Kúresker kınotolǵaý

Búginderi Jer-ana jıi-jıi yńyrana ti­tirkenetin boldy. Dúleı daýyldar tur­ǵyzyp, teńizderdi tasytyp, ár jerde adam uıasynyń astan-kestenin shyǵaryp jatyr.Jáne bul qubylys, tabıǵattyń aırandaı buzylýy barǵan saıyn údeı túsip úreı týǵyzady. Bu dúnıeden nege tynyshtyq ket­ti?! Osynyń bári neden, neniń saldary degen saýaldar kim-kimniń de kókireginde tur. Adam balasy osy saýaldarǵa jaýap izdeıdi. Osynyń bári álde «Tabıǵattyń bermegenin tartyp alamyz!» dep tepsingen keshegi astamshyl urpaq isteriniń sal­da­ry ma? Astamshyl adam ózi emip kelgen Jer-ana omyraýyn tepkiledi. Osyndaı os­padar áreketten Ortalyq Azııa kindiginde Aral apaty oryn aldy. Aral apaty ile adam apatyn týdyrdy. «Habar» arnasy­nan kúni keshe júrip ótken «Joqtaý» fıl­mi osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Fılm­niń to­lyq aty – «Joqtaý. Jıyrma jyl ótken­nen keıin». Avtory da, rejısseri de – Sergeı Ázimov. Derekti qazaq kınosynyń jetekshi ókili. Sergeıdiń «Joqtaýy» Aral qasiretine arnalǵan kınoepopeıanyń birinshi bólimi bolatyn. Ony qazaq kó­rermeni budan jıyrma jyl buryn kór­gen. Fılm 1989 jyly túsirildi. Alaıda, osynaý apat aımaǵynyń perzenti retinde Sergeı (Ol Nókis qalasynda týǵan) Aral basyna tóngen náýbetti tym erte kóre bilgen edi. Máskeýde VGIK bitirip kele salysymen, uzatpaı bolashaq fılm ssenarııin ártúrli ınstansııalarǵa usyn­dy. Alaıda, jas rejısserdiń janaıqaıy keńestik ıdeologııaǵa qaıshy keldi. Son­dyqtan ol ıdeologııa bul ıdeıany jór­ge­gin­de tunshyqtyrýǵa tyrysty. Aral per­zen­tiniń bu janaıqaıy ekranǵa osy betinde shyǵar bolsa, taıaqtyń bir ushy qyzyl Kremldiń ózine tıetin edi. Sondyqtan da fılmdi túsirý tek qyzyl rejim qulaı bastaǵan 1989 jyly ǵana júzege asty. «Joqtaý» – aty aıtyp turǵandaı, shy­nyn­da da ajal qushqan Aralǵa arnalǵan kınorekvıem bolyp shyqty. Ǵasyrlar bo­ıy omyraýy baq-bereke, meıirimge toly Araldy emip ósken jaǵalaý halqynyń joqtaýy – solaqaı saıasat qurbany bolǵan teńiz anany joqtaýy bolyp shyqty. Aral anany qylǵyndyryp óltirgen qyzyl ımperııa edi. Bul úkim ekranda kóterilgen materıal astarynan aıǵaılap turdy. Derekti fılmniń tula boıy jaǵalaý halqy­nyń janaıqaıy edi. Tartylǵan teńizge tel­mirgen halyq zary edi. Ásirese, jaǵa­laý halqy arasynda bala shetineýdiń as­qynýy jaıly túsirilgen epızodtardy tol­­­qy­maı kórý múmkin emes... kórermenniń aza boıyn qaza etedi... Kishkentaılaryn ke­binge orap, kishkentaı tabytqa salyp kótergen ata-analar... Kishkentaı tómpe­shik­ke aınalǵan júzdegen sábı molalary. Ár mola basynda qańyraǵan – bir besik. Talbesik. О́mirge kelmeı jatyp ómirden ketken náresteler... Budan artyq qasiret bar ma? Jappaı derlik (80 paıyz) (ane­mııa­) qan azdyqqa shaldyqqan analar. Teńiz­diń kósh­ken tabanynan kóterilgen aq tuz, daýyl astynda tunshyqqan eginjaılar, ór­is­ter. Appaq sorǵa aınalǵan sor ólke... Aý­yzsý ornyna ishkeni ý. «Erteńim ne bo­lady» dep úrpıgen «eńbegi esh, tuzy sor» párýa­na jurt. Aıdyń-kúnniń amanynda ańyrap atajurttan kóshe bastaǵan jyl­dar... bosa bastaǵan jyldar. Osynyń bári «Joq­taýdyń» julyndy taqyrybyna aı­nal­ǵan. Derekti fılm kezinde sovettik ıdeologııa búrkemelegen syqpyty kisi sho­shyr­­lyq shyndyqtyń, Ortalyq Azııa halqyna qarsy jasalǵan tarıhı qylmystyń bet perdesin sypyrǵan edi, sol surapyl shyn­dyqty jalańashtap ekranǵa alyp shyqqan edi. Túsine bilgenge «Joqtaý» tek qana jo­­ǵalǵandy joqtaý emes, ker ketken za­manǵa aıtylǵan eń aýyr qarǵys – halyq qar­ǵysy bolatyn. Minekı, araǵa jıyrma jyl salyp arzymas Aral jyryn kúres­ker rejısser el nazaryna taǵy usyndy. Bul fılmde rejısser osydan 20 jyl buryn ekranda kóringen «Joqtaý» keıipkerlerin izdep taǵy jolǵa shyǵady. Jı­yr­ma jyl ishinde Aral taǵdyrynda da, Aral mańyndaǵy adam taǵdyrynda da aıtýly óz­gerister bolypty. Ony biz bu­rynǵy fılmniń búgingi kózi tiri keıipkerlerimen kezdeskende kóremiz. Eger Aral­­dy qutqa­rý­da teńizdiń Qazaqstan bó­liginde aýyz tol­tyryp aıtarlyqtaı jańa­lyqtar bo­lyp jatsa, ajal aýzyndaǵy Araldyń Qa­raqalpaqstan jaǵynda «baıa­ǵy jartas sol jartas» kúıinde turǵandaı.Bu jaıly Sergeı Ázimov kamerasy al­dynda birneshe qaraqalpaq jazýshysy oı tolǵaıdy. Olar «ál ústinde jatqan» Aral anany qutqarý jóninde qabyldanǵan talaı qaý­ly­lardyń qaǵaz júzinde qalǵanyn aıta­dy. Onyń sebebi, qaraqalpaq jazýshy­larynyń pikirinshe, KSRO qulaǵannan keıin Aral taǵdyryna tikeleı qatysty Orta­­lyq Azııanyń bes respýblıkasynyń bese­ýi­­niń de Aralǵa jany ashyǵanymen, Ámý men Syrdyń sýyn bólisýge kelgende ár­qaısysy óz múddesin kúıttep ketetindigi eken. Ámý men Aral sýynan bes respýb­lı­kanyń beseýi de kún kórip otyr. Alaıda, onyń ekeýi – Tájikstan men Qyrǵyzstan Ámý men Syrdyń bastaýynda otyrǵan elder. Sondyqtan da olardyń sýǵa qatysty saıasaty «qazanshynyń erki bar qaıdan qulaq shyǵarsa» degen máteldi eske túsi­redi. Demek, sýdy ádil bólý jaıy áli iske aspaı otyr. Bundaı jaǵdaıda Syrdyń sýyn eki respýblıkadan – Qyrǵyzstan, О́zbekstannan keıin alatyn Qazaqstannyń jaǵdaıy tipti qıyn. Is júzinde qazaq dı­qandarynyń egin-jaıyna Pamırden bas­­talǵan mol Syr sýynyń tek qyrǵyz, óz­bek dıqandarynan aýysqany ǵana jetedi eken. Qazaqstan sharq uryp bul tyǵy­ryqtan shyǵý joldaryn izdedi. Eń joǵary deńgeıde kórshiles respýblıka basshy­la­rymen talaı kezdesýler ótti. Biraq, ýá­dege qulaq qaryq bolǵanymen, teńiz sýǵa tolmady. Kerisinshe, kúnnen kúnge, jyl­dan jylǵa Aral shegiren bylǵarydaı jıy­ryla berdi. Tartyla berdi. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev osy tusta shuǵyl tarıhı sheshimder qabyldady. Máseleni tikeleı baqylaýǵa aldy. Qazaqstan Aral­dy qutqarýda óz kúshine súıenýge májbúr boldy. Qolda bar múmkindikder iske qo­syl­dy. Nátıjesinde, Qazaqstan ókimeti ala­qan jaıyp áldekimnen kómek kútip otyra bermeı, nartáýekelmen Araldy qut­qarý­dyń qazaqstandyq nusqasyn júzege asy­rýǵa kiristi. Aldymen, Araldyń Qazaq­stan jaǵynda jatqan bóligi – «Kishi Araldy» qutqarý qolǵa alyndy. Bul bastamaǵa da osqyryp qaraǵandar boldy. Biraq, kóz qor­qaq, qol batyr. Qyrýar kúsh jumyl­dy­ryldy. Araldy ekige bólgen alyp damby boı kóterdi. Joba óz-ózin aqtady. Bú­ginde «Kishi Aral» sýǵa tola bastady. Ba­lyq sharýashylyǵy qaıta jandandy. Kelmeske ketkendeı bolǵan teńiz endi sál kó­te­rilse 30 shaqyrym jerdegi Aral qa­la­sy­na da jetkeli tur. Araldyń bir tur­ǵy­ny aq shashty anamyz, fılmde, «О́mirge kelgende shomylǵan teńizim edi... ómirden keterde de shomylyp ótsem armanym joq...» dep qaldy. Qarapaıym ana aýzy­nan aıtylǵan bul arman kúlli aral­dyq­tardyń armany edi... Sol arman búginde aqıqatqa aınala bastaǵandaı. Ál ústinde jatqan alyp Araldyń bir bóligin ortadan damby tartyp qutqarý, qarap tursaq, tek Táýelsiz eldiń ǵana qolynan keler qu­diret eken. Boıynan passıonarlyq qýaty óshpegen ulttyń qolynan keler qımyl eken. «Kishi Aral» – teńizdi kútip telmirgen halyqqa Táýelsizdik tartqan syı demeske laj joq. «Joqtaý. Jıyrma jyl ótkennen keıin» fılmi osyndaı oıǵa jeteleıdi. Araldy qutqarýǵa jumylǵan jurt­tyń jasampaz jigerin sezesiz. Aral qalasynda balyq óńdeıtin zamanaýı zaý­yt iske qosylǵan. Ony óz qarjysyna sal­dyrtqan osy óńirdiń óz balasy, búginde respýblıkaǵa belgili kásipker Uzaqbaı Aıtjanov. Fılmde sýarmaly sharýa­shy­lyqta sýdy únemdeýdiń zamanaýı ádisi de áńgime bolady. Ol – tamshylatyp sýarý ádisi. Izraılde ózin-ózi aqtaǵan bul ádis­ti sý­syz Syr shóline alyp kelip, jaıqal­typ egin egip, tolaǵaı tabys taba bastaǵan qazaq sharýalaryn da osy fılmnen kezdestiresiz. Sergeı Ázimov fılmi Araldy qutqarýdyń keleshegi bar joly dep, Ámý, Syr sýyn únemdeýdiń birden-bir joly dep osylaısha egindi tamshylatyp sýarý ádisin usynady. Ámý, Syrdyń sýy únem­del­meı, Araldy ajal aýzynan qutqarý múmkin emes ekeni aıtylady. Odan da basqa bir joba bolǵan. Ol – Sibir ózend­e­rin Aralǵa burý jobasy. Biraq, bul joba búginde kókjıekte kilkigen saǵymdaı kóz­den ǵaıyp bolyp barady. О́ıtkeni – «kisi­deginiń kilti aspanda». Aral taǵdyry – shyntýaıtyna kelgende, Ortalyq Azııany mekendegen 50 mıllıon halyq taǵdyry. Osy rette «Bes kúndigin oılamaǵan áıel­den bez, bes jyldyǵyn oılamaǵan erden bez» degen ataly sózge «Elý jyldyǵyn oılamaǵan elden bez» degen tirkes eriksiz suranyp turǵandaı. Sý daýy Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń basyn bu taý­qy­met tóńireginde túptiń-túbinde qosary anyq. Lajsyz qosary anyq. Biraq, ol qa­shan? Ortalyq Azııa elderi qosylyp, ondaı dana­lyqqa qol jetkizgenshe qaı zaman! «Joqtaý. 20 jyl ótkennen keıinniń» jal­ǵasyn aradan elý jyl ótkesin de biz­diń urpaqtarymyz túsirip júrmese neǵyl­syn... degen oılar keledi. Fılm osyndaı oılardy qozǵaıdy. Budan Ázimov fıl­mi­niń óńir úshin ózektiligi kórinedi. Fılmde kóterilgen máseleler tek búgingi kún­niń ǵana emes, kúnderdiń-kúninde bizdiń ur­paqtarymyz betteser bolashaqtyń pro­ble­masy ekeni kórinedi. «Joqtaý» – bú­gingi qazaq derekti kınosynyń daýysty dabyly. Kól taǵdyry, jer taǵdyry, el taǵdyry týraly der kezinde dúńkildegen dabyl. Fılmniń túsirilýine Qyzylorda oblysynyń ákimi Bolatbek Qýandyqov qyzý qoldaý kórsetipti. О́ıtkeni, Araldan kóterilgen tuzdy shańyt dámin, eń aldy­men, osy oblystyń halqy tatady. Eko­lo­gııa bul aımaq úshin jáı syldyr sóz emes. Ekologııa bul aımaqta árbir jutqan aýań men sýyńnan seziledi. Endeshe, kúrespeı kór. Ekran óneriniń qudireti sol, kıno tilimen sátti aıtylǵan jergilikti problema jyljyp baryp jahandyq problemany qozǵaıdy. Sondyqtan da, derekti kıno sheberi Sergeı Ázimovtiń Aral taǵdyryna arnalǵan «Joqtaýy» álem taǵdyry tý­ra­ly oıǵa jeteleıdi. Jer-anany titirentken adam astamshylyǵyn eske salady. Jaq­sy­lyq­qa qaraı adam ózgermeı, jaq­sy­lyqqa qaraı álem ózgermeıtinin eske salady. Smaǵul ELÝBAI.