Yntymaqtastyqtyń baǵyttary men basymdyqtary

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Dıplomatııa ınstıtýtynyń dırektory, Táýelsiz Qazaqstannyń birinshi Syrtqy ister mınıstri, saıası ǵylymdarynyń doktory, professor Súleımenov Tóleýtaı Sqaq­uly­nyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Shyǵys Eýropa elderimen yntymaqtastyǵyna arnalǵan «Qazaqstan jáne Shyǵys Eýropa elderi: negizgi baǵyttary men yntymaqtastyq basymdyqtary» atty monografııasy 2010 jyly qazaq tilinde jaryq kórdi. T.Súleımenov Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Shyǵys Eýropa elderi astanalaryna jas­a­ǵan resmı saparlary barysyndaǵy kelis­sózderge, sonymen birge, Úki­met bas­shy­larynyń jaýapty sapar­lary­na qa­tysqan. Belgili ǵalym, saıa­satta­ný­shy T.Súleımenovtiń jo­ǵa­ry­da atal­ǵan kitaby qazirgi tań­daǵy qundy ba­sylym. Meml­eke­ti­mizdiń elshisi re­tin­de Shyǵys Eýropada toǵyz jyl­dan astam eńbek etken monografııa avtory óziniń qyz­me­ti kezinde jınaq­taǵan tájirı­be­sin molynan qolda­nyp qana qoı­maı, saıası, saýda-ekono­mıkalyq já­ne mádenı-gýmanıtarlyq salalarda shetelderdiń bizdiń elmen ekijaqty jáne kópjaqty qatynas­tary men yntymaqtastyǵyna saıası taldaý júrgizgen. Eńbek qazaqstandyq-shyǵyseý­ro­palyq ózara árekettesýdiń qa­lyp­tasýy men damýynyń tarıhyna arnalǵan. Onda joǵary deńgeıdegi kelissózderdiń resmı jazbalary men qujattary (kelisim, nota, halyqaralyq hattamalar, memorandýmdar, saraptamalyq jazbalar, saıası portret pen hattar, sholý), sonymen qatar, elshi óziniń derbes baqylaýlaryn kórsetedi. Otandyq ádebıette óziniń geosaıası jaǵdaıy­men ǵana emes, saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý deńgeıimen jetken Qazaqstannyń shyǵyseýro­palyq ólkemen qatynastarynyń ne­gizgi damý kezeńderi tuńǵysh ret sıpattalyp, talqylanǵan. Vengrııa, Polsha, Slovakııa, Chehııa, Bolgarııa jáne Rýmynııa Eý­ro­palyq Odaqqa enip, NATO múshesi bolǵanyna on jyl ótti. Avtor olar­dyń árqaısysynyń bul eý­ro­pa­lyq qurylymdarǵa enýdegi kedergiler men qıyndyqtarǵa toly joldan qalaı ótkendigi jaıly jan-jaqty sýrettegen. Qysqa merzimde atalǵan eldermen saıası, quqyqtyq, ekono­mı­kalyq júıelerdiń ózgerýin iske asyr­dy. Olar úshin demokra­tııalyq for­ma­ǵa, azamattyq qoǵam­nyń keze­ńine ótý baısaldylyqpen erekshelendi. Qoǵamdyq-saıası ózgerýler sala­syn­da Vengrııa, Polsha men Chehııa tájirıbesi Qazaqstanǵa paıdaly bol­dy. Sonyń ishinde jekeshelen­dirýdi júzege asyrýdyń cheh baǵyty, aýyl­sharýashylyq salasyn refor­ma­­laý­dyń polıak tájirıbesi, syrtqy bo­rysh­ty tómendetý jáne aǵym­daǵy tó­lem balansy tapshylyǵyn qysqar­tý­dyń vengrlik jolyna Qazaqstan Úki­meti iltıpat bildirdi. Osyǵan oraı avtor Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń bul elderge jasaǵan resmı saparlary­nyń mańyzdyly­ǵyna erekshe nazar aýdarady. О́ıt­keni, Prezıdenttiń sa­par­lary Qa­zaq­stannyń syrtqy saıası múddesi jaǵynan tek atalǵan memleketterde ǵana emes, búkil Shyǵys Eýropa aýmaǵynda tabysty boldy. Prezı­denti­mizdiń saparlaryna Eýro­pa­lyq Odaqtyń barlyq elderiniń nazary aýyp, kelissózder qorytyn­dy­sy taldanyp, ol qorytynd­y­lar­dyń eýropalyq múddelerge sáık­es­tiligi anyqtaldy. Polsha men Vengrııada Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp, sony­men qatar Chehııa, Slovakııa, Rýmy­nııa men Bolgarııada (1996–2005 jj.) qosymsha qyzmet atqarǵan ǵylymı eńbektiń avtory Qazaqstan men Shyǵys Eýropa elderi arasyn­daǵy ekijaqty qatynastardy iske asyrýǵa tikeleı qatysqany eńbek­tiń qundylyǵyn arttyra túsken. T.Súleımenovtiń eńbegi Qazaq­stan Respýblıkasynyń Shyǵys Eýropa elderimen yntymaqtasty­ǵy­nyń negizgi baǵyttaryna arnalǵan. Syrtqy saıasattyń shyǵyseýropa­lyq vektory memleketimizdiń jahan­dyq syrtqy saıası strategııasy konteksinde Qazaqstannyń eýropalyq saıasatynyń basym baǵyty bolyp tabylatyny máseleniń ózektiligine kúmán týdyrmaıdy. Zertteý bary­syn­da avtor memleketaralyq ynty­maqtastyqtyń teorııalyq negizdemelerin zerdeleı kele, memleke­t­aralyq yntymaqtastyq úlgileriniń klassıfıkasııasyn usynǵan. Avtordyń jasaǵan tujyrym­da­ryn Qazaqstan Respýblıkasy men Eý­ro­palyq Odaqtyń syrtqy saıası stra­tegııasyn jasaǵanda qoldanýǵa bo­la­dy. Otandyq saıasattaný ǵyly­myn­da Qazaqstan men Shyǵys Eýropa memleketteri arasyndaǵy qa­rym-qa­ty­nasqa alǵash ret birtutas zertteý ja­sal­ǵa­nyn, jalpy Orta­lyq Azııa elderimen, ásirese, Qazaq­stan úshin Shy­ǵys Eýropa elderindegi saıası-eko­nomıkalyq reforma­lar­dyń teo­rııa­lyq-metodolo­gııa­­lyq jáne prak­tı­kalyq mańyzdy­lyǵy mándi táji­rıbe ekenin erekshe atap ótkimiz keledi. Eńbekte Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Eýropa aýmaǵyn­daǵy ulttyq múdde­ler­di júzege asyrý júıesi de usynylǵan. Qazaqstannyń Eýropa qurly­ǵyn­daǵy is-áreketin búgingi zaman jáne álemdik tendensııalar jaǵda­ıyn­da irgeli taldaý qajet etetinin atap ót­ken oryndy. Sol sebepti ǵa­lymnyń eńbegi jahandyq úrdister zamanynda elimizdiń qaýipsizdigi men saıası tu­raqtylyǵyn qamta­ma­syz etýde ha­lyq­aralyq qatynas­tar­dyń yqpaly ǵy­lymı negiz beretini saıası ǵylym­nyń basty baǵytyna arnalǵan. Avtor monografııasynda Shy­ǵys Eýropa elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne ondaǵy elderdiń Qazaqstanmen yntyma­q­tas­tyǵynyń tabysty keńeıý baǵy­tyn ǵana aıtyp ótpeı, ártúrli sala­lar­daǵy budan keıingi ózara áre­ket­tesýdiń joldaryn kórsetken. Atap aıtqanda, avtor Qazaqstannyń Shy­ǵys Eýropa elderimen yntymaq­tas­tyǵynyń 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasyn usynady. Ǵalym­nyń pikirinshe, bul baǵdarlama jú­zege assa, strategııalyq áriptes­tikke shyǵýǵa múmkindik ashylady. Qazaqstannyń Shyǵys Eýropa elderimen 2020 jylǵa deıingi qa­rym-qatynastarynyń damý baǵdar­lamasynyń avtor daıyndaǵan jo­ba­sy aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq tý­ǵyzady. Onda saıası, ekono­mı­kalyq, energetıkalyq, gýmanı­tar­lyq jáne basqa da ekijaqty qaty­nastar naqtylanǵan. Shyǵyseýropalyq tájirıbe – Qazaqstan úshin úlgi bolarlyq. Qa­zir­gi Qazaqstannyń saıası júıesi­niń aýy­sýy­na baılanysty kóptegen máse­le­lerdi sheshý úshin Shyǵys Eýropa elderi tájirıbesine júginýge týra keledi. Onyń sebebi, joǵaryda atalǵan elder burynǵy sosıalıstik júıege uq­sas jaǵdaıda bola tura, damý paradıg­masyn túbegeıli túrde aýystyrýǵa qol jetkizdi, ıaǵnı bılik arqyly bas­qa­rý jolynan demokra­tııalyq damý jol­yna aýysa aldy. Sonyń ishinde Shyǵys Eýropa el­deri­niń NATO men EO-ǵa kirý táji­rı­besi, qoǵamnyń tran­sforma­sııa­sy ótpeli kezeń má­se­lelerin sheship jatqan basqa elder úshin qyzyǵý­shylyq týdyratyny sózsiz. Avtor osy toptaǵy elderdiń ishki saıası jaǵdaıyn turaqtan­dy­ra­tyn já­ne de osy aýmaqta aldaǵy kózge túser kórinis múmkindikterin anyq­taı­tyn yqpaldastyq birles­tik­teriniń qyzmetin jańasha oılas­tyrý qajetti­li­gine erekshe kóńil bóledi. Ásirese, bizdiń memleket úshin osy úrdistiń ozyq tájirıbesi qazirgi kezeńde ózek­ti máseleniń biri bolyp tabylady. Atalǵan eńbektiń qundylyǵy – avtordyń Shyǵys Eýropa elderimen Qazaqstan yqpaldastyǵynyń keleshegi bar baǵyttarynyń jan-jaqty zerttelýiniń talpynysynda. Alǵash ret Ortaazııalyq aýmaqtaǵy Shyǵys Eýropanyń qyzyǵýshylyǵy saıası aspektide ońtaılandyryldy, eki­jaqty negizdegi quqyqtyq kelisim-sharttyq qatynastar, saıası-ekono­mıkalyq jáne mádenı yntymaqtas­tyqtyń basym baǵyttary negizdelgen. Osynyń bári Qazaqstan men Shyǵys Eýropa elderi zańnama­lary­nyń quqyqtyq-normatıvtik akti­leriniń bekitilýin qajet etedi. Avtor Shyǵys Eýropa elderiniń bizben ózara tıimdi yntymaqtas­ty­ǵynyń da múddeliligin basa aıtady. Basylymda Shyǵys Eýropa elderi Qazaqstan Respýblıkasyn senimdi, ári jaýapty saıası jáne ekonomı­ka­lyq áriptes, óńirlik jetekshi, ha­lyq­aralyq qaýipsizdik máselelerin­degi, ásirese ıadrolyq qarýdy taratpaýda Ortalyq Azııada bastaýshy el retinde qaraıtynyn kórsetken. Bul kitapty stýdentter, magıs­tranttar, oqytýshylar jáne syrt­qy saıasat máselelerine qyzyǵý­shy­lyq tanytqan qaýym qoldana alady. Saılaý BATYRShAULY, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, QR dıplomatııa qyzmetine eńbek sińirgen qaıratker.