Mal baǵýdy kim úıreter bizge endi?..

Salanyń qazirgi jaı-kúıi osyndaı oılarǵa jeteleıdi Qazaqstanda mal sharýashylyǵynyń qazirgi jaǵdaıy qalaı? Bul saýaldyń bú­gin­gi ómir týraly, erteńgi bolashaq tý­ra­ly túsinigi bar jáne tirshilik jóninde tolǵanatyn kez kelgen adamdy alań­da­ta­ry anyq. О́ıtkeni mal degenimiz – tamaq, kıim jáne basqa da tolyp jatqan ıgilikter. Al tamaq degenimiz – tirshiliktiń nári. Keshegi keńestik dáýirde elde mal basynyń kóp bolǵany sol ýaqyttardy kózimen kórgen adamdar úshin óte jaqsy málim. Bizge belgili bolǵan málimetterge qaraǵanda, 1990 jyly Qazaqstanda 36,8 mıllıon qoı, 9,8 mıllıon iri qara jáne 1,6 mıllıon jylqy bolǵan eken. Sonyń arqasynda ol zamandarda maı, aıran, qaımaq, irimshik tárizdi sútten jasalatyn taǵamdar da dúken sóreleri men ashanalarda molynan boldy. Ol taǵamdardyń búgingideı untaqtalǵan sútten emes, sıyr­dan saýylǵan naǵyz sútten ázirlene­tindiginen bolar, ol kezderde sút ónim­de­ri­ne degen suranys ta óte joǵary bola­tyn. Eń bastysy, sondaı joǵary suranys tolyǵynan qanaǵattandyrylatyn da. О́kinishke qaraı, búginde jaǵdaı múlde basqasha bolyp otyr. Taǵy da joǵaryda keltirilgen málimetterge júginer bolsaq, búginde 1990 jylmen salystyrǵanda et óndirisi – 57, sút óndirisi 94 paıyzǵa kemigen. Nege? Sonyń saldarynan et te, maldan óndiriletin ózge ónimder de syrttan tasymaldanýda. Olardyń sapasy men tamaqtyq qasıeti de, joǵaryda ózimiz aıtyp ótken sebepterge baılanysty, úlken kúmán týǵyzady. Al osy iske jaýapty sheneýnikter bolsa, baǵdarlama qabyldadyq, endi bálenbaı jyldan keıin bári de as ta tók bolady dep ýáde berýden jalyǵar emes. Ol jyl qashan keledi jáne ol jyldardyń ıgiligin kimder kóredi – ol týraly eshkim eshteńe aıtpaıdy. Son­dyq­tan bolar keıbireýler osy qaptap ketken baǵdarlamalar kóz aldaý bolyp júrmesin degen kúdikterin de aıtyp qalyp júr. Osy oraıda «Astananyń azyq-túlik beldeýin jasaý» máselesi týraly da aıta ketken jón. Bul máseleniń kún tártibine qoıylǵanyna da biraz jyldyń júzi bol­dy. Ázirge naqty nátıje kózge túse qoı­maıdy desek, onymyz naqa bir asyryp aıtqandyqqa jatpaıdy. Birinshiden, Astana dúkenderiniń sóreleri azyq-túlikke syqasyp tur dep eshkim de aıta almaıdy. Ásirese tabıǵı sút taǵamdary men et, onyń ishinde Qazaqstanda óndirilgen sút taǵamdary tapshy. Bary untaqtalǵan sút­ten jasalǵan ónimder men sol baıaǵy «Býsh­tyń sıraqtary». Olardyń da ba­ǵa­lary ushyp tur. Búginde bazarlarda sıyr etiniń kılosy 1500 teńgege deıin jetti. Al kókónis pen jemis-jıdektiń alys-alys oblystardan, keıde tipti kórshi respýblıkalardan tasymaldanatyny bar­sha­ǵa aıan. О́tken qysta «Ásem» dep atalatyn jabyq bazardyń Pákstannan áke­lin­gen kartopty satyp turǵanyn óz kózim­men kórdim. Sonda «Astananyń azyq-túlik beldeýin» jasaýǵa tıis irgedegi Aqmola oblysynyń basshylyǵy qaıda qarap otyr? Álde bizde berilgen tapsyr­ma­nyń oryndalmaýy qanǵa sińgen ádetke aınalyp ketken be? Keıbireýler oryndy atap kórse­tetin­deı, Qazaqstanda «Boıng» ushaqtary men «Mersedes», «Toıota» tárizdi avtomobılderdi oılap tabý qıynyraq bolar, al endi ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ká­sip qylǵan, sol arqyly kúnkórisin qam­ta­masyz etken mal sharýashylyǵynyń da­my­maı otyrýyn qalaı túsindirýge bola­dy?  «Umyttym degen sózdi umyt, óıtkeni ondaı kemshilik eshbir aqtap alýǵa kelmeıdi», degen eken ertede bir aqyldy kisi. Menińshe, bizdiń mal basyn ósire almaı otyrýymyzdy da eshqandaı syltaýmen dá­leldeýge bolmaıdy. Qazaqstanda jer de, tabıǵı shabyndyq ta jetkilikti. Eki qolǵa bir jumys taba almaı otyrǵan jerlestirimiz bolsa anaý –  jyrtylyp aıyry­la­dy. Olaı bolsa kedergi nede? Osy máseleniń anyq-qanyǵyna jetý úshin «Qazaqstan fermerler odaǵy» res­pýb­lıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń pre­zı­dent-tóraǵasy Áýezhan Darınovke jolyǵyp, áńgimelestik. Aýyl sharýashylyǵyna memlekettik qoldaý kórsetýdiń strategııasy men ıdeo­logııasyna engizilgen sońǵy ózgertýlerge baılanysty bizge elde  iri qara ósirýmen aınalysatyn sharýa qojalyqtarynyń, or­ta jáne usaq aýylsharýashylyq qury­lym­darynyń basshylarynan kóptegen hattar kelip túsýde, deıdi Á.Darınov.  Naq­tyraq aıtar bolsaq, Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrliginiń qazirgi basshylyǵy etti mal sharýashylyǵyn jedeldete da­my­týǵa basymdyq berip otyr. Biz muny durys baǵyt dep esepteımiz, óıtkeni ol jem-shóp daıyndaý, shalǵaıdaǵy mal sha­rýa­shylyǵy men jaıylym máselesinde qordalanyp qalǵan problemalardy sheshýge jaǵdaı jasaıtyn bolady. Onyń syrtynda, etti mal sharýashylyǵyn da­my­tý jobasy, sharýa (fermerlik) qoja­lyq­tary men halyqtyń jeke menshik sha­rýashylyqtarynyń áleýetin paıdalaný­dy eskergen jaǵdaıda, óńirlerdiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna, jumys­syz­dyqtyń  tómendeýine yqpal etetin bolady. Osylaı deı kelip, fermerler odaǵy­nyń basshysy atalmysh strategııanyń keıbir baǵyttarymen óziniń kelispeıtinin de bildiredi. Onyń paıymdaýynsha, stra­tegııany júzege asyrýda syńarjaqtylyq oryn alyp otyr. Ony ol iri qara mal eti­niń eksporttyq áleýetin damytýda bor­da­qylaý alańdarynyń róli men mańyz­dy­ly­ǵyna tym joǵary baǵa berilip, usaq taýarly óndiris múddesiniń burmalanyp otyrǵanymen túsindiredi. Á.Darınovtiń aıtýynsha, Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrliginiń basshylyǵy bir mezgilde 3 myń jáne odan da kóp basty bordaqylaıtyn qýaty bar iri  bordaqylaý alańdaryna, sol sııaqty 300 bastan kem emes iri qarasy bar iri  aýyl­sharýashylyq  qurylymdaryna basty ba­sym­dyq berip, bordaqylaý jónindegi mem­lekettik qoldaýdyń barlyq shara­la­ryn  soǵan  qaraı  shoǵyrlandyryp otyr. Osynyń saldarynan bıylǵy jyly is júzinde shamamen 100 aýylsharýashylyq qurylymdarynan ózge  Qazaqstanda bar mal fermalarynyń bári derlik memleket nazarynan tys qalyp, jemazyq úshin sýbsıdııa alý quqynan jurdaı bolǵan. Al Darınovtyń oıynsha  iri  qara  maldy baǵýmen aınalysatyn jáne qazirgi tańda ry­nokqa sıyr etiniń aıtarlyqtaı kóle­min jetkizip berip otyrǵan usaq taýar óndirýshiler de , iri óndirisshiler sııaqty, memlekettik qoldaý alýǵa quqyly. Onyń ústine iri qara etiniń eksporttyq áleýetin art­ty­rýda fermerlik sharýashylyqtar men aýyl turǵyndarynyń jeke aýla­laryn­­da­ǵy mal negizgi ózekke aınalýy tıis degendi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men QazAgro ashyqtan ashyq málimdep otyr. Qazaqstan fermerler odaǵyndaǵy­lar­dyń aıtýlaryna qaraǵanda, joǵaryda aıtylǵan sóz is júzinde júzege asyp otyrǵan joq. Sonyń saldarynan salmaǵy 200 kılo jáne odan da joǵary tartatyn 7-8 aılyq taıynshalardy negizgi jetkizip berýshi bolyp tabylatyn bordaqylaý alańdarynyń áleýetti klıentteri sýbsıdııadan qaǵylyp, onyń ózi olardyń yntalaryn keri ketirip otyr. Mamandandyrylǵan bordaqylaý alań­daryna kelsek, maldy bordaqylaý maldy tólinen ósirýge qaraǵanda, úlken kúsh-ji­gerdi, ýaqyt pen qarjy resýrstaryn  qa­jet etpeıtin, et óndirisi isiniń eń sońǵy bóligi, deıdi Á.Darınov. Sol sııaqty, iri qara maldy ustaýdaǵy tabystyń negizgi bóligi bordaqylaýdyń  qorytyndy  bó­li­gine  tıesili ekendigi de barshaǵa, onyń ishin­de, malshylarǵa da jaqsy málim. Bul másele de tıisti dárejede eskerilmeı otyr. Fermerler odaǵynyń ókilderi  bıznesti júrgizý úshin barshaǵa da birdeı jaǵdaılar jasalýy kerektigine qaramas­tan, erekshe jaqsylyqtyń iri bordaqylaý  alańdaryna  ǵana  jasalyp otyrǵanyn aıta kelip, sonymen birge, elde jetkilikti dárejede bordaqylaý alańdary jelisiniń áli jasalmaǵanyn da atap kórsetedi. Onyń ústine iri mal bordaqylaý alań­dary­nyń tıimdiligi is júzinde dálel­den­begen kórinedi. Mysal úshin aıtsaq, paı­dalanýǵa berilgen bordaqylaý alańda­ryn­daǵy mal basy qazirgi kúni olardyń jo­balyq qýatynyń 10-nan 30-ǵa deıin ǵana paıyzyn qurap otyr. Sonyń salda­ry­nan jumysta tıimsizdik pen shyǵyn oryn alýda. Eger Darınov myrzanyń aıtqanyna sensek, 4600 iri qaraǵa eseptelgen «Aq bas» agrofırmasynyń borda­qy­laý alańy 2009 jylǵy qarjy-sharýa­shy­lyq qyzmetiniń qorytyndysynda 170 mıllıon teńge shyǵyn shekken. Fermerler odaǵy basshysynyń aıtýynsha, oǵan tiri mal retindegi shıkizat resýrstarynyń jetispeýshiligi men bordaqylanǵan mal basynda 2-3 eseli aınalymnyń bolmaýy sebepker. Munyń ózi atalǵan bordaqylaý alańdarynyń qurylysyna baǵyttalǵan qyrýar qarjynyń tıimdi jumsalǵanyna kúmán keltiredi. Qazaqstan fermerler odaǵy basshylyǵy sıyr etin óndirý isine memlekettik qoldaý kórsetý máselesinde tabıǵı jaıylymdarda jaıylǵan, ıaǵnı ekologııalyq jaǵynan taza  mal etiniń nazardan tys qalýyn da úlken qatelik dep sanaıdy. Shyndyǵyna kelgende, etti mal­dyń eksporttyq áleýetin arttyrý úshin mem­leket qolda bar múmkindikterdiń bá­rin barynsha paıdalanýy kerek. Munda­ǵylardyń pikirinshe, mal sharýashylyǵyn damytý oryn alǵan problemalardy sheshýge keshendi kózqaras qalyptastyrýdy talap etedi. Olar qandaı sharalar? Birinshiden, jem-shóp óndirisin da­my­tý jóninen túbegeıli sheshimder qabyl­dan­baǵan. Kepildi jáne teńdestirilgen jem-shóp óndirisi ındýstrııasyn aldyn-ala quryp almaı bordaqylaý alańdaryn salý jem-shóp tapshylyǵyna soqtyryp, etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin arttyrý baǵdarlamasynyń tuı­yq­qa tirelýine ákelip soqtyrady. Qazirgi tańda salynǵan mal bordaqylaý alań­da­rynda bul problema sheshimin tapqan joq. Ekinshiden, jergilikti jerlerde kadr­lar men mamandar tapshylyǵy sezilýde.  Bul jumys kadrlardy aýyldyq jerlerde turaqtandyrýmen ǵana shektelmeı, selo­ny áleýmettik turǵyda damytý, onda tu­ra­tyn adamdardyń turmysy úshin qo­laı­ly jaǵdaılar týǵyzý isimen qosa júrýi tıis. Úshinshiden, etti mal sharýashy­ly­ǵy­nyń eksporttyq áleýetin arttyrý úshin oǵan sharýashylyqtyń kólemine, onyń uıymdyq qurylymyna qaramaı, mal baǵýmen aınalysatyn adamdar túgeldeı tartylýy qajet. Sóıtip ol jekelegen qurylymdardyń ǵana enshisi bolyp qal­maı, búkilhalyqtyq iske aınalýy tıis. Sonymen birge olardyń barlyǵyna birdeı jaǵdaılar týǵyzýdyń da mańyzy zor. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana óziniń báse­kege qabilettiligin dáleldegen ómirsheń qury­lymdar ozyp shyǵyp, el ıgili úshin óz úlesterin qosatyn bolady. Mal sharýashylyǵy salasymen aına­ly­syp júrgen adamdardyń keıbiriniń pikirleri mine, osyndaı. Bir eskerte ketetin jáıt, fermerler odaǵynyń basshylyǵy osy máselelerdi aıtyp Memleket basshy­synyń atyna hat ta jazypty. Árıne, biz bul salanyń mamany emespiz, sondyqtan, eldegi onsyz da azǵantaı  maldyń bir bó­ligine qoldaý kórsetilip, ekinshi bóligine qol­daý kórsetilmeıdi degen ustany­m­nyń túsiniksizdeý ekenin bile tursaq ta, qandaı kózqarastyń durys, qaısysynyń burys ekenine baǵa beretin de biz emes. Biraq búginde bizge de, jalpy qazaq­stan­dyqtarǵa da bir másele aıqyn. Ol – elde mal sharýashylyǵyn, sonyń ishinde etti mal sharýashylyǵyn damytamyz degen ý-shý­dyń kóp, biraq naqty nátıjeniń ázirge joq ekendigi. Bıyl buıyrtsa, Qa­zaq­stan óz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótpekshi. Tarıhı merzimmen alǵanda bul onsha kóp ýaqyt bolmaǵanymen, yqy­lym zamannan mal baǵyp kele jatqan qa­zaq úshin mal ósirýdi durys jolǵa qoıýǵa ábden jeterlikteı-aq ýaqyt. Biraq, amal qansha, bizdiń joǵary laýazymdy sheneýnikterimiz isten góri sózdi jaqsy kóredi, sóıtip ózderiniń qoldarynan jumys kelmeıtinin bos sózben búrkemeleýge tyry­sa­dy. О́kinishke qaraı, sýsha sapyrylǵan sózdiń halyqqa azyq bolar túri kórin­beıdi. Bálkim, ózimizdiń ıkemimiz kelmegendikten, ken oryndaryn sheteldikterge berip ıgerip jatqanymyz tárizdi, mal sharýashylyǵy salasyn da sheteldikterge berip, halyqty et pen sútke jarytýymyz kerek shyǵar. Ol úshin uıalatyn eshteńe joq. Odan da  góri ulan-baıtaq  jerdi meken ete otyryp mal ósire almaǵanymyz, aýzymyzdyń aqqa jarymaǵany uıat. «Qazaq jerindegi sharýashylyq – mal baǵý men egin egý. Mal baǵý qazaqtyń kóp­ten istep kele jatqan isi, ata kásip. Mal baǵý jaıyn eshkimnen úırenbeı-aq, ózimiz de bilemiz dep júr. Qazaq mal baǵý jaıyn bilmeıdi dep biz de aıtpaımyz. Biraq bilim dárejesi neshe qabat. Qazaqtyń mal us­taý týrasyndaǵy bilimi eń tómen qa­ba­tynda. Qazaqtyń bul bilimi jerdiń mol­shy­lyǵynda ǵana bilim bolyp júr. Jer ta­rylsa, bul bilimmen mal baǵyp kún kórýge bolmaıdy»,  degen eken Ahmet Baı­tursynov.  Sodan beri arada júz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, uly ustazdyń osy sózi áli kúnge deıin óz mánin joǵaltpaǵan tárizdi.  Demek,  bizdiń  sharýashylyq  júrgizý  týrasyndaǵy bilimimiz áli de eń tómen qabatta qalyp otyr. Álde, jurt aıtyp júrgendeı, shyny­men de jeke bas paıdalaryn ǵana kúıt­teı­tin sheneýnikterdi eldiń, jerdiń bo­la­sha­ǵy esh alańdatpaıtyn bolǵany ma? Olaı bolsa, mal baǵýdy bizge kim úıreter?.. Seıfolla ShAIYNǴAZY.