Ádette biz keı nárselerge usaq-túıek qoı dep jete mán bere bermeımiz. Sonyń saldarynan keıde memlekettiń mádenı saıasatyna nuqsan kelip jatady. «Usaq túıekten mańyzdy nárse joq», – deıdi qytaı halqynyń maqaly. Tarıhı sanamyzdyń máńgúrttenýinen qazir qoldanysta júrgen, ıaǵnı sahnadan, teledıdardan kórip júrgen qazaqtyń ulttyq kıimi shynaıy dástúrden alshaqtap ketkenine mán bermeı otyrmyz. Osy másele shyn máninde estetıkalyq baqylaýǵa alynbaǵandyqtan, ár adam qııalyna erik berip, ulttyq kıimdi «artyq qylamyn dep tyrtyq qylyp» júr. Negizinen bul úrdis Keńes dáýirinen bastalǵan. Osyndaı keleńsizdikterdi joıyp, tıisti salalar men mamandar osy isti qolǵa alsa nur ústine nur bolar edi.
Dástúrli kıimder óz erejeleri boıynsha tigilýi kerek. Olardyń jalpy nusqasyna, pishimine, bir-birimen sáıkestigine ózgerister engizýge bolmaıtynyn ánshi, kúıshilerimiz, ártister, t.b. túsinýge tıis. Árıne, zamanǵa saı jeńildetý, ózgertý (stılızasııa) ásirese, estrada ánshileri úshin kerek te shyǵar. Áıtse de, ony úlken talǵammen júzege asyrý kerek. Jalpy, merekelik sharalarda ulttyq kıimge qatysty óreskel burmalaýlar árdaıym kózge uryp turady. «Teatr kıimilgishten bastalady» demekshi, ulttyq mádenıetimizdi nasıhattaý, tipti ulttyq namysty tiriltý osy ulttyq kıimnen bastalmaı ma? Tarıhshy retinde týyndap otyrǵan basty keleńsizdikterge nazar aýdarýdy jón kórdim.
Bas kıimder. Ásirese, qyzdardyń bas kıimderi syn kótermeıdi. Qazaq qyzynyń klassıkalyq beınesin bildiretin zer taqııa sońǵy jyldary múldem joǵalyp ketti. Onyń ornyn búginde abajadaı bórikter almastyrdy. Jalpy, baıqasańyz, bizden basqa esh halyq qystyq kıimdi turaqty ulttyq kostıým etip alǵan joq, ıaǵnı sahna tórine shyǵarmaıdy (áıtpese orystar da malaqaı men ton kıgen). Árıne, soltústikte turatyn jurt bolsa bir sári, sebebi, olar jaz degendi bilmeıdi. Al qazaqtyń barlyq saltanatty jıyndary, oıyn-saýyǵy, altybaqany, t.b. jazda, jaılaýda ótken. Áıel qaýymy naǵyz sándenip shyǵatyn kezeń negizinen jaz bolǵan. Onyń ústine taqııa bizdi barlyq Ortalyq Azııa halyqtarymen baılanystyryp turǵan mádenı sımvol ispettes. Ony ózbek qyzy, túrkimen qyzy, tatar qyzy da kıgen. Árıne, qazaq dástúrinde qyzdyń taqııasy erekshe óner týyndysy bolǵan: ony qymbat tastarmen, zermen áshekeılegen, kóbinese tóbesine bir shoq úki taǵyp qoıǵan.
Bóriktiń jaıyna kelsek, onyń da túpnusqasyn eshkim ustanyp júrgen joq. Kezinde aqyn Tursynhan Ábdirahmanova osy máseleni kóterip, «bórikti aq túlkiniń terisimen kómkergen qaı qazaqty kórdińder?», – degeni bar edi. Sosyn, shoshaq bórik degen bas kıim keıbir óńirlerde kezdeskeni ras, biraq onyń da aqylǵa syıatyn kólemi, bıiktigi bolǵan. Iаǵnı, kóshpeli qoǵam múshesine estetıkalyq turǵydan da, praktıkalyq turǵydan qolaıly ári ádemi kıim bolǵany anyq. Al búgingi ártisterimiz taı qazandaı bas kıimderin qalaı kóterip júr dep oılaısyń. Kóp jaǵdaılarda tipti esh kezde bolmaǵan, ájelerimizdiń túsine de kirmegen batyrdyń dýlyǵasy tárizdi bas kıimderdiń túr-túrin kórip tańǵalasyń.
Er adamdardyń bórikteriniń de pishini ózgerip ketken. Ábden jaýyr bolǵan qalpaqtardy alsaq, shyn máninde bul bas kıim túri tek belgili bir kezeńde jáne naqty bir áleýmettik ortada (shonjarlar arasynda) oryn alǵan sııaqty. Sondyqtan ony jalpyulttyq, qazaqy bas kıim deýge múldem kelmeıdi. О́kinishtisi, eshkim murajaılarǵa baryp nemese eski fotosýretter men arnaıy zertteýlerdi aqtaryp, atalarymyz ben ájelerimiz kıgen shynaıy kıim úlgilerin anyqtaýǵa qulyqsyz.
Kıimge, ásirese qyzdardyń kóılegine qatysty aıtar bolsaq, qazaq etek-jeńge shamadan tys jelbir salmaǵan. «Qosetek» kóılekte tek bir ǵana jelbir bolǵan. Tipti murajaılardaǵy zattardy, fotoqujattardy qarasańyz, etegi de, jeńi de adamnyń ózine shaq, yńǵaıly kóılekterdi ǵana kóresiz. Sol sııaqty, qamzol, beshpent, shapan, t.b. kıim túrleriniń de ózindik erekshelikteri bar jáne olar múmkindiginshe burmalanbaýy kerek. Áıeldiń de, erkektiń de kóıleginde tik jaǵa bolǵan, eshqandaı oıyq joq, t.s.s. Qysqy kıimderdi (mysaly, spektaklderde, kınoda, beıneklıpterde kórsetkende) qazaq eshqashan kıimdi júnin syrtyna qaratyp kımegen. Túlki ishik, qasqyr ishik, janat ishik degenderdiń barlyǵynda ańnyń terisi astaryna salynyp, kıimniń syrty barqyt sekildi qalyń matamen qaptalǵan. Ústine ańnyń terisin jamylǵan erkek – qazaq qoǵamynyń kórinisi emes.
Kıimniń túsi men áshekeılenýi. Qazaq qoǵamynda er adamdar qyzyl, jasyl, aq, sary sııaqty ashyq tústi kıim kımegen. Er-azamattyń kıimi kóbinese qara, qońyrqaı, qara kók bolyp kelgen. Tek ishki kıim ǵana (jeıde, dambal) aq matadan tigilgen. Búginde sahnaǵa dombyra ustap shyǵatyn keıbir ártister, aıtysker aqyndar sypaıylyqty, er adamǵa tán ustamdylyqty umytyp, jurt aldyna álem-jálem bolyp shyǵady. Aq kıimdi qazaq arasynda tek dıýanalar, keıbir molda-sopylar kıgen. Árıne, sal-seriler kıgen bolar. Biraq olardyń da basym kópshiligi shekten shyqpaǵan. Onyń ústine olardyń kıimderi búgingi ıdeologııaǵa, mádenıetke qajet turaqty ulttyq kıim nusqasy retinde qabyldanbaıdy. Kelesi bir másele – oıý-órnekke, áshekeıleýge qatysty. Qazaq halqy eshqashan ústine alabajaq kıim kımegen. Kamzolǵa da, taqııaǵa da oıý-órnek, ásirese syrmaq-tekemetke salatyn «qoshqar múıiz» japsyrmaǵan. Bul halyqtyń mádenıetiniń, estetıkalyq talǵamynyń óte bıik bolǵanynyń aıǵaǵy (keıde oryndy jerinde usaq órnek, altyn jiptermen zer keste qyzdardyń kıimine salynǵan. Sol sııaqty han-sultandar saltanatty jıyndarda zer shapan kıip shyqqan). Sońǵy kezde «Kóshpendiler», «Birjan sal» sııaqty jańa tarıhı fılmderde qazaqtyń kıimderi ǵylymı-etnografııalyq negizder boıynsha «túzelip», birshama tarıhı shyndyqqa jaqyndaı túskeni qýantady (Tarıhı kartınalardy, serıaldardy túsirgende kıim-keshektiń sol zamanǵa sáıkestigin qatań talap etetin álemdik kınoındýstrııanyń erejelerin eskergen bolar). Atalmysh fılmderde qazaq buqarasynyń kıgen syrtqy kıimderinde oıý-órnek atymen joq. Er adamdardyń bas kıimderi naǵyz dástúrli úlgimen syrylyp tigilgen kádimgi taqııalar. Endeshe, ártisterimiz ben ártúrli saltanatty sharalarda ulttyq kıimdi nasıhattaıtyn bıkeshterimizdiń kıimderin de osy jolmen jóndeýdi tezirek qolǵa alý kerek sııaqty.
Kóne dáýirlerdiń kıimderi qazaqtyń ulttyq kıimi bolyp sanala ma? Bizde saq dáýirin, kóne túrki dáýirin nasıhattaýshylar jetkilikti. Alaıda dástúrli kıim nusqasyn naqtylap, ony jalpyǵa birdeı ortaq úlgi etý úshin sol halyqtyń ábden qalyptasqan, mádenıeti turaqtap, gúldengen tarıhı kezeńiniń úlgileri jetekshilikke alynatynyn olardyń umytpaǵany jón. Jalpy, qazaq degen etnos tarıh sahnasyna osy ataýmen XV ǵasyrdyń aıaǵyna taman shyqqanyn biz tarıhtan bilemiz. Endeshe qazaqtyń dástúri, qazaqtyń kıimi dep biz tym ertedegi ǵun taıpalarynyń kıimi men shash qoıý úlgisin alǵanymyz qısynǵa kelmeıdi (máselen, ǵundar men túrkilerde erkekter uzyn shash ósirgen, burym órgen). Olaı zamandardy shatastyrýdy «anahronızm» dep ataıdy. Sońǵy kezde «Qazaq halqynyń ulttyq kıimi» degen jańa kitap-albom jaryq kóripti. Sonda tipti «ejelgi qımaqtardyń kıimi», «qola dáýir adamdarynyń kıimi» dep taza qııaldan týyndaǵan sýretter berilipti. Mundaı «plıýralızm» basqasyn qoıǵanda, jastardy shatastyrýǵa ákeledi. Shyn máninde «qazaqtyń ulttyq kıimi» dep shartty túrde Abylaı men Abaı zamanyndaǵy kıimderdi aıtýǵa bolady. Jáne ol kezeń týraly naqty qujattar, sýretter, zattaı muralar jaqsy saqtalǵan.
Sosyn, geografııalyq aımaqtarǵa baılanysty kıim kııýdiń belgili aıyrmashylyqtary bolǵany ras. «Arǵyn kımeshek», «adaı bórik», «mataı tymaq» degen sózder sony ańǵartady. Arnaıy mamandar olardy ajyratyp berer. Alaıda, olar prınsıpti aıyrmashylyqtar emes jáne ondaı erekshelikterdi ásirelep, órshitýdiń esh paıdasy joq. Bizge qajet nárse – «bir ult», «bir jalaý» degen sııaqty biryńǵaı ulttyq kıim úlgisi. Iаǵnı halyqty, bolashaqta barlyq qazaqstandyqtardy biriktire alatyn qazaqtyń ulttyq kıimin anyqtaý máselesi. Basqa halyqtar, sheteldikter «mynaý qazaqtyń ulttyq kıimi ǵoı» dep birden taný úshin kıimderdiń túr-túrin qaptatýdy, ásirese oıdan shyǵarýdy doǵaryp, bir úlgige toqtalý kerek.
Názıra NURTAZINA, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń dosenti.