­ry­nan habary joq áýesqoı sýretshilerdiń arzan baǵasyna máz bolyp, san soǵyp qala­tyn­dary ótirik emes. Al dana halyq «Arzannyń sorpa­sy tatymas» dep bekerge aıtpaǵan. Memlekettik Tý sabynyń basyndaǵy ush­tyqqa asa mán bere bermeıtin enjar bas­shy­lar da kezdesedi eken. Máselen, Baızaq aýda­nynyń Túımekent aýyldyq okrýgi ákimi kabınetinde jáne aýdandyq AHAJ bólimindegi Memlekettik Týda eki ushtyq paıdalanǵan. Memlekettik rámizderdi tekserýge barǵan komıssııa músheleri biriniń ústine birin qadap qoıǵan ushtyqtardy kórip, kózderi shara­synan shyǵa jazdapty. Sondaı-aq T.Rysqulov aýdandyq sot kabınetinde, májilis zalyn­da, Talas aýdanynyń Tamdy aýyldyq ákimniń kabınetinde ornatylǵan Memlekettik Týlarda múlde basqa ushtyqtar paıdalanyl­ǵan. Al bul masqaralyqqa qalaısha júıke juqarmas­qa, jan aýyrmasqa? Memlekettik mekemelerdiń aty jazylǵan úılerdiń joǵarǵy bóliginiń ortasyna erejege sáıkes jáne jazýdyń ólshemderine baılanys­ty 120 mm-den bastap 200 mm-ge deıingi dıametrde Memlekettik Eltańba ornatylýy tıis eken. Alaıda, Moıynqum aýdany ákimdigi má­de­nıet jáne tilderdi damytý bólimi, Shyǵa­naq orta mektebiniń, Merki aýdanyndaǵy orta mektepterdiń basym kópshiliginde, Jýaly aýdanynyń Qoshqarata aýyldyq okrýgi áki­miniń ǵımarattaryndaǵy mańdaıshalarda Mem­lekettik Eltańba múlde joq bolyp shyq­qan. Al Shý aýdandyq ishki ister bóliminiń mańdaıshasynda «Qazaqstan Respýblıkasy» degen jazýdyń ortasyna elimizdiń Memlekettik Eltańbasynyń ornyna... o, toba, QR Ishki ister mınıstrliginiń emblemasynyń (?!) sýreti salynypty. Saýatsyzdyqtyń budan asqan «úlgisi» bolmas endi. Erejeniń 5, 17-tarmaqtarynyń talaby boıynsha memlekettik ǵımarattarǵa turaqty tigilgen (ornalastyrylǵan) Memlekettik Tý men Eltańbaǵa táýliktiń qarańǵy mezgilinde únemi jaryq túsip turýǵa tıis. О́kinishke qaraı, búgingi kúnge deıin oblys ortalyǵy – Taraz qalasy men aýdan ortalyqtarynda bul talap tolyq oryndalmaı otyr. Memlekettik rámizderdi ornalastyrý erejesine sáıkes jergilikti atqarýshy organdar­dyń veb-saıttarynda elimizdiń Memlekettik Týy men Eltańbasynyń beıneleri mindetti túrde ornalastyrylady jáne olardyń bir­deńgeıliligi, ornalasý reti: Tý, Eltańba, Gımn bolý kerektigi kórsetilgen. Biraq tıisti bas­qarma tarapynan memlekettik mekemelerdiń saıttaryna birneshe ret taldaý júrgizilip, barlyq ákimder men basqarma basshylaryna kemshilikterdi joıý jóninde tıisti hattar joldanǵanyna qaramastan kemshilikter túzetilmeı keledi. Jaqynda oblys ákiminiń qatysýymen ót­ken alqa májilisinde memlekettik rámizderge qatysty osy aıtylǵan kemshilikter keńinen sóz bolyp, oblys basshysy atalǵan kemshilikterdi qala, aýdan ákimderinen tez arada túze­týdi talap etti. Tapsyrmany qatań baqylaýdy quzyrly mekeme basshylaryna mindettedi. De­genmen, memlekettik rámizderdiń mártebe­sin bıiktetip, ony maqtana aıtyp, shattana kórsetetin isterdi uıym­dastyrýda oblysta áli de kóp jumys atqarylýy kerek. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy.