JAÝAPTY MISSIIа BASTALDY

Elimizdiń ekonomıkasyn kóterip, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý, saıası refor­malar júrgizip, basqarýdyń tıimdi tetikterin qa­lyptastyrý baǵyttarynda da qomaqty sharýalar atqaryldy. Qazaqstan Respýblıkasy qazirge deıin bir­qa­tar halyqaralyq aýqymdy sharalarǵa bastamashy bolyp úlgerdi. Álemdik, óńirlik deńgeıdegi qurylymdardy ómirge ákelýdiń kósh basynda júrdi. El ishindegi etnosaralyq tatýlyq pen din­aralyq kelisim úderisteri ózgelerge úlgi eterlikteı dárejege kóterildi. Dúnıejúzilik, aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy kúsh-jigerimiz de halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan oń baǵalanyp keledi. Jer sharynyń kóptegen memleketterimen tek dostyq, yntymaqtastyq turǵysynda qarym-qatynas ornattyq. Mine, osynyń barlyǵy aıtýǵa ǵana ońaı, at­qa­rylýy nar túıeniń júgindeı aýyr jumystar ekeni aıtpasa da túsinikti. Degenmen, osy bas­ta­ma­lar men isterdiń bárinde de Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy abyroı bıiginen kórine bildi. Úlgi etip usyn­ǵan jańashyl ıdeıalarymyz ben is-qımyl­da­rymyzdyń halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan tanylyp, oń baǵalanǵanynyń jarqyn bir kórinisi – týǵan Otanymyz tabaldyryqtan endi ǵana attaǵan 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe 56 eldiń qoldaýymen atalǵan bedeli bıik halyqaralyq qurylymǵa biraýyzdan tóraǵa bolyp saılandy. Otanymyzdyń EQYU-ǵa burynǵy Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń, Ortalyq Azııa mem­­leketteriniń jáne tutas musylman álemindegi el­derdiń arasynan top jaryp, alǵash tóraǵalyq ete­tini de maqtanýǵa turarlyq jáıt dep bilemiz. Jáne de Qazaqstan Respýblıkasynyń salmaǵy aýyr, jaýapkershiligi joǵary tóraǵalyq mindetin óz deń­geıinde atqaratynyna úlken senim bildire otyryp, elimizdiń bul jańa qadamyna sáttilik tileımiz. Uıym qurylymdary JÁNE ONYŃ QAZAQSTANMEN YQPALDASTYǴY EQYU – quramyna 56 qatysýshy memleket kiretin jalpyeýropalyq uıym. BUU Jarǵysynyń 8-taraýyna sáıkes Eýropada daǵdarysty jaǵdaılardyń erterek aldyn alý jáne boldyrmaý, qazirgi bar janjaldardy jáne janjaldan sońǵy qalpyna keltirýdi retteý quraly retinde qurylǵan. Uıym qarýlanýǵa baqylaýdy, aldyn alý dıplomatııasyn, senim men qaýipsizdik sharalaryn, adam quqyqtaryn, saılaýǵa baqylaýdy, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý sııaqty máselelerdiń keń aýqymymen aınalysady.

EQYU-nyń negiz qalaýshy qujattary 1970-jyldardyń basynda Shy­ǵys pen Batys arasyndaǵy ún­qa­tysýdy jolǵa qoıý úshin kópjaqty forým – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi keńes (EQYK) shaqyrylǵan bola­tyn. 1975 jylǵy Helsınkı qory­tyn­dy aktisi EQYK-ǵa qatysýshy memleketterdiń óz azamattaryna qatysty, sondaı-aq óz aralaryn­da­ǵy qatynastardyń negizgi qaǵıdat­taryn bekitti. 1990 jylǵa deıin EQYK norma­lar men mindettemelerdi ázirleıtin kezdesýler men konferensııalar túrinde qyzmet etti, merzim-merzim olardyń oryndalýy týraly aqparat tyńdalyp otyrdy. Forýmnyń qyzmetindegi bet­bu­rys jasalǵan kezeń 1990 jylǵy joǵary deńgeıdegi Parıj kezdesýi boldy. Jańa Eýropa úshin Parıj hartııasynda Eýropadaǵy tarıhı ózgerister úderisin basqarýǵa úles qosý jáne “qyrǵı-qabaq soǵys” bit­ken soń týyndaǵan jańa synaqtarǵa jaýap berý mindeti qoıyldy. Osy mindetterdi sheshý úshin birneshe me­kemeler men ınstıtýttar quryldy, kezdesýlerdi turaqty negizde ótkizý jolǵa qoıylyp, Keńeske júıeli sıpat berildi. 1990 jylǵy qarashada EQYK úderisi sheńberindegi kelissózderde qarýlanýǵa baqylaý salasynda mańyzdy kelisim – Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shart (EKQKSh) ázirlendi. 1994 jylǵy joǵary deńgeıdegi Býdapesht kezdesýinde EQYK-ni Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq jónindegi uıym (EQYU) dep ataý týraly sheshim qabyl­dan­dy. Bul Uıymnyń jumysyna jańa saıası serpin berip, sonymen birge, onyń ınstıtýttyq damýynyń kóri­nisine aınaldy. 1996 jylǵy Lıssabon kezde­sýin­de “HHI ǵasyrdyń Eýropasy úshin jalpy jáne jan-jaqty qamtıtyn qaýipsizdik úlgileri” týraly dek­la­rasııa qabyldandy, “Qarýlanýǵa baqylaýdyń negizderi” jáne “Qaýip­sizdik salasyndaǵy ózara is-qımyl boıynsha forýmnyń kún tártibin damytý” bekitildi. Sol kezde EQYU-nyń qaýipsizdik pen turaqtylyqty barlyq ólshemderde nyǵaıtý isindegi basty róli týraly tujyrym odan ári damytyldy. Bul kezdesýdiń qorytyndysy Ystam­bul­da 1999 jyly Eýropalyq qaýip­sizdik hartııasyn qabyldaýǵa sebepshi boldy, onda Uıymnyń jedel múm­kin­dikterin jetildirý kózdeldi. Sol kez­de EQYU-ǵa qatysýshy 30 mem­le­ket Ystambul deklarasııasyn qa­byldady jáne jańa jaǵdaıǵa beıim­delgen Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa qol qoıdy.

EQYU ınstıtýttary Joǵary deńgeıdegi kezdesýler – EQYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń memleket jáne úkimet basshylary EQYU óńirindegi jaǵdaıdy baǵalaý­dy júrgizedi jáne qyzmettiń jańa negizgi baǵyttaryn ázirleıdi. Sońǵy kezdesý 1999 jyly Ystambulda ótti. Elbasy N.Nazarbaev kezekti sammıtti bıyl Astanada shaqyrý týraly bastama kótergeni belgili. Bul bastama EQYU-ǵa múshe elder basshylary tarapynan qoldaý taýyp otyr. Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi (SIMK) – barlyq másele­ler­di qaraıtyn jáne tıisti sheshimderdi qabyldaıtyn ortalyq nusqaýshy jáne basshy organ bolyp tabylady. SIMK kezdesýleri jylyna keminde bir ret árbir Tóraǵanyń ókilettik mer­ziminiń aıaqtalýyna jaqyn ótkiziledi. Turaqty keńes (TK) – EQYU-nyń kúndelikti jedel qyzmeti úshin jaýap beredi. Onyń jumysyna qazirgi tóraǵanyń ókili basshylyq etedi. TK músheleri, qatysýshy mem­leketterdiń turaqty ókilderi apta saıyn (beısenbi kúnderi) Venadaǵy Hofbýrg saraıynda jınalady. Tu­raqty Keńes EQYU-ǵa qatysty bar­lyq máseleler boıynsha kon­sýl­tasııalar ótkizedi jáne sheshim­der qa­byldaıdy, sondaı-aq arnaıy jaǵ­daı­lar boıynsha da shaqyryla alady. Qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maq­tastyq jónindegi forým (QYF) – EQYU-ǵa qatysýshy memleketter delegasııalarynyń turaqty ókil­derinen qurylǵan jáne Venadaǵy EQYU shtab-páterinde apta saıyn EQYU óńirindegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýdyń naqty sharalary boıynsha kelissózder men konsýltasııalar úshin otyrystar ótkizedi. Forým mindetine sondaı-aq qarýlanýǵa, qarýsyzdanýǵa jáne senim sharalaryna, janjaldyń týyn­daý qaýpin azaıtýǵa baqylaý jasaý jónindegi kelissózderdi; qaýipsizdik máseleleri boıynsha turaqty konsýltasııalardy; senim jáne qaýipsizdik sharalaryn oryn­daýdy baǵalaý jónindegi jyl saı­yn­ǵy otyrystardy; áskerı dok­trı­nalar boıynsha semınarlardy uıymdastyrý kiredi. Ekonomıkalyq jáne ekologııalyq forým (Praga forýmy) – 1992 jyly ótpeli ekonomıkalar jáne erkin na­ryqtyq qatynastardy damytý máselelerine, bul úderisterdi demo­kratııany qurýǵa jáne turaqty­lyqty nyǵaıtýǵa qosylatyn qomaq­ty úles retinde qarastyra otyryp, Uıymnyń nazaryn arttyrý maqsa­tynda qurylǵan. 1996 jyly ataýy Ekonomıkalyq jáne ekologııalyq bolyp ózgerdi. Árbir tóraǵalyq fo­rým jumysynyń negizgi taqyrybyn belgileıdi. Budan buryn topyraq­tyń degradasııasy men lastanýy jáne sý resýrstaryn basqarý máseleleri (Ispanııa), kóliktiń damýy (Belgııa) jáne t.b. qaralǵan. Otyrystar jylyna eki ret ótedi – jyl basynda Venada jáne negizgi otyrys Pragada jyl ortasynda. Parlamenttik Assambleıa (PA) 1991 jyly qurylǵan. Kezdesýler jylyna bir ret ótedi. Hatshylyq Kopengagende ornalasqan. Qazirgi tóraǵa (QT) – jedel qyzmetke jalpy basshylyqty jú­ze­ge asyrady, ol EQYU-da tóraǵa­lyq etýshi memlekettiń syrtqy ister mınıstri bolyp tabylady. Tóraǵa bir jylǵa taǵaıyndalady. – Quramyna aldyńǵy, qazirgi jáne kelesi tóraǵalar kiretin “Úshtik”; – qosymsha kómek kórsetý úshin, atap aıtqanda, janjaldardyń aldyn alý jáne daǵdarystardy retteý salasynda qurylýy múmkin arnaıy toptar; – QT-da naqty mandatpen ta­ǵaıyndaıtyn jeke ókilder jumys isteıdi. Qazirgi ýaqytta mynalar áreket etýde: 1) adamdar trafıgine qarsy kúres boıynsha ókil; 2) 2004 jylǵy jeltoqsanda EQYU óńirinde tózimdilikke jáne násilshildikke, ksenofobııa men kemsitýshilikke qarsy kúreste jár­dem­desý jóninde 3 ókil taǵaıyn­dal­ǵan bolatyn. Tóraǵa óz qyzmetinde osylardyń kómegine súıenedi. Bas hatshy – SIMK úsh jyl mer­zimge taǵaıyndalady jáne qazir­gi tóraǵanyń ókili retinde áreket etedi. BH-nyń mindetine EQYU qu­rylymdaryna jáne operasııala­ry­na basshylyq jasaý kiredi. Bas ákimshilik laýazym ıesi bolyp taby­lady. 2005 jyldan bastap bul laýa­zymdy Mark Perren de Brıshambo (Fransııa) ıelendi. Ulttyq azshylyqtar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssar – etnosaralyq shıelenis jaǵdaılaryn anyqtaıdy jáne olardyń tez arada sheshilýine járdemdesedi. Úsh jylǵa taǵaıyndalady. Shtab-páteri Gaaga­da ornalasqan. 2007 jylǵy 4 shil­deden bastap bul laýazymda Knýt Vollebek (Norvegııa) otyr. Hatshylyq – Bas hatshynyń basshylyǵymen jumys isteıdi jáne mynadaı bólimshelerden quralady: – Bas hatshynyń ofısi; – Janjaldardyń aldyn alý jónindegi ortalyq EQYU-nyń jan­jaldardy erterek eskertý, aldyn alý jáne daǵdarystardy retteý sala­syndaǵy qyzmetin qamtamasyz etýmen aınalysady jáne EQYU mıssııalarynyń jumysyn qamtama­syz etýde úılestirýshi bas organ bolyp tabylady. EQYU-nyń shtab-páteri Venada ornalasqan, 2006 jyl­ǵy 23 tamyzdan bastap orta­lyq­tyń dırektory – Elshi G.Zalber (Germanııa); – Pragadaǵy bólimshe (EQYU-nyń muraǵattary men qujatta­masyn taratý); – EQYU-nyń antıterrorlyq seksııasy 2002 jyly qurylǵan, EQYU-nyń Venadaǵy shtab-páte­rin­de ornalasqan, seksııa basshysy­nyń mindetin oryndaıdy; – adam saýdasyna qarsy kú­res­te járdem kórsetý jónindegi bólim; – EQYU-nyń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qyzmeti jónin­degi úılestirýshisiniń ofısi osy sa­lalardaǵy EQYU mıssııalarynyń jobalaryn iske asyrýdy úılestirýdi júzege asyrady, Ekonomıkalyq jáne ekologııalyq forýmnyń jumysyn qamtamasyz etedi; – strategııalyq polısııalyq máseleler bólimi zań ústemdigi turǵysynda jekelegen qatysýshy elderdiń ishki ister organdaryn nyǵaıtýǵa járdemdi júzege asyrady (Balqan, OA); – genderlik seksııa qatysýshy elderdegi jáne Uıymnyń ózindegi genderlik teńdikti saqtaý máse­lelerin qadaǵalaıdy. Demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary jónindegi bıýro (DIAQB) – adam quqyqtaryn de­mokratııanyń damýyn jáne zań ús­temdigin ornyqtyrýdy qamtamasyz etý máselelerine járdemdesý úshin jaýap beredi. Adamı ólshem sala­syn­daǵy mindettemelerdi oryndaý jó­ninde sarapshylardyń otyrysta­ry men kezdesýlerin ótkizetin forým bolyp qyzmet etedi. DIAQB EQYU-ǵa qatysýshy memleketterde demokratııalyq ınstıtýttardy damytý jáne saılaýlardy ótkizý týraly aqparatpen almasý úshin uıymdastyrý jumysyn júrgizedi. DIAQB úkimettik emes uıym­darǵa, adamı ólshem salasyndaǵy EQYU mıssııalaryna jáne úıles­ti­rilgen kómek baǵdarlamalaryn jú­zege asyrý jónindegi is-shara­lar­ǵa qoldaý kórsetedi. Konstıtý­sııa­lyq jáne quqyqtyq máseleler boı­ynsha saraptamalyq kómek pen kadr­lardy daıarlaýdy qamtamasyz etedi. Shtab-páteri Varshavada orna­las­qan. 2008 jyldan bastap DIAQB-nyń basshysy Iаnesh Lenarchıch (Slovenııa) bolyp tabylady. Uıymnyń BAQ bostandyǵy jónindegi ókili – múshe memleketter úkimetterine EQYU qaǵıdattary­nyń negizinde erkin jáne táýelsiz BAQ-tardy damytýda kómekti jú­zege asyrady. EQYU mıssııalary – janjal­dardyń aldyn alý, daǵdarystardy retteý, sondaı-aq naqty baǵyttar boıynsha damýda kómek kórsetý maq­sattaryna qyzmet etedi. Olar­dyń mandaty jergilikti jerlerdegi múddeli taraptarmen baılanys­tar­dy jolǵa qoıýdy jáne suhbatty damytýdy kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta EQYU-nyń 18 mıssııasy: Balkanda (Albanııa, Bosnııa men Gersegovına, Cherno­go­rııa, Horvatııa, Serbııa, Kosovo, BIýR Makedonııa), Shyǵys Eýropa elderinde (Belarýs, Moldova, Ýkraına), Kavkazda (Ázirbaıjan, Grýzııa, Armenııa), Ortalyq Azııada (Qazaqstan, Túrkimenstan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Tájikstan) jumys isteýde.

EQYU-men baılanysty organdar Sondaı-aq EQYU sheńberinde Bi­tim­gerlik jáne tórelik soty (tatýlastyrý arqyly daýlardy ret­teý, Jeneva), Birlesken konsýl­ta­tıvtik top (BKT) (EKQKSh ere­je­lerin saqtaý), Ashyq aspan jónindegi konsýltatıvtik komıssııa (AAKK) (1992 j. Ashyq aspan jónindegi shart­ty oryndaýǵa járdemdesý) áreket etedi. Qazaqstannyń Uıymmen yqpaldastyǵy 1992 jylǵy qańtardan Qazaq­stan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń (EQYU) qatysýshysyna aınaldy. 1995 jyly Qazaqstannyń EQYU janyndaǵy Turaqty ókildigi (Venada) jáne EQYU-nyń Ortalyq Azııada (Tashkentte) óńirlik bıýrosy ashyldy. 1999 jyly Almatyda EQYU Ortalyǵy ashyldy. 2007 jylǵy 21 maýsymda EQYU Turaqty keńesiniń sheshimimen Ortalyq EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵy bolyp ataýyn ózgertti. 2008 jylǵy maýsymnan bastap EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵyn A.Kelchevskı basqarady (Fran­sııa). 2007 jyldyń jeltoqsanynda ótken Uıym Syrtqy ister mınıstr­leriniń Madrıdtegi kezdesýinde Qazaqstan 2010 jylǵy EQYU tóraǵasy laýazymyna saılandy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa qosy­lýy týraly bastamany batys elderi kóterdi jáne olardyń ókilderi biz­diń memleketimiz táýelsizdikke ıe bolǵan alǵashqy jyldary jumys baılanystary barysynda tabandy túrde osy ıdeıany ustandy. Qazaq­stan KSRO ydyraǵan soń TMD elderi aldynda turǵan qaýipsizdik pen yntymaq­tastyqtyń eń ózekti problemalaryn sheshýge umtylys tanytyp keledi. Uıymǵa kirýge sondaı-aq 1975 jylǵy Helsınkı qorytyndy aktisinde jáne EQYU-nyń basqa da qujattarynda mazmundalǵan kandı­dattardy is júzinde ázirleýge jáne qoldanýǵa múmkindik beretin jal­pyeýropalyq úderisterge belsendi qatysý nıeti de túrtki boldy. Bul maqsattar EQYU tóraǵa­lyǵyna qol jetkizýdegi strate­gııalyq mindetke de oń áser etti.

Uıymnyń Qazaqstan ótkizgen iri is-sharalary “Adam saýdasyna qarsy kúres – óńirlik jaýap” Ortalyqazııalyq óńirlik konferensııa (Astana, 2006 j. 18-19 mamyr). Is-sharaǵa óńir elde­riniń resmı ókilderi, TMD, Batys Eýropa, AQSh, halyqaralyq uıym­dardyń sarapshylary jáne YEU (úkimettik emes uıymdar) – barlyǵy 120 adam qatysty. Konfe­ren­sııanyń qorytyndysynda adam saýdasyna qarsy turý salasynda prak­­tıkalyq usynymdar qabyldandy. Elimizdiń EKQKSh (Eýropadaǵy Kádimgi qarýly kúshter týraly shart) jónindegi 3-shi Sholý kon­ferensııasyna tóraǵalyǵy (Vena, 2006 jylǵy 29 mamyr – 2 maýsym). Konferensııa barysynda qatysýshy memleketter 1990 jyldyń 19 qara­shasyndaǵy Sharttyń jáne oǵan qatysy bar qujattardyń erejele­rin oryndaýǵa qatysty jedeldetil­gen aspektilerimen qatar, saıası má­se­lelerdi qarady, olardyń arasyn­da mynalardy atap ótý qajet: qol­danystaǵy EKQKSh-nyń ómirsheń­digi; 1999 jyldyń 19 qarashasyn­daǵy EKQKSh-ny beıimdeý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý perspek­tıvalary; Ystambul ýaǵdalastyqta­ryn oryndaý. EQYU-nyń “Mádenıetaralyq, din­aralyq jáne etnosaralyq túsi­nik” atty joǵary deńgeıdegi keńesi – Tózimdilik jónindegi keńes (Al­maty, 2006 jylǵy 12-13 maýsym). Keńestiń jumysyna EQYU basshy­lyǵy, Uıymǵa qatysýshy memleket­ter delegasııalary, akademııalyq jáne dinı toptardyń, sheteldik jáne otandyq ÚEU-lardyń ókilderi qatysty. Keńesti Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti N.Nazarbaev ashyp, turaqtylyqtyń basty fak­tor­larynyń biri retinde tózimdilik pen kemsitpeýshiliktiń mańyzyn erekshe atap kórsetti jáne dinder­diń, mádenıetter men órkenıet­ter­diń únqatysýyn damytý úshin EQYU-nyń áleýetin barynsha paıdalaný qajettigin aıtty. “Mınasyzdandyrý salasyndaǵy senim sharalary jáne óńirlik yn­tymaqtastyq” atty óńirlik semı­nar (Almaty, 2007 jylǵy 26-27 naýryz). Uıymdastyrǵandar – QR Qorǵanys mınıstrligi men Syrtqy­ismıni, Kanada, Slovenııa, EQYU jáne Halyqaralyq trast qory (ÚEU, Slovenııa). Is-sharaǵa Orta­lyq Azııadan, Reseıden, Mońǵo­lııadan, Aýǵanstannan, Eýropa elderinen, mınasyzdandyrý jáne mınalardan zardap shekkenderdi qoldaý problemalarynda mamandan­dyrylǵan halyqaralyq ÚEU-lardan (Halyqaralyq Qyzyl Krest, Gýmanıtarlyq mınasyzdandyrý jónindegi halyqaralyq Jeneva ortalyǵy, Jaıaý áskerge qarsy mınalarǵa tyıym salý jónindegi halyqaralyq naýqan jáne t.b) 50-den astam adam qatysty. Qatysýshylar Jaıaý áskerge qarsy mınalarǵa tyıym salý jó­nindegi Ottava konvensııasyn (JMTOK) ilgeriletýge baılanysty problemalar týraly, ártúrli el­derde, buǵan Tájikstan, Ázirbaı­jan, Armenııany qosa alǵanda, mı­nasyzdandyrý jónindegi halyq­aralyq uıymdardyń qyzmeti týraly baıandamalardy tyńdady, sondaı-aq mınasyzdandyrý máselelerimen aınalysatyn óńir elderiniń ulttyq qurylymdary jumysynyń tájirı­besimen tanysty. 2008 jyldyń 29 maýsymy men 3 shildesi aralyǵynda Astanada EQYU Parlamenttik Assam­bleıa­synyń 17-shi jyl saıynǵy ses­sııasy ótti. Sessııanyń saltanatty ashylýynda QR Prezıdenti N.Na­zarbaev, QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Q.Toqaev jáne EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵasy G.Lennmarker quttyqtaý sóz sóıledi. Plenarlyq otyrys barysynda, sondaı-aq EQYU Bas hatshysy M.P.Brıshambo, EQYU-nyń PA Genderlik máseleler boıynsha arnaıy ókili T.Tıngsgard, EQYU-nyń Ulttyq azshylyqtar isteri jó­nindegi Joǵarǵy komıssa­ry K.Vollebek sóz sóıledi. Qorytyndy plenarlyq otyrys­ta Astana deklarasııasy qabyl­dandy, oǵan saıası máselelerde jáne qaýipsizdik máselelerinde EQYU sheńberindegi transparent­tikke, ekonomıkalyq máselelerge, ǵylymǵa, tehnologııalarǵa jáne qor­shaǵan ortaǵa, demokratııaǵa, adam quqyqtary men gýmanıtarlyq máselelerge EQYU-ny odan ári reformalaýǵa, parlamentshilerdiń Uıym jumysyna qatysýyn keńeı­týge qatysty bólimder kiredi. EQYU PA sessııasy jumysy­nyń sońǵy kúni laýazymdy adam­dardyń saılaýy bolyp ótti. Atap aıtqanda, EQYU PA-nyń jańa tóraǵasy bolyp Portýgalııa ókili J.Soaresh saılandy. QR Parla­menti Senatynyń Tóraǵasy Q.To­qaev Assambleıa tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy. Astanadaǵy jyl saıynǵy sessııanyń jumysyna Eýropa, Azııa jáne Amerıkanyń 50-den astam memleketinen kelgen 500-den astam delegat, sondaı-aq halyqaralyq jáne parlamenttik uıymdardan ókilder qatysty. Helsınkıdegi SIMK Byltyrǵy jyldyń 4-5 jeltoq­sanynda Helsınkıde EQYU-ǵa qatysýshy elder Syrtqy ister mı­nıstrleriniń 16-shy keńesi bolyp ótti, oǵan elimizdiń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri M.Tájın basqarǵan Qazaqstan Respýblıka­synyń resmı delegasııasy qatysty. SIMK-ge qatysý sheńberinde mınıstr EQYU Bas hatshysy M.P. de Brıshambomen, AQSh, Ulybrı­tanııa, Grýzııa, Kıpr, Nıderland, Norvegııa, Slovakııa, Shvesııa delegasııalary basshylarymen, sondaı-aq EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵasy J.So­aresh­pen birqatar kezdesýler ótkizdi. Uıymdy reformalaý úderisi, eýropalyq qaýipsizdiktiń qazirgi jaı-kúıi men bolashaǵy, sondaı-aq Ońtústik Kavkazdaǵy tamyz daǵ­darysy jáne onyń saldary fo­rýmy­nyń basty taqyryptary boldy. Al Qazaqstan 2009 jyldan bas­tap quramyna Uıymnyń aldyńǵy, sol jylǵy jáne kelesi tóraǵalary kirgen “Úshtiktiń” jumysyna belsene qatysty.

EÝROPA BIýDJETI ÝAQTYLY QABYLDANDY Bul – Qazaqstannyń tóraǵalyq qarsańyndaǵy orasan jeńisi Talǵat JUMAǴALIEV – Venadan. Elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymyna tóraǵalyq etýge kúntizbelik merzim boıynsha búgin kirisedi. Alaıda tóraǵalyq­tyń naqty mindetteri budan áldeqaıda buryn bastalǵandyǵy anyq. Ashyǵyn aıtsaq, tóraǵalyq etýdi zor mártebe sanap júrgen Qazaqstan úshin aıryqsha jaýapty kezeń bastalyp ta ketti. Sonyń biri retinde ótken aptada Vena qalasyndaǵy EQYU Turaqty keńesiniń arnaıy otyrysynda qatysýshy memleketterdiń Uıymnyń 2010 jylǵa arnalǵan Jıyntyq bıýdjetin maquldaýy týraly sheshim qabyldaǵanyn aıtýǵa bolady. Bıýdjettiń jalpy kólemi 150 765 000 eýrony quraıdy. EQYU-nyń negizgi qarjylyq qujatyn talqylap, kelistirý boıynsha úderis Qazaqstannyń jetekshiligimen júrgizildi. Sebebi, elimiz 2009 jylǵy 1 qazannan bastap Uıym Turaqty keńesiniń Basqarý jáne qarjy jónindegi konsýltatıvtik komıtetinde tóraǵalyq etedi. Iаǵnı, dástúr boıynsha aldaǵy bolatyn jyldyń bıýdjetin sol jyly tóraǵalyq etetin el kelistirýi tıis. Bul degenimiz – barlyq elý alty memleketpen resmı jáne beıresmı, eki jaqty jáne kópjaqty kelissózderdi júrgizip, barlyq qatysýshylardyń pikirlerin bir túıinge keltirý degen sóz. Bıýdjettiń qabyldanýy Qazaqstannyń orasan zor jeńisi bolyp tabylady, sebebi bul ótken tórt jyl ishinde ýaqytyly qabyldanǵan alǵashqy bıýdjet. Sońǵy ret EQYU bıýdjetiniń ýaqytyly qabyldanýy 2005 jyly jeltoqsanda oryn alǵan eken. Mysaly, 2009 jylǵy bıýdjettiń talqylanýy Grekııa tóraǵalyǵyna tym aýyr bolyp ári uzaqqa sozylyp, qujat úsh aı keshiktirilip, ıaǵnı sáýirde ǵana qabyldandy. Bıýdjet qarjylyq qujat bolǵanymen, onyń ár babynda, ár jobasynda bekem saıası astary tur. Árbir eldiń EQYU-daǵy óziniń zańdy múddeleri bar jáne bári de olardy iske asyrýǵa tyrysady. Bireýler EQYU-nyń gýmanıtarlyq saladaǵy jobalaryn aıtqysy kelse, ekinshileri áskerı-saıası únqatysýdy jańǵyrtqysy keledi. Basqa bireýleri EQYU sheńberinde energetıka qaýipsizdigin qamtamasyz etýge shaqyrady. Tipti klımattyń ózgerýine baılanysty jobalardy alǵa salady. Jáne osyndaı basqa da talaptar men jobalardyń sany jeterlik. Al qarajat bolsa shekteýli jáne bárin qamtýǵa uıymnyń áleýeti de jetpeıdi. Dál osyndaı jaǵdaıda ulttyq múddeni halyqaralyq ujymnyń múmkindikterimen kelistirý sheshýshi mańyzǵa aınalady. Osyǵan qosa birlesken sheshimniń nátıjesi eń aldymen úılestirý jumysyn júrgizetin tóraǵaǵa baılanysty bolady. Sondyqtan da bul elimiz dıplomatııasynyń jetistigi dep senimmen aıtýǵa bolady. Iаǵnı, bıýdjet boıynsha ýaqytyly sheshim Uıymǵa tóraǵalyǵymyz qarsańyńda elimizge qosymsha bedel beredi. Anyqtama retinde keltiretin bolsaq, qazirgi ýaqytta EQYU-da 3300-ge jýyq qyzmetker jumys isteıdi, olardyń kópshiligi – 2800-ge jýyq adam  tystaǵy mıssııalar men ornalasqan jerlerdegi is-sharalarǵa tartylǵan.

Basqa basylymdardan JOǴARY MINDET BIIGI Y.HAMDI, “Ultima ora” gazeti (Rýmynııa). Tóraǵalyq Qazaqstan úshin eldi álemdik qoǵamdastyqqa tanytýdaǵy jańa kezeń bolady. Buǵan respýblıkanyń EQYU-ǵa tóraǵalyq minberi múmkindik beredi. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyqqa saılanýy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damýyndaǵy tamasha tabystarynyń obektıvti turǵydan tanylǵandyǵyn bildiredi. Alaıda, tóraǵalyqqa saılanýdaǵy barlyq obektıvti faktorlardyń ishinde aıqyndaýshy ról Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jeke harızmasy men halyqaralyq joǵary bedeli bolǵany da esh kúmán týǵyzbaıdy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy – bul el úshin óziniń halyqaralyq qoǵamdastyqtyń jaýapty, qurmetti jáne tıimdi múshesi ekenin kórsetýde tamasha múmkindik. Qazaqstan tóraǵalyqty tabysty qamtamasyz etý úshin bar múmkindigin paıdalanýy tıis, sondyqtan Prezıdent N.Nazarbaev atalǵan máselege óte úlken nazar aýdaryp otyr. Memleket basshysy ádil atap kórsetkenindeı, “Qazaqstannyń EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyǵy jalpyulttyq strategııalyq joba bolyp tabylady”. EQYU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstan úshin ózindik bir maqsat emes. Bul –  eldi júıeli jańǵyrtýǵa baǵdarlanǵan uzaq merzimdi strategııanyń kezekti bir qadamy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq laýazymy eldiń demokratııa jolymen qanshalyqty ilgeri jyljyǵanyn salystyrýǵa da múmkindik bermek. Buǵan deıin Uıymǵa tóraǵalyq etken elderdiń tájirıbesin zertteýler mundaı jaýapty mindet údesinen shyǵý memlekettik basqarý júıesiniń barlyq býyndarynyń úılesimdi jáne keshendi túrde jumys jasaı bilýin talap etetinin kórsetti. Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi múddeli ortalyq memlekettik organdarmen birlesip “2009 – 2011 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn” bekitti. Onda úsh jyldy, ıaǵnı “Úshtik” quramyndaǵy is-qımyldardy qamtıtyn úderister qarastyrylǵan. О́z kezeginde Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev bylaı degen bolatyn: “Qazaqstan 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etedi jáne osy bir jyl merzim ishinde Uıymǵa qatysýshy barlyq memleketterdiń ıgiligi úshin jumys isteýge umtylatyn bolady. Buǵan qol jetkizýdiń bir tetigi retinde on jyldyq úzilisten keıin EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammıtin uıymdastyrý qarastyrylyp otyr”. Qazaqstannyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qarym-qatynastardy jolǵa qoıýdaǵy tamasha tájirıbesiniń de mańyzy aıtarlyqtaı. Elde 130 ult pen 46 konfessııa ókilderi beıbit qatar ómir súrip jatyr. Eń bir keremeti – bul Ortalyq Azııanyń kindigindegi memlekette júzege asyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń bul tamasha tabysy EQYU-ǵa tóraǵalyqqa usynysyn bekittirýdegi eń basty argýmentterdiń biri boldy. Qazirgi álemdi Qazaqstannyń etnosaralyq jáne dinaralyq tájirıbesi asa qyzyqtyrady. Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim Qazaqstannyń osy jaýapty da qurmetti laýazymǵa taǵaıyndalýynda eń sheshýshi faktorlardyń biri boldy desek, asyra aıtpaǵandyǵymyz. Osy mańyzdy syrtqy saıası tabysyn Qazaqstan tolyq dárejesinde paıdalana alýy tıis. Prezıdent N.Nazarbaev atap ótkendeı, “EQYU-ǵa múshe elderdiń Qazaqstan kandıdatýrasyn tóraǵalyqqa bekitý týraly sheshimi tereńnen oılastyrylǵan. Qazaqstan – etnosaralyq jáne konfessııaaralyq janjaldar oryn almaǵan óńirdegi asa turaqty memleket. Bizdiń elimiz – boljamdy, bedeldi áriptes. Respýblıkamyz Eýrazııa jáne Kaspıı qoǵamdastyǵynyń barlyq óńirlik qurylymdaryna kiredi, biraq óziniń ulttyq múddege baǵdarlanǵan jeke-dara syrtqy saıasatyn júrgizip keledi”.

QAZAQSTANNYŃ TО́RAǴALYǴY: SYNAQTAR MEN MÚMKINDIKTER “Kitekinto” Internet-gazeti (Vengrııa). 2009 jyldyń 28 qazanynda Astanada “Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy: synaqtar men múmkindikter” degen taqyrypta máslıhat bolyp ótti. Onyń jumysyna AQSh-tan, Eýropa elderi men Qazaqstannan sarapshylar men saıasatkerler, dıplomattar, ÚEU ókilderi qatysty. Bul shara Vashıngtonnyń strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵy men Jańa demokratııa ınstıtýtynyń qoldaýymen ótkizildi. “Sońǵy eki jyl boıy Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyqqa daıyndyq ba­ry­synda kóptegen osyndaı basqosýlar uıymdastyrdy. Bul kezdesý – so­lardyń eń mańyzdylarynyń biri. О́ıtkeni, biz tóraǵalyq etý kezindegi ba­symdyqtarymyz ben strategııamyzdy aıqyndaý jolynda jumystanyp ja­tyrmyz”, dedi Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Q.Saýdabaev. Máslıhat baǵdarlamasy EQYU-nyń úsh ólshemi taqyrybyn qamtydy. Olar: áskerı, qaýipsizdik jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salalary. Prezıdenttiń saıası máseleler jónindegi keńesshisi E.Ertisbaevtyń aıtýynsha, is júzinde EQYU-ǵa múshe elderdiń barlyǵy Qazaqstannyń osy asa iri ári bedeldi halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyqqa daıyn ekenine senimdi. E.Ertisbaev atap ótkenindeı, Qazaqstan tóraǵalyq barysynda Uıym talqysyna etnosaralyq jáne konfessııaaralyq máselelerden basqa da basymdyqtardy shyǵara alady. “Biz táýelsiz damýymyzdyń 18 jylyndaǵy tájirıbemizdi eskerip, birneshe basymdyqty – qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máselelerin alǵa shyǵardyq. Qazaqstan óńirlik qana emes, sondaı-aq, mysaly, ıadrolyq qarýsyzdanýmen baılanysty jahandyq problemalardy sheshýge de daıyn ekenin kórsetti”, dep atap kórsetti Prezıdenttiń keńesshisi. “Bizdiń elimizdiń tóraǵalyǵy arqyly kún tártibine kókeıkesti máselelerdi shyǵarǵysy keletin AQSh-tyń, Eýroodaqtyń, TMD elderiniń halyqaralyq sarapshylarynyń únine qulaq salýǵa tıispiz”, dedi E.Ertisbaev. Memleket basshysy keńesshisiniń pikirinshe, mundaı sharalardy uıymdastyrý EQYU keńistigindegi problemalardy tıimdi sheshýge oń yqpal etedi. UIYMNYŃ JAŃA MARShRÝTY: VENA-ASTANA-VILNIýS Gınas DABAShINSKAS,Vilniaus diena (Lıtva). Lıtva syrtqy ister mınıstri Vıgaýdas Ýshaskastyń shaqyrýymen EQYU Bas hatshysy Vılnıýste boldy. Munda ol eldiń laýazymdy adamdarymen kezdesýler ótkizdi. Syrtqy ister mınıstrligi uıymdastyrǵan, Lıtvanyń Uıymǵa 2011 jylǵy tóraǵalyǵynyń tehnıkalyq daıyndyǵyna arnalǵan resmı emes pikirtalasqa EO ókilderi, sondaı-aq EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrlikteriniń arnaıy ókilderi qatysty. Pikirtalasqa qatysqandar qatarynda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Dýlat Qýanyshev pen Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ǵalymjan Qoıshybaev boldy. Qazaqstan elshiliginde ótken kezdesýde Qazaqstan ókilderi EQYU-ǵa tóraǵalyqtyń perspektıvalary, boı kórsetip otyrǵan qaterler men sheshilýi yqtımal problemalar tóńireginde áńgimeledi. Lıtvaǵa EQYU-ǵa tóraǵalyq etý 2011 jyly senip tapsyrylyp otyr. Al Qazaqstan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy  elderi ishinde Uıymǵa tóraǵalyq etý múmkindigine ıe bolǵan alǵashqy memleket bolyp tabylady. Sondyqtan bizdiń memleketterimizdiń – Lıtva men Qazaqstannyń jaqyn yntymaqtastyǵynyń mańyzy óte joǵary. EQYU qazirgi tańda Avstrııa astanasynda oryn tepken, 56 memlekettiń basyn biriktiretin qaýipsizdik jónindegi eń iri óńirlik uıym bolyp tabylady. Ár jyl saıyn oǵan múshe bir memleket tóraǵalyq etip otyrady. 2009 jyly bul jaýapty mindetti Grekııa atqardy. Tóraǵalyq etýshi eldiń qyzmetin is basyndaǵy, ótken jáne kelesi Uıym tóraǵalarynyń úshtigi qoldap otyrady. D.Qýanyshevtiń sózine qaraǵanda, bul úderis Lıtva men Qazaqstan arasyndaǵy onsyz da jaman emes qarym-qatynasty qazirgiden de belsendi ete túsýge kómektesedi. Jyldam damyp, ınvestorlar nazaryn ózine aýdaryp otyrǵan Qazaq­stan – óńirde ǵana emes, sondaı-aq búkil álemde úlken ról atqaryp otyrǵan Ortalyq Azııadaǵy tanymal memleket. Bul – jer kólemi jóninen álemde toǵyzynshy oryn alatyn, paıdaly qazbalarǵa baı el. Qazaqstannan munaı men gazdan basqa Mendeleev kestesindegi barlyq derlik hımııalyq elementterdi tabýǵa bolady. Munymen qosa, bul el óziniń geografııalyq ornalasýyna oraı Ortalyq Azııada úlken mańyzǵa ıe. О́ıtkeni, Qytaı men Batys Eýropany baılanystyratyn jańa Jibek joly dál Qazaqstan arqyly ótedi. Sondyqtan kóptegen lıtvalyq kásipkerler Qytaıǵa tramplın bola alatyn Qazaqstan rynogyna shyǵý múmkindigin oılastyrý ústinde. Vılnıýs pen Astananyń eki jyl boıǵy tyǵyz dıplomatııalyq yntymaqtastyǵy bizdiń elimizge Eýrazııany damytýdyń magıstraldik vektoryna qatysýǵa tamasha múmkindik týǵyzady.

Ázirlegen Samat MUSA.