Ýaqyt týyndatqan mindetter

Elimiz táýelsizdik jyldarynda quqyq qorǵaý organdarynyń júıesin reformalaý men kóptegen uıymdastyrýlardy bastan keshirdi. Sonyń ishinde Ádilet mınıstrligi de qaıta qurýlardan kende qalmady. Biz, osy oraıda, Ádilet mınıstri Rashıd Túsipbekovke joly­ǵyp, ádilet organdarynyń táýelsizdik jyl­darynda qalyptasqan jaǵdaıyna, sonyń ishinde  tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek kór­setý salalaryna qatysty áńgimelesken edik. – Rashıd Tóletaıuly, áńgimemizdi zaman talabyna saı ázirlengen «Neke jáne otbasy týraly» jańa kodeksti qabyldaý máselesinen bastasaq. Bul zań jobasy eskirgen normalardan ary­lý jáne jańa ózgerister engizý úshin daıyndalǵan otbasylyq qaty­nas­tardy retteıtin normalardy jú­ıe­ge keltirýge baǵyttalǵany belgili. – Iá, mundaı normalardyń qajetti­li­gin ýaqyttyń ózi talap etip otyr. Sebebi, 2004 jylǵa deıin aýdandardaǵy ádi­let organdary ádilet basqar­ma­laryn­da qurylǵan AHAJ bólimderi retinde jumys isteıtin. Ádilet organdarynyń azamattyq hal aktilerin tirkeý salasyn­da­ǵy qyzmeti azamattardyń quqyqtary men zańdyq múddelerin qamtamasyz etedi, al ádilet qurylymdary bergen qu­jat árbir adamnyń ómirinde quqyqtyq retteý qujaty bolyp tabylady. Búgingi kúni «AHAJ tirkeý pýnkti» aqparattyq júıesi engizildi jáne sátti jumys istep keledi, ondaı TMD elderinde joq. Osy baǵdarlamalyq ónimniń kómegimen AHAJ bólimderi azamattyq hal aktileriniń jazbalary men kýálik­te­rin qolmen toltyrýdan bas tartyp, aza­mattyq hal aktilerin elektrondy túrde tirkeýdi júzege asyrady. Bul baǵ­da­r­lama arqyly beriletin málimetter «Jeke tulǵalar» memlekettik derekter qo­ryn toltyrýdyń birden-bir kózi. Qazir úıden shyqpaı-aq, ınternet arqyly azamattyq hal aktilerin tirkeý týraly anyqtamany alýǵa bolady. – «Notarıat týraly» zań jańa notarıaldyq júıeni quraıdy. Jekeshe notarıýstyń mártebesi – erekshe zańgerlik mamandyq bolyp belgilengen, ol quqyqtar men faktilerdi kýá­lan­dyrýǵa, sondaı-aq osy zańda kóz­del­gen ózge de mindetterdi júzege asy­rýǵa baǵyttalǵany anyq. Biraq notarıat atqarýshy bılik organ­dary­nyń júıesine kirmeıtini de belgili. – Iá, durys aıtasyz, notarıat júıe­si burynǵy tártip boıynsha atqarýshy bılik organdarynyń júıesine kirmeıdi, zańǵa sáıkes tikeleı jáne derbes qyz­met etetin, ózin-ózi retteıtin belgili no­ta­rıattyq birlestikter aýmaǵynda qyz­met atqarady.Táýelsizdik jyldarynda eli­miz­diń notarıattyq qyzmetin jetildirý jóninde kóptegen sharalar qabyl­dan­dy, sonyń biri jeke notarıatty engizý má­selesi. Prezıdent «Notarıat týraly» zańǵa 1997 jylǵy 14 shildede qol qoıdy. Atalǵan zań qabyldanǵanǵa deıin Qazaq KSR-niń «Memlekettik notarıýstar týraly» zańy qoldanylyp kel­di. 1998 jylǵy 25 sáýirde notarıat­tyq qyzmetpen aınalysý quqyǵyna al­ǵashqy lısenzııalar berile bastady. 1998-1999 jyldary oblystarda, Astana jáne Almaty qalalarynda 16 aý­maqtyq notarıattyq palatalar quryl­dy. 2000 jyldyń basynda Qazaqstanda 900 notarıýs jumys istedi, onyń ishinde 600 jeke notarıýs boldy. 2003 jyl­ǵy 5 mamyrda «Notarıat týraly» za­ńǵa engizilgen ózgerister men tolyq­tyrý­larǵa sáıkes notarıýstar kásipkerler bolyp ta­nylmaıdy, biraq notarıýs­tar­dyń jal­py sanyna shekteý qoıyldy, no­tarıýstyń bos oryndaryna ornalasýǵa konkýrs engizilip, notarıattyq mura­ǵat­tar kózdeldi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi týraly «Konstıtý­sııa­lyq zańyna ózgerister men tolyqty­rý­lar engizý týraly» zań jobasy vedomstvo­aralyq komıssııada ázirlendi jáne ma­qul­­dandy. Atalǵan zańdy qabyldaý jekeshe nota­rıýstardyń mórinde Memlekettik El­tań­bany beıneleýge ruqsat etedi jáne je­keshe notarıýstyń qyzmeti jarııa-qu­qyq­tyq ári jeke-quqyqtyq sıpatta bola­dy dep tanylady. Sóıtip óz­gerister men tolyqtyrýlar negizinde bir­yńǵaı nota­rıat­tyq aqparattyq júıesi engizilip, notarıýstar barlyq jasaǵan notarıattyq is-áreketterdi qaǵaz jáne elektrondy tizilimderde tirkeýdi júrgizedi. – Advokatýra azamattardyń qu­qyq­taryn qorǵaýdy qamtamasyz etýde memlekettik tetiktiń mańyzdy bir býyny bolyp sanalady. Osy oraıda advokatýra reformalaýdy qajet etedi degenge qalaı qaraısyz? – Táýelsiz Qazaqstandaǵy advokatý­ra­ny damytý qajettiligin anyqtaǵan birinshi qujat Prezıdenttiń «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy quqyqtyq reforma­nyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» qaý­ly­sy bolyp tabylady. Onda sot jú­ıesi tıimdi jumys isteý úshin joǵary deń­geı­de mamandandyrylǵan advokatýra kerek dep atap kórsetildi. О́ıtkeni, ol ýaqytta advo­kattyq qyzmettiń táýelsiz, ózin-ózi basqa­ratyn uıymdyq nysan­dary­nyń kóp túr­liligi, ony mindetti túrde lısenzııalaý, qorǵaýdyń jáne ókildiktiń ná­tı­je­li­ligi úshin kepildikter, azamatty qorǵaýda jáne basqa zań kómegin kórse­tý­de advokat­tardyń qyzmetine qol suqpaý­shy­lyq, kez kelgen memlekettik jáne mem­le­k­ettik emes organdar men mekemelerdegi sot isin júr­gizýdiń kez kelgen satysynda kásibı zań kómegimen qorǵaýǵa quqyǵy, zańmen belgi­len­gen adam­dardy qorǵaý úshin shyqqan shyǵysty memleket esebi­nen óteý sekildi máselelerdi sheshetin advokatýra týraly qoldanylyp júr­gen zań­dardy qaıta qaraý­dy kózdeıtin quqyq­tyq reformalardy qajet etti. Ekonomıkalyq salada oryn alyp jat­qan aýqymdy úderister, Qazaqstannyń ár túrli halyqaralyq sharttarǵa qosylýy jáne naryqtyq reformalar barysynda zańnamanyń ózgeristeri advokattardyń joǵarǵy kásiptiligin, arnaıy bilimderiniń bolýyn talap etedi. Qoǵamnyń jáne qo­ǵam­dyq qatynastardyń damý satysynda ýaqyt advokatýranyń aldynda jańa talaptar men jańa mindetter júktedi. Soǵan oraı advokatýranyń ári qaraı damý baǵyty Prezıdenttiń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge ar­nal­ǵan Quqyqtyq saıasat tujyrym­da­ma­synda kórsetildi. Tujyrymdamada advokatýra tereń reformalaýdy qajet etedi dep túıindeldi. О́ıtkeni, advokatýrany odan ári damytý úshin strategııalyq jobalaý, advokattardyń táýelsizdigin kúsheıtý, tártiptik rásimderdiń ashyqtyǵy jáne onyń nátıjesin advokatýra ınstıtýty sheginde shaǵymdaný, ishki basqarý, advo­kat­tardy daıyndaý júıesin jáne jalpy etıkalyq normalardy belgileý, advokatýra qyzmetin nasıhattaý sekildi mańyzdy mindetter sheshimin tappaı keledi. Sondyqtan, Ádilet mınıstrligi advokatýrada ózin-ózi basqarý ınstıtýtyn da­my­tý jáne oǵan memleketke tıesili emes fýnk­sııalardy berý kerek dep esepteıdi. Onyń ózin-ózi basqarý arnasynda damytý­ǵa jáne qazirgi ınstıtýttyq negizde reformalar júrgizý múmkin emes. Budan basqa, mınıstrlik qazirgi taǵaıyn­dal­ǵan advokat­tar­ǵa aqy tóleý jáne halyqqa kásibı quqyqtyq kómek kórsetý erejelerin tujyrymdamaly túrde qaıta qaraýdy kózdeıtin «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqqa kásibı quqyqtyq kómek kór­setý júıesin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» zań jobasyn ázirleýge kiristi. – Jyljymaıtyn múlikke quqyq­tar­dy memlekettik tirkeý salasynda qandaı jańalyqtar bar? – Táýel­siz­dik jyldary kezinde múliktik qatynas­tar salasy, ásirese jyljymaıtyn múlik­tik qu­qyqtarǵa aýysý aıtarlyqtaı ulǵaı­dy. Memlekettik menshikti jekeshelendirý, jer telimderine jeke menshik engizý já­ne olardy naryqtyq qatynastarǵa tartý, jyljy­maı­tyn múlik salasynda biryńǵaı memlekettik saıasatty júrgizýdiń qajet­ti­ligi jyljy­maı­tyn múlikke quqyqtardyń bir­yń­ǵaı memlekettik tizilimin engizýdi qajet etti. Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tir­keýdi mindetteý normasy alǵash ret Aza­mattyq kodekstiń 118- babynda bekitildi. Osy normaǵa sáıkes jyljymaıtyn zat­tar­ǵa menshik quqyǵy jáne basqa da quqyqtar, quqyqtardy shekteý, olardyń týyndaýy, ótýi jáne toqtatylýy memlekettik tirkelýge jatady. Elbasynyń «Jyljymaıtyn mú­lik­ke quqyqtardy jáne onymen jasalatyn mámilelerdi memlekettik tirkeý týraly» Jarlyǵyna sáıkes jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý jónindegi qyzmet sharýashylyq júrgizý quqyǵyna negizdelgen «Jyljymaıtyn múlik jónin­degi ortalyqtar» respýblıkalyq memlekettik kásiporyndaryna júkteldi. «Elektrondy úkimetti» qurý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý sheń­berin­de Ádilet mınıstrligi Baıla­nys jáne aqparat mınıstrligimen birge elektrondy aq­pa­rattyq qyzmetter kórsetý tájirıbesin qu­rý jáne engizý jóninde jumystar júr­giz­di. Eger qaǵaz nusqasynda jyljymaıtyn múlktiń bar (joq) ekendigi týraly, jyl­jymaıtyn mú­likke tirkelgen quqyq­tar týraly anyqta­ma­lar 3 kún ishinde berilgen bolsa, 2010 jyl­­dyń mamyr aıynan bas­tap atalǵan anyq­tamalardy HQKO elektrondy formatta ótinish berýshi óti­nish jasaǵan sátten bastap 30 mınýt ishinde usynady. Budan basqa, kez kel­gen aza­mattyń elektrondy sıfrlyq qol­tań­basy bolǵan jaǵdaıda atalǵan anyqtama­lar­dy ınternet arqyly «elektrondy úkimet» portalynda derbes ala alady. Ústimizdegi jyldyń basynda Ádilet mınıstrliginiń bastamasymen jyljy­maı­tyn múlik quqyǵyn jedel túrde tirkeý úshin alym mólsheri jeke tulǵalar úshin pá­terge, jeke turǵyn úıge, turǵyn úıge jat­­paıtyn qurylysqa, zańdy tul­ǵalar úshin turǵyn úıge jatpaıtyn qury­lysqa tıisti mólsherde tómen­detil­di. Alym mól­sherin tómendetkennen keıin je­del túrde tirkeý qyzmetine ótinish bil­dirgenderdiń sany 10 esege, bıýdjet qorynyń somasy 40 paıyzǵa ósti. – Jyljymaıtyn múlikti resimdeý kezinde qarjylyq shyǵyndardy qys­qartý maqsatynda, zańda jańadan qu­ryl­ǵan jyljymaıtyn múlikke jáne jyljymaıtyn múlik qaıta jón­­delgen, qaıta josparlanǵan jaǵ­daı­da tehnıka­lyq tekserý júrgizi­le­tini aıtylǵan ǵoı. – Árıne, menshik ıesi jyljymaıtyn múlik obektisin aıyrbastaǵan jaǵdaıda onyń tehnıkalyq pasporty óziniń zań­dyq kúshin saqtaıdy jáne satýshydan jyl­jymaıtyn múlikti satyp alýshyǵa be­redi. Sondaı-aq, tehnıkalyq pasport­ty daıyndaý jónindegi qyzmetterdiń qu­nyn esepteý tártibin ońtaılandyrý jáne azamattar men zańdy tulǵalardyń ony ázirleýge qarjylyq shyǵyndaryn kemitý maqsatynda jańa biryńǵaı baǵa­lar preıskýranty bekitildi jáne oǵan sáıkes jumystar quny jyljymaıtyn múlik nysany men jer teliminiń 1 sharshy metr baǵasy boıynsha aıqyndalady. Budan basqa, qazirgi ýaqytta Ádilet mınıstrligi notarıattyq kýálandy­ryl­ǵan jaǵdaıda jyljymaıtyn múlikke quqyq­tar­dy elektrondy tirkeý tetigin pysyqtap jatyr. Elektrondyq tirkeý ótinish berý­shi­niń HQKO-na júginýinsiz, notarıýstyń biryńǵaı notarıattyq aq­parat­tyq júıe­den quqyqtyq kadastr­dyń aqparattyq jú­ıesine óziniń elektron­dy qoltań­basymen kýálandyrǵan quqyq belgileýshi qujattar­dy elektrondy túrde joldaýy arqyly jú­zege asyrý boljanyp otyr. – Ádilet organdaryna alǵashqy ret zańdy tulǵalardy, fılıaldar men ókildikterdi memlekettik tirkeý mindeti 1995 jyldyń tamyz aıynda qabyl­dan­ǵan «Zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý týraly» zańymen júktelgeni belgili. Al buryn zańdy tulǵalardy tirkeýdi ár túrli memlekettik organdar, mysaly, ákimdikter, salyq organdary, statıstıka organdary, vedomstvolar, uıymnyń qurylý profıli boıynsha mınıstrlikter júzege asyratyn. – Iá, rasynda da kezinde bul jáıt shashyrańqylyqqa ákep soqtyrdy, máli­met­ter ár túrli boldy, ózekti bolmady, zańdy tulǵanyń damý tarıhyn eshkim júr­gizgen joq, málimet alý múmkin bol­ma­dy. Búginde ádilet organdary zańdy tulǵalardy tirkeý júıesin ońtaılandyrý úshin barlyq sharalardy qabyldady. 2004 jyldyń 20 qyrkúıeginen bastap «bir tereze» qaǵıdaty engizilip, oǵan sáıkes, zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý bir rásim sheginde, zańdy tulǵany tirkeý jolymen, ony salyq jáne statıstıka esebine qoıý arqyly júzege asyrylady. Tirkeýshi organǵa bir ótinish usyný nátıjesi boıynsha zańdy tulǵaǵa birden úsh qujat beriledi: olar – zańdy tulǵany memlekettik tirkeý týraly kýálik, statıstıka kar­ta­sy jáne salyq tóleýshini tirkeý týraly kýálik. Buryn, tirkeýdiń osy tetigi engizilgenge deıin, ádilet organdary, statıstıka jáne salyq organdary osy rásimdi bólek-bólek, shashyrańqy túrde júzege asyra­tyn edi. «Bir tereze» qaǵıdaty negizinen tirkeýge qujattardy daıyndaýda jáne tirkeýshi organdarda osy qujattardy resimdeýde ýaqytty kóp joǵaltpaı, ony únem­di jumsaǵanǵa qolaıly boldy. Son­daı-aq, ońtaılandyryp tirkeý tártibin engizý zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý merzimin qysqartýǵa negiz boldy. – Biryńǵaı derekqor qurý qajet­tiligi neden týyndady? Máselen, «Zań­dy tulǵalar» memlekettik derekter qory týraly aıtsańyz? – Iá, qazirgi ýaqytta «Zańdy tul­ǵa­lar» memlekettik derekter qory aqpa­rat­tar júıesi jumys isteıdi, onyń kómegi­men biregeı nómir – Bıznes-sáıkes­tendirý nómiri qalyptasady (qysqasha BSN), ol boıynsha kásiporyndar ádilet, statıstıka jáne salyq organdarynda tirkeledi. Al­da­ǵy ýaqytta «Zańdy tulǵalary» memlekettik derekter qory BSN engizý negizinde, belgili bir sýbektige jatatyn máli­metterdi tirkeıtin jalpy júıege kóshýin qamtamasyz etedi. Biryńǵaı derekqor qurý qajettiligi, ol burynyraqta ózeksiz málimetterden tu­ra­tyn, shashyrańqy aqparattar júıe­siniń bolýynan týyndady. Nátı­jesinde, «Zań­dy tulǵalar» derekqory, barlyq tir­kel­gen zańdy tulǵalar týraly málime­t­teriniń etalony boldy. Sonymen qatar, barlyq jumys isteıtin sharýashylyq sýbektiler BSN alýlary qajet, nátıjesinde qazir qoldanyp júrgen mynadaı ıdentıfı­ka­torlardy: tirkeý nómiri, STT jáne statıstıka organynyń shartty belgiler júıesin (EQNK) aýystyratyn bolady. 2012 jyldyń qańtar aıynan bastap, barlyq zańdy tulǵalar úshin biryńǵaı qujat esebinde qyzmet etetin, BSN-men memlekettik tirkeý týraly kýá­ligi bo­la­dy. 2008 jyldyń shilde aıynan bir­qa­tar jańalyqtar engizildi, ol kásipo­ryn­dardy tirkegen kezdegi ákimshilik kedergilerdi qys­qartýǵa baǵyttalǵan, atap aıtsaq, eger olar qyzmetin úlgilik jar­ǵy­nyń negizinde júzege asyratyn jaǵ­daıda, shaǵyn, orta jáne iri ká­sip­kerlik sýbektileri bolyp taby­latyn zańdy tulǵalardy tir­keý­diń biryńǵaı merzimi engizildi, buryn­ǵy qoldanystaǵy 10 kúnniń ornyna 3 jumys kúni boldy. – Áńgi­meńizge rahmet.  Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.