Qarasora qasireti

Qarasora shóbi qaptaǵan ataqty Shý alqabyn búginde bilmeıtinder kemde-kem. Kólemi eki mıllıon gektardy qamtıtyn Shý alqabynyń 140 myń gektarǵa jýyq jerinde jyl saıyn qarasora (kendir) shóbi gúldep, qaptap ósedi. Jambyl oblysyndaǵy aýdannyń shatqaldary men saı-salasyn, qumdy óńirlerine deıin túgeldeı jaılaǵan, jaman atymen aty shyqqan qarasoramen kúres, ásirese elimizdegi tártip saqshylarynan úlken qajyr-qaıratty talap etýde. Bul pikirdi Ishki ister mınıstrligi Esirtki bıznesine qarsy kúres komıtetiniń tóraǵasy, general-maıor Anatolıı Vyborov ta joqqa shyǵarmaıdy. Shý alqabyndaǵy esirtki daıyndaýshylarmen jáne esirtki saýdasymen aınalysatyn qylmystyq toptarǵa qarsy jyl saıyn júıeli túrde aýqymdy deńgeıdegi «Kendir» operasııasy júrgiziledi. – Álemdegi kóptegen elder sııaqty Qazaq­stan úshin de esirtkiniń zańsyz aınalymy búgingi tańdaǵy eń basty problemalardyń birine aınalýda. Astanada jaqynda ǵana ótken ShYU-nyń onynshy sammıtinde Memleket basshylary ShYU-nyń 2011-2016 jyldarǵa arnalǵan esirtkige qarsy strategııasyna jáne ony júzege asyrý baǵdarlamasyna qol qoıǵany belgili. Endi syrtqy shekara arqyly esirtki trafıginiń ótýine jol bermeý úshin onymen kúres yqpaldylyǵyn arttyrý qajet. Qazaqstan esirtki tasymalymen kú­res­te joǵary kórset­kish­terge qol jetkizip, al­dyńǵy shepten kóri­ný­de. Máselen, alys jáne jaqyn shetelderge shy­ǵa­rylatyn esirtki jáne esirtki zattarynyń toq­san paıyzy ózimizde qu­ryq­talyp, ustalýda. Shý alqabynda ósetin qa­ra­soradan daıyndalatyn esirtki barlyq baǵyt­tar­ǵa taraıtyndyǵy bel­gili, – deıdi Esirtki bıznesine qarsy kúres komı­teti­niń tóraǵasy, general-maıor Anatolıı Vy­bornov óz oıyn ortaǵa salyp. Esirtki bıznesine qar­sy kúres baǵy­tyn­da­ǵy yqpaldy is-shara­lar­dyń arasynda respýblıkada jyl saıyn júıe­li túrde ótkiziletin «Kendir» operasııasynyń alatyn orny zor. Respýblıkada jyl saıyn maýsym aıynan bastap qazan aıynyń sońyna deıin ótkizi­le­tin keń aýqymdy operasııanyń basty ma­q­sa­ty – esirtki saýdasyna mamandan­ǵan uıym­das­qan qylmystyq toptardyń, qaýymdas­tyq­tardyń qylmystyq áreketterin der kezinde anyqtaý jáne jolyn kesý bo­ıynsha maqsat­ty is-sharalardy iske asyrý bolyp tabylady. Bul operasııa jazdyń a­l­ǵash­qy aıynan bastap, qońyr kúzdiń qara sýyǵy bastalyp, shóp sarǵaıyp qýraǵanǵa deıin jalǵasady. Esirtki bıznesine qarsy kúres komı­teti­niń tóraǵasy Anatolıı Vyborovtyń aıtýyn­sha, qazirgi kezeńde IIM, Keden komıteti men QR BQK-tiń shekara qyzmetine – bizdiń elimizge ońtústik aımaq arqyly ótetin aýǵandyq geroın trafıgi men basqa da esirtkilerdiń jolyn kesýde úlken jaýapkershilik júk­telý­de. Sondyqtan da ataǵy jer jarǵan Shý alqa­bynda alty stasıonarlyq beket qoıylyp, jol boıyndaǵy avtokólikterdiń qozǵalysy da qatań baqylaýǵa alynýda. «Kendir-2011» operasııasynyń alǵashqy jıyrma kúninde-aq úsh tonnaǵa jýyq marıhýana zańsyz aına­lym­nan alyndy. Munymen qosa, Jambyl oblysynyń IID «Delta-Dolına» aımaqa­ra­lyq esirtki bıznesine qarsy kúres bólimi qyzmetkerleri jabaıy qarasora ósetin jerlerdi jáne esirtkini daıyndaý faktilerin anyqtaý maqsatynda apta saıyn «AN-2» ushaǵymen jáne «MI-2» tikushaǵymen Shý alqabyn jiti baqylaýda. Komıtet basshysy bul óńirde jyl saıyn 20-30 tonnaǵa jýyq marıhýana alynatyndyǵyn da habarlady. Qarasora týraly túsinigi joq adam onyń qandaı shóp ekendigin birden anyq­tap, tanyp-bilmeýi de ábden múmkin. Shý alqa­byn­da saı-saıdy jaılap, shoǵyrlanyp, qaptap ósetin, uzyndyǵy adam boıyna jýyqtaıtyn, sap-sary gúlderi kúnmen shaǵylysqan qarasora­ny osy salanyń «bilgirleri», ıaǵnı «esirtki saýdasymen» aınalysý­shy­lar ǵana kózin jumyp turyp taba alady. Olardyń kópshiligi bul alqapqa jaz shyǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen, tipti alys jáne jaqyn shetelderden qarasora, ıaǵnı kendir ósimdigi­nen esirtki daıyndaý úshin at sabyl­typ keletindigi aıtpasa da túsinikti. Kúnniń aptap ystyǵynda, aınalada óli tynyshtyq ornaǵan, ushy-qıyry joq keń alqapta basqa ósimdik­terge qaraǵanda tek qarasora ǵana óziniń qoıý jasyl túsin saqtap qalypty. Aspan jerge túskendeı aptap ystyqta da asqan tózimdilik tanytyp, jap-jasyl óńin ózgertpegen qarasora shóbiniń tek esirtki daıyndaý úshin ǵana jaratylmaǵandyǵy aı­daı aqıqat. Bul shópti paıdalana bilgen adam­ǵa onyń bereri de, paı­dasy da orasan. Keńes óki­me­ti dáýirlep turǵan ke­zeńde, ótken ǵa­syr­dyń qyrqynshy jyl­dary Shý alqabynda jabaıy qarasora shó­bi­nen myq­ty kendir jip jáne sapasy jo­ǵary ári baǵasy da óte qym­bat kendir maıyn daıyn­daıtyn odaq­tyq deńgeıdegi iri zaýyt­tar bolǵan. Bir kezderdegi alyp Odaqtyń keregesi ydyrap, qulaǵannan keıin kendirden halyqqa arnalǵan paıdaly ónim óndiretin óndiris orny da óz jumysyn amal­syzdan toqtatqan edi. Árıne, Keńes Odaǵy­nyń teńizshilerin, alyp kemelerin kendirden ja­salǵan arqan­men qamtamasyz etken zaýyt­tyń isten shyǵýy ókinishti. Búginde sol óndi­ris­ti qaıtadan qal­pyna keltirse onyń respýblıka úshin, bizdiń búgingi táýelsiz memleketimiz úshin paıdasy kól-kósir bolatyn­dyǵy sózsiz. Sebebi, qara­sora ósimdigi jaılaǵan jerdi múldem qurtyp jiberý oılastyrylyp, qan­shama ret órtelse de onyń joıylatyn túri joq ekendigine kóptiń kózi anyq jetti. Aýqymdy deńgeıdegi is-sharada qomaqty kómeksiz, yqpaldy qoldaýsyz jumystyń alǵa baspaıtyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Sala basshylarynyń tujyrymdaýynsha, elimizde esirtki saýdasyn quryqtaý, qylmyskerlerge tos­qaýyl qoıýdaǵy yqpaldy ádisterdiń biri – Jambyl oblysynyń basty magıstralindegi ba­qylaý beketteriniń sanymen qosa, ju­my­s­tyń da sapasyn arttyrý. – Shý aýdanyndaǵy arnaýly operasııanyń tek alǵashqy aıynda úsh júzge jýyq qylmys anyqtalyp, tirkeýge alyndy. Negizgi kúre joldan ondaǵan kılometr qashyqtyqta ornalasqan, onymen qosa aýyz sýy nemese elektr qýaty joq, tipti uıaly baıla­ny­sy da joq, biraq qa­rasora shóbi qaptaǵan jerge jeńil avto­kó­likpen, anyǵyraq aıt­­qanda, djıppen, motosıklmen, atpen ǵana jetýge bolady. As­tyn­­da kóligi joqtar bolsa jaıaý-jalpy­lap jetedi. Shý esirt­ki­leri negizinen Reseıge tasymaldanyp, sodan soń Eýropaǵa jetkiziledi. Arnaýly opera­sııaǵa qaty­sý­shy­lar­dyń túptep kelgende kózdegen maq­­sa­ty – esirtki tra­fıgi­niń ar­nalaryn jabý, esirtkini ótkizý fakti­leri­­niń jolyn kesý bo­lyp otyr,– deıdi polısııa polkovnıgi Sho­pyrhan Japabaev. Sala basshylary esirtki bıznesimen kúres­te sońǵy úlgidegi tehnıkalyq jabdyq – ıns­pek­sııalyq baqylaý kesheni jumysynyń jo­ǵary deńgeıi tóńireginde de sóz qozǵady. Shý aýdanynyń Tóle bı selosynan shyǵar jerde ornalasqan bul ǵajaıyp tehnıka bir táýlikte 40 júk mashınasyn tekserýden ót­kiz­di. Ins­peksııalyq baqylaý kesheninde orna­tyl­ǵan rent­gen apparaty arqyly kólikke tıelgen júk­ti ǵana emes, sondaı-aq onyń arasyndaǵy ty­ǵylǵan zattardy da anyqtap, kórýge ábden bola­dy. Inspeksııalyq baqylaý kesheniniń qyzmetkeri Sergeı Korobov­skıı­diń aıtýynsha, esirtki saýdasymen aına­ly­sý­shylardyń qý­lyq-sumdyǵy, amal-aılasy da kóp. Olar esirtkini pııazdyń, kapýstanyń nemese kartoptyń ara­syna jasyrady. Biraq, sońǵy ozyq úlgidegi teh­nıkanyń nátıjesinde bul baǵyttaǵy qylmys shuǵyl túrde áshke­re­lenýde. Jańadan qurylǵan Keden odaǵy aıasynda Qazaqstanǵa áriptesteri aldynda Reseı aý­maǵyna jáne Eýropa elderine esirtki jibermeý, ıaǵnı onyń jolyn jabý baǵytynda qo­symsha jaýapkershilik te júktelip otyrǵan­dyǵy sóz­siz. Bul oraıda elimizdegi shekara­lyq jáne kedendik organdardyń, ásirese oń­tústik bólim­she­lerdiń materıaldyq-tehnı­ka­lyq jaǵynan jo­ǵary deńgeıde jabdyqtalýy óz nátıjesin berýde. Bul, ásirese esirtki qyl­mysyna, sondaı-aq esirtkini shekaradan jasy­ryn ótkizýge qyl­mystyq sank­sııa­ny qataıtýǵa tikeleı qatysty. So­ny­men qatar, eli­mizde ót­ken jyly esirtki tutyný­shy­lar­ sany­nyń se­giz pa­ıyzǵa tó­men­­deýi­niń ma­ńy­zy zor. Bıyl­ǵy jyldyń 1 sáýi­rin­degi jaǵ­daı bo­ıynsha respýblıka den­­saý­­­lyq saq­taý or­gan­­darynyń esebinde 49195 adam tu­ra­dy. Olar negi­zi­n­en al­ǵan­da psı­ho­troptyq já­ne ýyt­­­ty zattardy qol­­da­natyndar. Qyn­jy­­lar­ly­ǵy, mundaı syr­­­qat­tar ara­syn­da 3962 áıel jáne káme­let­­ jas­qa tol­ma­ǵan 2714 jas­ós­­pirim bar. Jabaıy qaraso­ra­nyń mekeni – Shý al­qaby ornalasqan Jam­byl oblysynyń negizgi magıstraldi tas jol­darynda qosymsha beketter ashylyp, jergilikti avtomobıl joldary men qumdy aı­maqtar jumylǵysh toptarmen kúzetilýi, árı­ne quptarlyq jáıt. Oǵan qosa, arnaýly ja­saq­talǵan operasııany ótkizý kezinde áske­rılerdiń kásibı sheberligi men iskerli­giniń artýy jáne arnaıy daıyn­dalǵan qyzmettik-izdestirý ıtteriniń keńinen paıdalanylýdaǵy kómegi aıtarlyq­taı ekendigi aqıqat. Sony­men, esirtki bıznesine qarsy kúreste keńinen qoldanylatyn alýan túrli ádister men tásilder ýaqyt ótken saıyn odan ári jetildirilip, onyń tıimdiligi de arta túsýde. Degenmen, kóp qyrly ári óte kúrdeli másele – nashaqorlyqty túp tamyrymen joıý ázirge ońaıǵa túspeı otyr. Baqyt BALǴARINA. Almaty – Shý – Almaty.