Tutastyq tuǵyry

Ǵalymdardyń aıtýynsha, búginde dúnıe júzinde bes myńnan astam ult bar kórinedi. Alaıda sonyń barshasy óziniń ulttyq dilin, bolmysyn, kelbetin saqtap qalǵan dep aıta almaısyń. Sebebi, eki júzden astam ulttyń ǵana óz memlekettiligi bar, buǵan qosa shamamen jetpis shaqty ult óz aldyna memleketi bolmasa da sanynyń kóp­ti­gimen óziniń dara kelbetin saqtaýǵa múmkindik alǵan. Sonda qazir shamamen eki júz jetpisteı ult ózindik dara­ly­ǵyn saqtaı alady eken. Qalǵandary birte-birte memleket qu­rýshy halyqtyń nemese sany kóp ult­tyń arasyna sińip, assımılıasııaǵa túsedi. Assımılıasııaǵa túsýdiń eń basty sebebi, olardyń tiliniń aıtarlyq­taı deń­geı­de saıası, áleý­met­tik, mádenı, ǵy­lymı, aq­pa­rat­tyq qyzmet at­qara almaýynda. Tildi saqtaıtyn, damytatyn mundaı qyz­metti memlekettik nemese resmı mártebesi bar tilder ǵana tolyq atqara alady. Máse­len, Qytaıdaǵy manchjýr hal­qy­nyń sany 10,6 mln. Demek, ol Avstrııa, Chehııa, Bolgarııa sııaqty Eýro­pa­daǵy belgili memleketter halqynyń sanynan artyq. Alaıda manchjýr tili Qytaı Halyq Respýblıkasynda qytaı tili sııaqty nemese ulttyq avtonomııasy bar uıǵyr tili sııaqty memlekettik nemese aımaqtyq mártebege ıe emes. Son­dyq­tan ol tildiń damýy tipti neǵaı­byl. Sol sııaqty Pákstanda 23 mıllıonnan astam sındh, 13 mıllıonnan astam mýhadjır halqy turady. Alaıda olardyń tili memlekettik til emes. Álemde mundaı mysaldar kóptep kezdesedi. Qazirgi damyǵan qo­ǵam­da, jahan­da­ný dáýirinde tildi saq­taıtyn eń basty qorǵanysh onyń saıası mártebesi jáne sol tilde ult azamat­tarynyń sóıleýi, ásirese jas urpaqtyń óziniń ana tilin bilýi. Jalpy, qaı ult bolsa da óziniń ulttyq bolmysyn saqtaýǵa tyrysady. Ultty saqtaý úshin eń aldymen tilin saq­taýǵa kúsh salady. Sebebi, ulttyń da­ralyǵyn kórsetetin negizgi nyshan – til. Jańadan táýelsizdik alǵan memleket óziniń saıası baǵytyn, ekonomıka­lyq-áleýmettik júıesin qalyptastyrý­men birge, memlekettiligin saqtaý ári jetildirý, memlekettiń ishki rýhanı ahýalyn durystaý úshin keshegi otar­shyl­dyqtyń zardaptarynan arylýy qajet. Muny ǵylymda otarsyzdaný (de­kolonızasııa) saıasaty deıdi. Bul jóninde batystyń belgili saıasat­taný­shylarynyń biri E.Tom­son: «Otar­shyl­dyqqa túsken el otar­lyq qamyt­tan qutylǵannan keıin mindetti túrde otarsyzdanýy kerek. Otar­shyldardyń ózderi elden ketse de, olardyń kóleńkesi qalady. Otar­shyl­dyq – azattyq alǵan eldiń barlyq sa­lasynda tóbe kórsetip otyrady. Saıası júıe ózgerse de, otarshyldardyń oıran salýynan ábden zardap shekken «ulttyq sana» kóp ýaqytqa deıin oırandalǵan qalpynda qalady. Onyń ózgerissiz qalýy – eń aldymen tilinde kórinedi», – depti. Bul tereń pikir búgingi qazaq ultynyń basyndaǵy haldi aınytpaı dál tanytady. Osy oqymys­ty­nyń sózi búgingi tildik ahýaly­myz­dyń máselesin ańǵartyp tur. О́ıtkeni, balalarymyzdy memlekettik tildegi mektepke bermeýimizdiń túpki sebebi sa­namyzda áli de otarlyq psıholo­gııanyń oryn alýynda. Biz elimizge ataý berip otyrǵan ulttyń tiline, dástúrine, máde­nıetine neǵurlym tez burylsaq, soǵur­lym tezirek otarlyq sanadan arylamyz. О́zimizge belgili, bizdiń elimizdiń óz aldyna táýelsizdik alyp saıası sýbekt retinde ómir súrip kele jatqanyna bı­yl jıyrma jyl tolyp otyr. Degenmen osy jyldar ishinde memleketimizdiń basty tili – qazaq tili óziniń saıası mártebesine tolyq ıe boldy dep aıta alamyz ba?! Álbette, ımperııalyq, ke­ńestik saıasattyń qyspaǵynan shyqqan halqymyz sııaqty, tilimizdiń de az ýaqytta tolyq mártebesine jetýi ońaı­shy­lyqpen bola qoımaıtyndyǵy túsi­nik­ti. Desek te, tilimizdiń tolyq már­te­bege jetýiniń irgetasy kesheden, bú­gin­nen bastap nyq ári senimdi qalanýy tıis. Eń aldymen qazaq balasy Otanyn­da, atamekeninde, táýelsiz elinde ana tilindegi mektepke barýy tıis. Buǵan esh­qandaı syltaýǵa kónbeıtin aqı­qat retinde qara­ǵa­nymyz jón. Qazaq bala­synyń qa­zaq mektebine barýyna qazirgi tańda barlyq jaǵdaı jasalǵan. Tipti, qazaǵy basym ońtús­tik, batys óńirlerdi aıtpaǵannyń ózin­de, Qostanaı, Pavlodar, Petropavl qa­la­larynda qazaq mektepteri kóptep ashylýda. Qazaqstanda bilim berý máse­lesi tolyq sheshilgen. Mektep bitirgen soń qazaq tilinde oqýdy jalǵastyram deseńiz, qazaq tildi bólimderi bar kolledjder men ýnıversıtetter jeterlik. Alaıda, áli kúnge deıin ózderi jary­typ ózge tildi bilmeıtin qandastary­myz­dyń balala­ryn orys tildi mektepke jetektep aparyp júrgenin kóz kórip júr. Bul birli-jarym jáıt emes, olar­dyń qata­ry ondaǵan, tipti júzdegen myń desem, qatelespegen bolar edim. Árıne, bul memlekettik tilimizdiń, qazaq tiliniń tolyq damýyna óziniń salqynyn tıgizýde. Osy oraıda ata-analar myqtap oılanýy qajet. Balasy mektep jasyna kelgende árbir ata-ana balasy úshin qazaq mektebin tańdaýy tıis. Qazaq tili búgin bolmasa da, kúni er­teń naǵyz memlekettik tilge aınalary sózsiz. Sol kezde eger balańyz orys mektebin bitirgen bolsa, erkin qyzmet isteı almaýy múmkin. Qazaq tili tolyq saltanat quratyn ondaı kún alys emes. Qazirdiń ózinde elimizde qazaqtyń sany jetpis paıyzǵa jýyqtady. Elbasy Nur­sultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda: «Biz­diń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı mem­­lekettik tildi biletin qazaqstan­dyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyl­dan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shy­ǵa­tyn bolady. Ol úshin biz bárin de ja­sap jatyrmyz», – degen bolatyn. El­ba­synyń bul sózinen balalaryn mektepke endi beretin ata-analar ózderine sabaq alýy kerek. Keshegi keńestik zamanda jaqsy ómir súrip, joǵary bilim alý úshin orys tili qanshalyqty qajet bolsa, endi belgili bir jetistikterge jetý úshin qazaq tili sonshalyqty qajet bolmaq. Balasyn ózge tilde oqytatyn mektepke berip otyrǵan ata-ana, álbette, Qazaqstanda memlekettik tildiń keń qanat jaıyp ketetinine senimsiz. Sodan da balasynyń ózge tilde oqyǵanyn durys kóredi. Sondyqtan da olar qazaq tiliniń emes, ózge tildiń tileýin tileıdi. Olar ózderiniń bul áreketin ár túrli syltaýlarmen aqtaǵysy keledi. Olar­dyń aldymen aıtatyny – Qazaqstanda qazaq mektebiniń deńgeıi orys mektebinen tómen. Sondyqtan, óz urpaǵynyń erekshe bilimdi bolýy úshin ózge tilde oqytatyn mektepke berip otyr-mys. San ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq mektebin orys mektebimen salystyrýǵa bolmaı­dy. Eger salystyra qalǵannyń ózinde qazaq mektebiniń sapalyq deńgeıi orys mek­­tebiniń deńgeıinen artyq bolmasa, kem emes. Mysaly, 2008-2009 oqý jy­lyn­da «Altyn belgi» alǵan oqý­shy­lar sany – 73. Onyń ishinde qazaq mek­tep­teriniń oqýshylary basym kópshi­likke ıe bolyp 61 «Altyn belgini» ıelendi. Osy jylǵy Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyn­dylary boıynsha eń joǵary 123 baldyq nátıje alǵan № 38 qazaq mektep-lıseıi. 2009-2010 oqý jyly «Altyn belgi» alǵandardyń jalpy sany 81 bolsa, onyń 61-i qazaq synyp­tary­nyń oqýshy­la­ry. Osy nátıjelerdiń ózi qazaq mek­tep­teriniń alda ekendigin kórsetpeı me?! Elimizde qazaq mektepteriniń jaı-kúıi jaqsarýy úshin memleket barlyq jaǵdaıdy jasaýda. Elbasynyń buǵan erekshe mán beretindigin barshamyz jaq­sy bilemiz. Prezıdent N.Nazar­baev­tyń qazaq mektepterine aıryqsha mán berýi, Astanadaǵy qazaq mektep­te­ri­niń ashylý saltanatyna arnaıy kep qaty­sýy – kóp nárseni ańǵartsa kerek. Prezıdenttiń osy qadamyn balasyn ózge tilde oqytatyn mektepke berip otyr­­ǵan ata-ananyń túsinetin ýaqyty ál­deqashan jetti. Máseleniń bir qyry osy. Ekinshiden, eger balanyń ata-ana­sy óziniń týǵan tilindegi oqý orda­sy­nan qashyp, ózge tildegi mektepti qolaı kór­se, onda qazaq mektebi sapa jaǵy­nan da, san jaǵynan da qalaı damy­maq? Ivan Groznyı men Petr birinshini madaq­taıtyn orys mektebine balasyn bergen ata-ana urpaǵyn otansúı­gish­tik­ke qalaı tárbıelemek?! Ol bala qazaq folk­lory­nyń qaınarynan da, qazaq­tyń tereń oıy men kórkem sózinen de múlde tys qalmaı ma? Týǵan halqynyń shy­naıy qasıetterinen tys qalǵan azamat tárbıeleýdi sanaly túrde tańdaǵan ata-ana týraly ne aıtýǵa bolady? Iá, bala­syn týǵan halqynyń rýhanı dú­nıe­sinen beıhabar etkisi keletin ata-ana­nyń sanasy ózge eldiń ıdeolo­gııa­syna shyr­mal­ǵanyn, balasyn da soǵan ıtermelep otyrǵanyn kórgende tipti ne aıta­ryńdy bilmeısiń. О́ziń sóz tap­paǵan soń, danyshpan M.Áýezovke jú­gi­nip kórelik. «Kimde-kim qazirgi ýa­qyt­ta ana tilin, óziniń ádebıetin syı­la­masa, baǵalamasa, ony saýatty, máde­nıetti adam dep ataý­ǵa bolmaıdy», – depti ol kisi. Al nemis halqynyń eń aqyldy, eń danyshpan uldarynyń biri Georg Vılgelm Frıdrıh Gegel: «Bilimdiliktiń eń basty faktory – týǵan tilinde sóıleý men syı­laýdan basta­la­dy» dese, orys halqynyń uly ókili Ivan Týrgenev týǵan tili orys tili degende et júregi ezilip: «O, ulaǵatty, qudiretti, shynshyl da erkin orystyń tili. Otanymnyń taǵdyryn oılap, qınala kúrsingen kúnderimde de, kóńil­di kúdik jaılaǵan kúnderde de maǵan súıeý, taıanysh-tirek bolǵan jalǵyz ǵana ózińsiń!», – dep tebirenedi. Siz ana tilińiz – qazaq tili týraly osylaı aıta alar ma edińiz?! Alla taǵala adamdy jaratqanda ony bir ulttyń adamy etip jaratady. Iаǵnı, sizdiń de, sizden týǵan balanyń da qazaq bolýy Jaratqan Iemizdiń jarlyǵy. Bárimiz pendemiz, taǵdy­ry­myz qudireti kúshti, meıirimi sheksiz Alla taǵalanyń qolynda. Sondyqtan, siz áýelgi jaraty­ly­syńyzdan aınyp, qansha tyrban­sa­ńyz da qazaq bolyp qalasyz. Al qazaq bolý degen sóz – eń aldymen sol qazaqqa tán dinińizdi, dilińizdi, tilińizdi saqtaý degen sóz. Bul Alla aldyndaǵy da, ult aldyndaǵy da mindetińiz hám buljymaı oryndalýǵa tıisti paryzyńyz. Endi siz osy pa­ryz­dy oryndaý úshin ne istep otyrsyz? Birinshiden, balańyzdy ana tilinen al­shaq­tatyp otyrsyz. Sóıtip, balańyz­dyń tilin ózgertý arqyly onyń diline de nuqsan keltirdińiz. О́zge tilde oqy­ǵan bala dástúrli qazaq tárbıesinen jy­raq qalyp, ekiudaı tárbıe kórip, esh­teńege qanyq bolmaı shyǵady. Ol ol ma, mundaı bala óz balalaryn da ózge ulttyń mektebine beredi. Sóıtip, sizdiń tutas áýletińiz kúnderdiń kúninde orys­tanyp shyǵa keledi. Mundaı adamnyń musylman dinine de buryla qoıýy ekitalaı. Álemdegi barsha damyǵan halyqtar sııaqty qazaqtyń da damýǵa, ilgerileýge qaqysy da, múmkindigi de bar. Adamzat balasy ǵasyrlar boıy bir-birimen táji­rıbe almasyp, selbesip ómir súrip keledi. Osy jolda biriniń jaqsysyn biri alady. Búkil álemge úlgi bolatyn dara ult joq. Álemdik qaýymdastyq osyndaı birligimen kúshti. Endi egemendik alyp jatqan qazaq balasy da ózgeler jetken mejege jeter, ózgeler baǵyndyrǵan bıikterdi alar. О́rkenıetti dúnıeniń esigi aǵylshynǵa da, qazaqqa da ashyq. Qazaq oǵan ózge ulttyń betperdesin jamylyp, só­zin sóılep emes, óziniń bolmysymen-aq ene alady. Qazaq óziniń ulttyq áleýe­tin taýyspaǵan, moraldyq-etıkalyq erek­she bolmysyn saqtap otyrǵan, bergeninen bereri kóp daryndy halyq. Son­dyqtan qazaq mektebiniń de keleshegi kemel. Ádette óz balasyn ózge tildegi mektepke beretin ata-analarmen sóılesse­ńiz, olar óziniń osy áreketin aqtaý úshin ylǵı sebep pen syltaý izdeıdi. Sonyń biri – oqýlyq jaıy. Iаǵnı, qazaq mektepterine arnalǵan oqýlyqtardyń sa­pa­­sy­nyń tómendigi. Endi osy topta­ǵy­lardyń sapaly dep otyrǵan orys tilindegi oqý­lyqtaryna keleıik. Máselen, orys tildi tarıh oqýlyqtarynda sizdiń jerińizge basqynshylyq jasaǵan orys patshalary men batyrlary maqtalady. Ermak sııaq­ty qazaqty qyrǵynǵa ushy­rat­qan baskeserler orys tarıhynda jaqsy etip kór­setiledi. Orys tildi mektepte oqyǵan qa­zaq balasy buǵan sábılik sezimmen senedi. О́ıtkeni, tarıhı shyn­dyqty aıtqan qa­zaq oqýlyqtaryn oqýǵa múmkindigi shek­teýli. Olaı bolatyny ata-anasy onyń týǵan tarıhyn tanýǵa múmkindigin shektep, óz tilinde emes, ózge tilde oqytyp otyr. Qandaı da bolmasyn jas memleket táýelsizdik alǵannan keıin keshegi otarlyq zardaptarynan tezirek arylý­ǵa kúsh salady, sonyń amaldaryn oı­las­ty­ra­dy. Umytyla bastaǵan ta­rıhyn tú­gen­deıdi, dástúrin oraltady, mádenıe­tin jańǵyrtady. Bul memlekettik, jal­py­halyqtyq ulyq iske sol eldiń barsha azamattary aıanbaı atsa­lysýy qajet. Ásirese, memleketke ataý bergen ult ókil­deri bul sharada aldaryna jan sal­maýy shart. Iá, bolashaqty oılaý úshin aqyl, eńbekpen birge namys kerek. Ká­dimgi ulttyq, azamattyq namys. Namys erik pen jigerden shyǵady. Endeshe, qa­zaq tiliniń búgingi taǵdyry qazaqtyń, myna sizderdiń qoldaryńyzda Elba­sy­myz aıtqandaı, О́zimiz ana tilimizde sóı­lemeıinshe, ózge eshkim de bul tildi shyn­dap qurmetteı qoımaıtynyn túsinýge tıispiz. Jeriniń aýmaǵy jaǵynan álemde al­dyń­ǵy qatardan kórinetin Qazaqstan­nyń jerin dańqty babalarymyz, aıbyn­dy atalarymyz bilektiń kúshi, naızanyń ushymen ǵana emes, aqyl-parasatymen, danalyǵymen, óziniń qazaqy tabıǵatyn ustanýmen, óziniń halyqtyq rýhanı qal­pynyń úılesimimen saqtap kelgen. Dinin ustanǵan, óz tilinde sóılegen, dás­túrin ardaqtaǵan. Besik jyryn ana tilinde aıtqan, ul-qyzyna ulttyq tárbıe bergen. Alash kósemi, Ahmet Baıtursyn­uly: «Qazaq – joqshy, joǵyn izdegen qý­ǵyn­shy» dep edi. Táýelsizdiktiń tizgini óz qolymyzǵa tıgende, endi beınebir jankeshti qýǵynshydaı joǵaltqan nár­se­mizdiń bárin taýyp, joǵymyzdy tú­gendep, asylymyzdy tanyp, el bolyp ardaqtaýǵa asyǵýymyz kerek. Táýel­sizdigimizdiń jıyrma jyldyǵynda árbir qazaq azamaty, árbir qazaq­standyq azamat eldik murattarymyzǵa burylyp, ásirese, urpaǵynyń bo­lashaǵyn myqtap oılaǵany jón, aǵaıyn! Orazkúl ASANǴAZY, Astana qalasy tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy.