Ombýdsmen ónegesi ómirsheń

Bıyl Qazaqstan halqy el táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyn atap ótedi. Bul aıtý­ly oqıǵa  osy jyldar ishinde jan-jaqty damýy­myzdyń qorytyndysyn ja­saý úshin ońdy negiz bo­lyp tabylady. Osy kezeń­de  elimiz tek  halyqara­lyq qaýymdastyqqa berik kirigip qana qoı­maı,  sonymen qatar onda aımaq­tyq  iri memleketke saı laıyqty óz or­nyn ala bildi. El táýelsizdigi jyldarynda Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstı­tý­tyn qurý sapaly quqyqtyq bazany iske asyrýǵa áserin tıgizdi. Táýelsizdik jyldaryndaǵy shynaıy reformalyq  ózgerister bizdi  totalıtarlyq júıe­niń  bóliginen  qazirgi zamanǵy  serpindi damyp kele jatqan elge aınal­dyr­dy. Ombýdsmen (Adam quqyqtary jó­ni­ndegi ýákil) ınstıtýtyn qurý myqty quqyqtyq bazany iske asyrýmen  qa­tar,  bul ınstıtýt Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń 2010-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan Quqyqtyq saıasat tujy­rym­da­masyna sáıkes memlekettik tetiktiń  mańyzdy jáne ajyramas bóligi retinde bekidi.  Elimizdiń álemdik qaýym­das­tyqqa belsendi enýin, halyqaralyq quqyqtyq qujattarǵa qosylýyn, álem­dik quqyq qorǵaý uıymdarynyń aıasyn­daǵy qyzmetin  Qazaqstanda osy mekemeni qurýǵa yqpal etken syrtqy faktorlar qataryna jatqyzýǵa bolady. 2002 jyly ulttyq jańa quqyq qorǵaý organyn qurý barysynda ony qoǵamda nasıhattaý úshin, eń áýeli qu­qyqtyq shyǵarmashylyq  jáne quqyq qoldaný praktıkasyn jetildirýge tıgizer áserine taldaý júrgizildi. Bul pr­o­seske  memlekettik organdar, ha­lyq­aralyq uıymdar, azamattyq qo­ǵam, BAQ, ǵylymı mekemeler tart­yl­dy. Sonyń ishinde mundaı ınstıtýttar burynnan jumys isteıtin shetelder Shvesııa, Fınlıandııa, sondaı-aq áleý­met­tik-ekonomıkalyq jaǵdaılary Qa­zaq­stanǵa uqsas Lıtva, Polsha, Chehııa, Reseı sekildi elder  ombýdsmen­deriniń  jumys tájirıbesi zerdelendi. Al endi Qazaqstanda Ombýdsmen ıns­tıtýtyn uıymdastyrý týraly oı alǵash ret 1995 jyly Jenevada BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy Komıssar  basqarmasy ótkizgen halyq­aralyq semınarda aıtyldy. Onda Qazaqstan delegasııasy elimizde  Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstı­tý­tyn qurý múmkindigi bar ekendigin jetkizdi. Sóıtip, 2002 jylǵy tamyz aıynda  Prezıdent N. Nazarbaev Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tıtý­sııa­syna 7 jyl tolýyna  arnalǵan só­zinde Ombýdsmen mekemesin demo­kra­tııalyq elderge tán qubylys retinde atap ótti jáne Qazaqstanda osyndaı ınstıtýtty qurý qajettigin  aıtty. Osy jyldyń qyrkúıeginde Memleket basshysynyń «Adam quqyqtary jó­nin­degi ýákil qyzmetin belgileý týra­ly» tıisti Jarlyǵy shyqty. Kóp uzamaı Ýákil qyzmetin qamta­masyz etý maqsatynda onyń jumys­shy organy – Adam quqyqtary jónin­degi ulttyq ortalyq quryldy. Jańa ınstıtýt óz qyzmetin bastaı otyryp, onyń maqsattary, mindetteri  týraly, eń bastysy, múmkindikteri týraly ha­lyq­tyń habardar bolmaýyna baıla­nys­ty  keıbir qıyndyqtarǵa tap bol­dy.  Biraq, ýaqyt óte kele ahýal túp­ki­likti ózgere bastady, memlekettik organdarmen jáne  halyqpen tyǵyz baı­lanys jolǵa qoıyldy. Qazirgi ýaqyt­ta barlyq memlekettik organdar  usy­nystardy qarap, buzylǵan quqyq­tar­dy qalpyna keltirý, tıisti laýa­zym­dy adamdarǵa shara qoldaný týra­ly aq­parattardy mindettti túrde berip oty­rady. Soǵan oraı azamattar, azamat­tyǵy joq  adamdar da Ýákilge ózderi­niń quqyqtaryn qorǵaý úshin jıi habarlasady. Degenmen, halyq arasynda quqyq­tyq túsinik jumystaryn belsendi júr­gizýge qaramastan, azamattar Ýá­kil­ge júginý máselesinde shektelip jatady. Bul keń baıtaq el aýmaǵynyń úlken bolýyna saı óńirlerde onyń ókil­deriniń joqtyǵyna baılanysty deımiz. Búginde bul másele el basshy­lyǵynyń qaraýynda jatyr  jáne jaqyn arada sheshiledi degen oıdamyz. Zań jóninde bilimi bar azamat óz quqyǵyn qorǵaı alýǵa, sonymen qatar onyń buzylýyna jol bermeýge qashanda qabiletti keledi. Buǵan qosa aıtarym, elimizdiń árbir azamaty óz quqyqtary­nyń qundylyǵyn túsinýi já­ne adam quqyqtarynyń qor­ǵalýyna mem­leket kepildik beretinin bilýge tıis.  Tek osyn­daı jaǵ­daıda ǵana quqyqtyq qyzmet júıeli sıpatqa ıe bola alady. EQYU jáne Eýropalyq komıssııanyń kómegimen Adam quqyqtary jónindegi ýákilge shaǵym berý tártibi týraly memlekettik jáne orys tilderinde aqparattyq materıaldar únemi shyǵary­la­dy.  Onyń ınternet re­sýrsy turaqty túrde jańartylyp tura­dy jáne onda aǵym­daǵy qyzmet týraly, sondaı-aq sha­ǵym­dy elektrondy poshta arqyly berý múmkindigi jóninde keń kólemdi keńes beriledi. Osyǵan sáıkes Adam quqyq­tary jónindegi ýákil óz qyz­me­tin­de adam quqyqtaryn qorǵaý sala­syn­daǵy  zańnamany jetildirýge yqpal etý jáne ony jalpy qabyl­dan­ǵan halyq­ara­lyq normalarǵa sáıkes­ten­dirý jó­nin­de bar­lyq qolda bar múm­kindikterin tolyq kólemde paıdalanýǵa umtylady. Mysaly,  Adam quqyqtary jónin­degi ýákildiń Prezıdent janyndaǵy  Qu­qyqtyq saıasat jónindegi keńeske músheligi oǵan tek qatysý emes, atal­ǵan úrdiske belgili mólsherde oń yqpal ja­saýǵa  múmkindik beredi. Odan basqa Ýá­kil Prezıdent janyndaǵy  ra­qym­shy­lyq jasaý máseleleri jónindegi komıssııa jumysyna,  Parlament Se­na­ty men Májilis komıtetteriniń oty­rys­taryna, konferensııalar men semı­nar­larǵa jáne basqa da forýmdarǵa qatysa­dy. Atap aıtqanda, Ýákildiń joǵaryda tizbelengen múmkindikteri konsýltatıvtik keńes organdaryna jáne is-shara­larǵa qatysýy arqyly quqyq qorǵaý sala­syn­daǵy oryn alatyn  jáne olardy sheshý jónindegi máselelerge nazar aýdarý maq­satynda paıdalanylady. Adam quqyqtary jónindegi ýákil Memleket basshysy atyna óz qyzmeti týraly jyl saıynǵy esebin usynady, ol qoldaý tapqannan keıin  barlyq memlekettik organdarǵa, Parlamentke, Úki­met­ke, úkimettik emes uıymdarǵa jáne halyqaralyq uıymdarǵa paıdalaný úshin jiberiledi. Ýákil respýblıkada adam quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý barysynda ózara is-qımyldar  ny­san­dary men  ádisterdi jetildirý maq­satyn­da Joǵarǵy Sot Tóraǵasymen, Bas Prokýrormen, Ishki ister jáne Ádi­let mınıstrlikterimen  yntymaqtastyq tý­ra­ly m­emorandýmdarǵa qol qoıǵany bel­gili. Sot qaýymdastyǵy basshy­sy­men jasal­ǵan joǵaryda atalǵan qujat erekshe qy­zy­ǵýshylyq  tanytady. О́ıtkeni osy ar­qyly Ombýdsmen sot tájirıbesin qorytyndylaý tártibinde kez kelgen sot ınstansııalaryna shaǵym­dar týraly aq­parat berýge múmkindik alady. Elimizde azaptaýlarǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigi týraly zań jobasy ázirlenip, ol Ýákil ınstıtýtyn aıtar­lyqtaı ınstıtýttyq turǵydan ny­ǵaıtýǵa bolatyn «Ombýdsmen+»  úl­gi­sin kózdeıdi. Sonymen qatar,  halyq­ara­lyq, olardyń ishinde BUU, EO, EQYU júıesiniń uıymdarymen tıimdi ynty­maqtastyq júzege asyrylýda.  Qa­zirgi ýaqytta biz EQYU-men jáne Adam quqyqtary jónindegi Danııa ınstı­týty­men Ombýdsmen qyzmetin ınstı­tý­ttyq jetildirý jóninde; IýNISEF-pen bala­lar­dy qorǵaý máseleleri bo­ıyn­sha naq­ty eki joba boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Azamattar men zańdy tulǵalardyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý jónindegi  hattaryn qarap sheshý Ýákil­diń  negizgi qyzmeti bolyp tabylady. Shaǵymdaný tájirıbesi ártúrli, kóp­shiligi jeke qabyldaýǵa kelýdi qalaıdy, ony neǵurlym tıimdi  jol dep sanaıdy. Keıbireýleri jazbasha hat joldaıdy, keıbir jedel aralasýdy talap etetin jaǵdaılarda azamattar  telefon nemese elektrondy baılanysty paıdalanady. Birde-bir hat, jazbasha ne aýyzsha bolsa da nazarǵa alynbaı qalmaıdy jáne berilgen quzyretter sheginde  qaralady. Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtynyń qyzmet etý kezeńinde  onyń atyna azamattardan 13,5 myńǵa jýyq hat kelip tústi. Shaǵymdar men hattardyń negizgi sany sottardyń sheshimderimen kelispeýshilikpen baıla­nys­ty. Ekinshi orynda quqyq qorǵaý organdarynyń áreketteri men áreket­sizdigine shaǵymdar men hattar kóp túsedi. Odan basqa hattardyń avtor­lary  jer, turǵyn úı, din jáne dinı senim quqyqtary máselelerin,  jergilikti jáne ortalyq atqarýshy organdarda ákimshilik etý, bilim alý, balalar quqyqtaryna qatysty  máselelerdi kóteredi. Naqty azamattyń buzylǵan qu­qyq­­taryn qalpyna keltirý úshin adam quqyqtaryn buzýǵa jol bergen memlekettik mekemeniń  qyzmeti tekserýdi qajet etedi. Ýákildiń sura­tý­lary men  usynystarynan keıin mun­daı jaǵdaı­larda  tıisti memlekettik organdar ara­la­sýǵa tıis. Odan basqa, bul jaǵdaıda Ýákildiń arala­sýy, onyń naqty jaǵdaıdy baǵa­laýy, shaǵymdanýshy­lardyń  naqty másele boıynsha  keńes alýy da ma­ńyzdy bolyp tabylady. Shaǵymdar­men jumys isteý, azamat­tar­­dy qa­byl­daý qyzmet kórsetýdiń deń­geıin jetildirý men arttyrý maq­sa­tynda  memlekettik organdardyń  qyz­metine áser etýge múmkindik beredi. Bizge túsetin hattar sany azaıýda dep aıtýǵa bolmaıdy. Oǵan sebepter jetkilikti: jekelegen sheneýnik­ter­diń  kásibı emes áreketteri, memlekettik qyz­met deńgeıiniń tómendigi, keıbir jaǵ­daılarda is-qımyldardy úıles­tirý­diń bolmaýy áser etedi. Basty faktor sybaılas jemqor­lyqtyń bolýy sózsiz. Al Memleket basshysynyń  oǵan qarsy kúres ja­rııa­laǵany belgili. Quqyqtyq saıasat tujyrymdama­synda atalǵan ákimshilik júıesine qoıylatyn úmit zor, oǵan sáıkes  azamattar ártúrli ınstansııalarǵa, sonyń ishinde Adam quqyqtary jónindegi ýákilge hat joldamaı-aq, óz quqyq­taryn sotta qorǵaıtyny kózdeledi. Ýákil óz qyzmetinde  ulttyq zań­namany, sondaı-aq  respýblıka ratı­fı­kasııalaǵan halyqaralyq shart­tardy basshylyqqa alady. Eger halyqaralyq yntymaqtas­tyq týraly  aıtsaq, ol ýákil qyz­meti­niń basym baǵyttarynyń birine aınaldy, onyń aıasynda ótken aqpa­rattyq, bilim berý, tájirıbe almasý baǵyttaryn ataýǵa bolady. Sońǵy jyldary sheteldik delegasııalarmen kezdesýler kezinde ýákil mekemesi elimizde adam quqyqtary máselesi boıynsha negizgi sarapshy retinde jıi kórindi. Adam quqyqtary jónindegi ýákil júrgizgen daıyndyq jumystarynyń mazmundy jáne uıymdyq  sharalary Qazaqstannyń BUU Adam quqyqtary jónindegi komıtetinde Azamattyq já­ne saıası quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktini oryndaý barysy tý­raly baıandamany (2010 jylǵy maýsym) oıdaǵydaı qorǵaýǵa, BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi keńesinde jal­py merzimdik sholý rásimin jasaýǵa  (2010 jylǵy aqpan),  BUU-nyń azap­taýlarǵa qarsy  arnaıy baıandaý­shysy  M.Novaktyń  Qazaqstanǵa ınspe­k­tor­lyq saparmen kelýiniń qorytyndysy boıynsha esebin qaraýǵa  (2010 jylǵy naýryz), sondaı aq ótken jyldary elimizge  BUU-nyń azshylyqtar jáne jetkilikti turǵyn úı  máseleleri bo­ıyn­sha arnaıy baıandaýshylar  G.Mak-Dýgal men R. Rolnıktiń, Eýro­palyq Odaqty, EQYU-ny, basqa da halyq­aralyq úkimettik emes uıymdardy  bildiretin joǵary deńgeıdegi birqatar delegasııalardyń saparlary oıdaǵy­daı ótýine  tutastaı yqpal etti. Qazaqstan halyqaralyq quqyqtyń  tolyq quqyqty sýbektisi, adam qu­qyq­tary salasyndaǵy  60-tan astam  kóp­jaqty jalpy halyqaralyq sharttar­dyń, olardyń ishinde «adam quqyq­taryn qorǵaýdyń halyqaralyq qura­ly» dep atalatyn BUU-nyń 7 quqyq­tyq qorǵaý konvensııalaryna qatysý­shy el. Men joǵaryda  óz qyzmetimizde eli­miz­diń ústimizdegi jyly 16 jyl­dy­ǵyn atap óteıik dep otyrǵan Kons­tıtýsııasyn basshylyqqa alatyny­myz­dy  aıtqanmyn.  Konstıtýsııa – bul  tikeleı kúshi bar qujat, sondyq­tan Adam quqyqtary jónindegi ýákil óziniń memlekettik organdarǵa jiberetin usynystarynda, suratýlarynda, eń aldymen, konstıtýsııalyq quqyq­tardyń buzylýyna, odan keıin basqa qujattarǵa silteme jasaıdy, osylaı­sha Konstıtýsııanyń mańyzdylyǵyn  kórsetedi.  Biz turaqty túrde  elimiz­diń Konstıtýsııasyna arnalǵan tamyz oqýlaryn ótkizip turamyz. Osy jyly biz  Astana qalasynda 2011 jylǵy 26-27 tamyz aralyǵynda ótetin «Memleket jáne tulǵa: Qazaqstannyń progress jolymen damýyna 20 jyl» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııany  uıymdastyrýǵa at sa­lyspaqpyz. Jalpy, Ombýdsmen ınstıtýty óz mindetin atqaryp kele jatqan merzim ishinde memlekettiń quqyqtyq júıe­sinde laıyqty ornyn aldy, memlekettik organdarǵa, azamattyq qoǵamǵa, sony­men qatar azamattarǵa tanymal boldy dep aıtýǵa ábden bolady. Asqar ShÁKIROV, Adam quqyqtary jónindegi ýákil.