Estelikter ne deıdi?!

Tanymal tulǵalar týraly el arasynda neshe túrli áńgimeler aıtylady. Osylardyń ańyzy qaısy, aqıqaty qaısy, kóbinese aıy­ryp bolmaısyń. Sodan shyndyqqa kóz jetkizý úshin sol tulǵalardy kórgenderdiń estelikterine júginesiń. Daýylpaz aqynymyz Qasym Amanjolov jóninde de el arasynda biraz áńgime bar. Taıaýda Qazaq radıosyn tyń­dap oty­­ryp, aqıqat áńgimege jolyqtyq dep oı­laı­myz. Onda ádebıetimiz ben máde­nıetimizde úlken iz qaldyrǵan óner ıeleri aqynnyń ja­ry Saqypjamal apaı týraly sózderin sabaq­ta­­dy. Radıonyń «Altyn qory­nan» alynǵan bul «Jyr jazamyn júregim­nen» habaryn dık­­to­fon­ǵa jazyp alyp, keıin qaǵazǵa tú­sirý­di jón kórdik. Sonyń sáti endi túsip otyr desem, Márııam Hakimjanova apamyz bylaı depti: «Men Qasymdy 1932 jyly, fevral aıy – qysty kúni kórdim. Ol bylaı bolǵan edi. Ás­ker kúnine Kazpolkke baryp, konsert qoıa­tyn boldyq. Birneshe kúndeı daıyn­dal­dyq. Merzimdi kúnimiz jaqyndaǵanda jaýap­ty da­ıyndyqqa jınaldyq. Bir kezde bastyǵymyz Isa aǵaı keldi. Qasynda Shárbat jáne orta boıly, ashań júzdi balań jigit bar. «Myna bala meniń jaqyn inim. Jańa kórine bastaǵan jas aqyn. «Lenınshil jas» gazetinde qyzmet isteıdi. Betalysy jaman emes. Men kisi ta­ny­sam, aqyl tisi balǵadaı aqyn bolaıyn dep-aq tur. Tiri bolsańdar, keleshekte kórersińder.Bizdiń qolǵa alynyp jatqan keshimizde aqyndar jaǵy azdaý ǵoı. Men, Márııam, Táshibaı – úsheýmiz-aq qoı. Tym bolmasa tór­teý bolaıyq dep osy Qasym Amanjo­lov­ty ádeıi ala keldik», – dedi Isa aǵaı. Men Qasymdy ekinshi ret 1936 jyldyń ja­zynda, Almaty qalasynda kórdim. 1938 jy­ly Jambyl atamyzdyń aqyndyq ónerine 75 jyl tolǵan toıy boldy. Osy merekege Qa­sym «Jambyl toıyna» dep arnalatyn áı­gili poemasyn jazdy. Sol toıda Orta Azııa men Qazaqstan aqyndary bas qosqan sharshy top­tyń aldynda oqyp berdi. Qasymnyń óz shy­ǵar­masyn ózi oqy­ǵanǵa ne jetsin! Jınal­ǵan ha­lyq tań­daıyn qaǵyp, tamsanyp-aq qalǵan edi. 1939 jyly men Jazýshylar odaǵynda «Halyq aqyndary» bólimin basqardym. Qa­sym «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qyz­met istedi. Ol kezde halyq aqyndary bolsyn, jas aqyndarymyz bolsyn – avtor­lardyń qatysýymenen eńbekterińe «chıtka» ótkize­tin­biz. Sol jerde aıtatyn pikirlerimizdi aıta­tyn­byz. Sondaı jıyndarǵa Qa­sym­dy jıi shaqyratyn edik. Ol oqylǵan shyǵarmanyń jaqsysyn – jaqsy dep, na­sharyn – nashar dep bylqyldatpaı týrasyn aıtar edi...» Al endi Qasym Amanjolovtyń jary Saqypjamal apaıdy tyńdap kórelik: «1946 jyly soǵystan keıin shyqtym men Qasekeńe. Qasekeń sonda Gorodskaıa 69 degen úıde turatyn aǵasymen birge. Ahmetjan degen jalǵyz aǵasy boldy ol kisiniń. Ol kisiniń 2 bólmeli úıi boldy. Kish­kentaı bir qarańǵy bólmede aǵa bar (on­da Darıǵa joq), Qasym úsheýimiz tur­dyq. Úıimizde jalǵyz ǵana tósegimiz bar, temir pesh jaǵatyn edik. Sonda Qase­keńniń jazatyn, ústel qoıatyn, qonaq qaby­l­daıtyn da jerimiz joq. Quıttaı ǵana qara shabadanymyz bolatyn. Sol qara shaba­dan­nyń ústine qoıyp Qasekeń óleń jazatyn. Ol kezde Qasekeń Lermontov­tyń «Mas­kara­dyn» aýdardy, «Poltavany», «Qys­qy kesh­terdi» aýdardy, kóp nárseni aýdardy. Sol quıt­taı úıde turyp, birtalaı jumys istedi. О́zi soǵystan kelgen beti. Ol kisi óleń jazǵanda ylǵı oılanyp jú­re­tin. О́leń jazýdy túngi saǵat 12-de bastaı­tyn. Keshke jaqyn maǵan samaýryn qoıǵy­za­tyn. Onda samaýryn ǵoı, gaz joq. Samaý­ryn­dy qaınatamyn, jaınatyp dastarqan jasap qoıamyn... Garmon, dombyra, skrıpka sııaq­ty ınstrýmentterde oınaıtyn edi. Túnde bastap, saǵat 3-tiń kezinde biraz jazyp tastap, meni oıatatyn. «Sápen tur, biraz bitirip tastadym, sen qarap jibershi», – deıtin... О́leńderiniń bárin jatqa biletin, sodan shyǵar qaǵazdardyń bárin jyrtyp tas­taı­tyn. Sonda maǵan aıtatyn: «Meniń óleńim­di búkil SSSR biledi, halqym da jatqa biledi, solardan jınap alasyń», – deıtin. Men: «Qoıshy, qaıdaǵyn aıtpaı» deıtinmin. Sol aıtqandaı, óleńiniń kóbin jurt­tan jınap aldyq, úıdegisin shyǵarttyq». Endi aqyn Qalıjan Bekhojınniń «Segiz qyrly, bir syrly» atty esteligine qulaq túrelik: «1937 jyldyń kúzi bolsa kerek. Men QazPI-diń úshinshi kýrsynda oqımyn. Biz­diń jataq úıimiz bul kezde qazirgi Tólebaev kóshe­siniń buryshynda, jupyny bir úıde bolatyn. Sol tusta stýdentter meılinshe kóńildi bolý­shy edik. Men ózimmen sabaqtas onshaqty qyz­ben adal dos, shyn syrlas ta bolyp kettim. Dá­ıim tańerteń sol aqjar­qyn qyzdarmen máz-mereke sóılesip ıns­tıtýtqa qaraı júrip bara jatsaq, al­dymyzdan ylǵı kese-kóldeneńdep orta boıly bir jigit ótedi. Kúzge laıyq ústinde surǵylt plashy bar, basyna bylǵary kartýz kıgen sol jigit ózinshe tákappar pishinde. Sirá, bizdi kóz qıyǵymen baıqasa da, kór­­megensip qyzda­ry­ma da, maǵan da qara­maı, aıa­ǵyn shirene basa­dy. Jaıshy­lyq­ta baısal­dy Ǵaını degen qyz álginiń kún saıyn aldy­myz­dan kes-kestep ótetinin ersi kórdi me: «Qa­lı­­jan, mynaý kim ózi?», – dep surady bir kú­ni. Basqa bir jigitti bilgisi kelip tańyrqaı qal­­sa, erkek bitkenniń jaqtyrmaıtyn ádeti ǵoı, men de sál irkilip qaldym. Áıtse de qyz kó­ńilin qaldyr­maı­tyn basym: «Osy jigit, si­rá gazetterge óleń jazyp júrgen álgi Qasym Amanjolov degen bolý kerek. «Lenınshil jas» re­dak­sııasynda qyzmet isteıdi, bilem», – dedim. Sol jylǵy kúzdiń jańbyrly keshiniń birinde, qasymda belgili Abdolla Jumaǵalıev atty jas aqyn dosym bar, Oktıabr kóshe­sin­degi bir ashanada suhbattasyp otyr edik... Árqashan sengish Abdolla bir sátte buıra shash­ty basyn artyna buryp, shetki tereze al­dynda shylym shegip otyrǵan bireýge qo­lyn bulǵady. Bizdi alystan baqylap otyrsa kerek, ol basyn tik ustap, qaıqııa basyp biz­diń stolǵa keldi de, oryndyqqa otyrmastan maǵan bir qarady da, meni arqasymen kóle­geı­lep, Abdollamen sóılese ketti. Men bul qyńyr jigittiń kim ekenin, árıne, ishteı bilip tur­myn. Sonda da: «Áı, joldas, tý syrtyń­dy berip, qyryndamaı durys otyrmaısyń ba?! Jáne temekińniń tútinin meniń murnyma uıytqytpaı ári jiber», – dedim turysyn jaqtyrmaǵan pishinde. «Á, munda siz bar ekensiz ǵoı», – dedi ol maǵan jalt burylyp. Kenet Abdolla bul jaısyzdyqty seze qaldy da: «Qaleke, tanymaısyń ba? – Bul aqyn Qasym Amanjolov qoı dedi de meni nusqap – Qalı­jan Bekhojın, tanysyńdar», – dedi. Qasym ekeýimiz resmı adamdarsha qol aly­syp ta­nystyq ta, azdan keıin burynnan beri dos adamdaı suhbattasyp kettik. Qasym Abdolla­ny Oral qalasynda áskerı qyzmette júrgen kezinde, odan keıin redaksııada gazet jumy­sy­men aınalysa bastaǵan shaǵynan biledi eken. Biraz til tabysý ulasqannan keıin men Qa­symǵa: «Jańa qısaıa turyp, maǵan qyr kór­set­keniń qaı qylyǵyń?», – dep qaldym. Qa­sym da irkilgen joq, ishińe túıip júr eken, aı­typ saldy: «Al óziń she? «Lenınshil jas» re­daksııasyna kún saıyn kelesiń de Jum­a­ǵa­lımen ǵana shúıirkilesip sóılesesiń, maǵan sen de jaýyrynyńdy berip turasyń. Juma­ǵa­lı­dy ertip ketesiń, maǵan nege amandas­paı­syń? Ol ol ma, kún saıyn tańerteń parkte jeti qyzdyń ortasynda masaırap ótesiń, ózińnen basqa jigit bar dep oılamaısyń-aý, ishim kúıip júr edi» – dep jaırańdap kúle sóıledi. Sol kúni biz uzaq syrlastyq. Poezııa týraly, ózimen tustas aqyndardyń óleńderi týraly, qyzdar jaıynda qyzyǵa, qulshyna áńgimelestik. Sol túni úıi alysyraq bol­ǵan­dyqtan, Qasym meniń jataqhanama qon­dy. Demalys kúni edi, tańerteń Qasym tósektiń bas jaǵynda turǵan dombyrany qolyna alyp, «Qarǵam-aý» ánin sherte bastady. Men bul ándi bala kezimnen sheshemnen, apa- aǵalarymnan estip óskenmin. Ásirese, ataqty kerekýlik Maıra quıqyljytyp shyrqaǵan «Qarǵam-aý» meniń júregimdi shymyrlatyp, dáıim kókiregimde turatyn. Ardager aqynnyń asyl beınesi meniń ár­qa­shan esimde. Aqyn dosym, turǵylasym Qa­sym jaıynda esimde saqtalǵan qyzyq jaıt­tar az emes. Jıyndarda, Máskeýde ót­ken sez­­der­de, onkúndik saparlarda Qasym erekshe kózge túsken aqyndardyń biri boldy. Al ekeýi­mizdiń ońasha saparlary­myz, ásirese Pav­lo­dar, Baıan­aýylǵa jasaǵan 1939 jylǵy saıaha­ty­myz ózge­she qyzyq bir hıkaıa. Baıan­nyń kerbez taýynyń baýyrynda aýyldyń qyz-kelin­shek­terin jı­nas­tyryp altybaqan qurǵany­myz, aqsúıek oı­naǵany­myz, Qasym­nyń tebirenip án salǵany, taǵy­syn taǵylar bári de esimde». Joǵarydaǵy radıohabarda Qasym Amanjolovtyń shyǵarmashylyǵyna tamasha baǵa bergen aqyn Syrbaı Máýlenov pen Qasymnyń óleńderine án jazǵan kompozıtor Ǵazıza Jubanovanyń pikirleri berilgen. Osy pikirlerdi de qaǵazǵa túsirip, Qasym jaıly estelikter kitabyna qossaq, nur ústine nur bolar edi. Amanǵalı QALJANOV. Qaraǵandy oblysy.