Alqabıler alǵan asý

Kez kelgen adamnyń quqyn ádil qorǵaı alý – memlekettiń mindeti. Osy maqsatty zań aıasynda oryndaý úshin shynaıy sot tóreligin júzege asyrýǵa qashanda erekshe nazar aýdarylady. Al elimizdiń damýyndaǵy ekonomıkalyq, demokratııalyq jetistikter men óske­leń zaman talaby sot tóreligin júr­gizý­de tyń úlgilerge jol ashýyna múm­kin­dik berdi. Sonyń biri retinde alqa­bı­lerdiń qatysýymen sot isin júrgizý tájirıbege endi. Sóıtip, osydan birneshe jyl buryn qabyldanǵan «Alqabı­ler týraly» Zań qylmystyq sot isin júrgizýge alqabılerdiń qatysýyna baı­lanysty qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, alqabılerdiń quqyqtyq márte­be­sin, táýelsizdiginiń kepildikterin, olar­dyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń quqyq­tyq, ekonomıkalyq jáne uıymdas­tyrý­shylyq negizderin aıqyndaıtyn boldy. Memleket basshysy alqabıler sotyn engizý qaǵıdatty qadam boldy dep atap ótti. Bul demokratııanyń ajy­ramas bóligi retinde azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytýdaǵy jáne adam quqyqtaryn qorǵaýdaǵy jaýapty ke­zeńge aınaldy. Odan beri alqabılerdiń qatysýy­men elimizde birneshe ister qaraldy. Jalpy, alqabı degenimiz sottyń qyl­mys­tyq isti zańda belgilengen tártip­pen qaraýyna qatysýǵa shaqyrylǵan jáne ant qabyldaǵan elimizdiń kez kelgen azamaty. Sondyqtan da alqabı sotyn – sot tóreligin júzege asyrýǵa halyqtyń qatysýynyń bir túri deımiz. Alaıda, bul jaı ǵana qylmystyq is júrgizý ınstıtýty emes, ol erekshe áleý­mettik ınstıtýt, bul rette qara­latyn isterdiń qanshasy onyń úlesine tıesili ekenine qaramastan, mundaı sottyń elde bolý faktisiniń ózi osy elde jaryspaly sot tóreliginiń bar ekendigin bildiredi. Bul jóninde biz áńgimelesken Jo­ǵarǵy Sottyń sýdıasy Ádil Quryq­baev elimizde alqabı soty ornyqty, ol búkil qylmystyq prosestiń máni men mazmunyn ózgertetin sot isin júrgizý­diń jańa túri bolyp tabylady deıdi. Arnaıy iriktelgen adamdar istiń naqty mán-jaılaryn baǵalap, sheshim shyǵa­rady. Azamattyq qoǵam men memleket úshin osy ınstıtýttyń qundylyǵy al­qa­bılerdiń kásibı sýdıalarǵa qara­ǵan­da sot qyzmetine isti qabyldaýdy, ómir­lik tájirıbeni, aqıqat pen ádepti­likti qoǵamdyq uǵynýdy ózgeshe engizýinde bolyp otyr. Reseıdiń ataqty zań­geri A.F.Konıdiń aıtýynsha, alqabıler sotta kórip, estigenderi boıynsha óz­deri erkin jáne táýelsiz qurǵan ishki nanymy boıynsha isterdi sheshedi. Ondaı nanym olarǵa isti talqylaý yqpal etken túrli áserler jıyntyǵyn ishteı óńdeýden týyndaıdy. Qandaı da bir dáleldemelerge senýdi nemese senbeýdi olardyń ar-ujdany sheshedi. Bul sóz­der búgingi kúni de ózekti bolyp ta­by­lady. Alqabı sotyn kóp jaǵdaıda «qo­ǵamdyq ar-ujdan soty» dep aıtady, ol qoǵamda aqıqat pen ádilettilik týraly uǵymdy dereksiz emes, naqty túsinik­ter arqyly qabyldap, qoldaıdy. Qazaqstanda alqabı soty engizilgennen beri birneshe jyl ótti, osy kezeńde alqabı sot­tary birshama tájirıbe de jı­na­ǵa­ny anyq. Máselen, ústimizdegi jyl­ǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha respýblıkada barlyǵy 208 adamǵa qatysty 113 qylmystyq is qaralǵan. Bul rette eger 2007 jyly 61 adamǵa qatysty 36 qylmystyq is qaralǵan bolsa, bıylǵy jyldyń 8 aıynda 69 adamǵa qatysty 35 is qaraldy. Sottardyń alqabıler­diń qatysýymen qaraıtyn isterdiń kóbeıýi oǵan senimniń artyp otyrǵanyn bildiredi deıdi mamandar. Sot tóreli­giniń osy ınstıtýtyna týyndap otyr­ǵan qyzyǵý­shy­lyq onyń ómirsheńdigi men mańyz­dy­lyǵynyń belgisi bolyp tabylady. Aımaqtar arasynan oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottarǵa barýǵa jata­tyn sottalýshylardyń  alqabı sotyn neǵurlym jıi tańdap otyrǵanyn ataýǵa bolady. Sonyń ishinde ótken kezeńde alqabılerdiń qatysýymen eń kóp isterdi Almaty oblystyq soty  jáne Ońtústik Qazaqstan oblystyq soty qaraǵan. Odan keıin Atyraý oblystyq soty 12 is, Astana, Almaty qalalyq jáne Mańǵystaý oblystyq sottary 11 isten qaraǵan. 2007-2008 jyldary Pavlodar, Qa­ra­ǵandy oblystyq sottary alqa­bı­ler­diń qatysýymen qylmystyq isterdi qa­ra­maǵan, biraq bıyl jaǵdaı ózgerdi. Qa­raǵandy oblystyq soty 3 is qarady já­ne jaqynda Pavlodar oblystyq soty­na birinshi is tústi. О́tken kezeńde res­pýb­lıkanyń Áskerı soty ǵana alqa­bı­lerdiń qatysýmen isterdi qaramaǵany belgili. Árıne, bizdiń elimizde áli de alqa­bı­ler soty alǵashqy qadamdaryn ǵana jasap keledi, sondyqtan kúdikter de, syn da aıtylady. Atap aıtqanda, alqabı so­ty­na qarsy pikir bildirýshiler alqabı so­tyn engizý áli erte, ondaı sot bizdiń mentalıtetimizge jat degen ýájder keltiredi. Keıbireýler muny shyǵarylǵan sot sheshiminiń sebepterin zań ǵylymyna jáne praktıkasyna eshqandaı qatysy joq adamdardyń, keıbir jaǵdaıda tipti mamandar úshin de qıyn bolyp tabyla­tyn kináliligi, dáleldiligi, jaýaptylyǵy týraly asa kúrdeli máselelerdi sheshe al­maıtyndyǵymen túsindirýge tyrysa­dy. Keıde alqabılerdiń tómen áleýmet­tik mártebesi týraly da aıtylyp jatady. Bul pikirlermen birqatar mamandar naqty kelispese de alqabılerdiń qaty­sýy­men júrgiziletin sot isin júrgizý áli tolyq jetilmegendigin alǵa tartady. Bi­raq, alqabı soty demokratııanyń sózsiz jeńisi ekeni, ony barynsha qorǵaý jáne damytý kerektigi anyq. Qazaqstandaǵy sot reformasynyń qazirgi zamanǵy tu­jy­rymdamasy ony eń aldymen, sot jarys­pa­lylyǵyn yntalandyrýǵa, sol arqyly azamattardyń quqyqtary men bostandyq­taryn neǵurlym pármendi qorǵaýǵa yqpal etýge arnalǵan ınstıtýt retinde qaraıdy. Osy turǵydan alǵanda bizdiń úmitimiz aq­taldy, ony aqtaý úkimderiniń kóbeıip kelýi kórsetedi. 2007 jyly alqabıler 3 adam­­dy aqtap qalsa,  2008 jyly sottar 5 aqtaý úkimin shyǵarǵan. Al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 9 sottalýshy aqtalǵan. Barlyq osy kezeń ishinde is júr­gizý negizderi boıynsha bir ǵana aqtaý úki­miniń kúshi joıylǵan kórinedi. Máse­len, Atyraý oblystyq sotynan sot qyz­metkeri B.Ǵalıev habarlaǵandaı, onda alqabıler­diń qatysýymen sot isteri qaralýyna baı­lanysty kóptegen ózgerister bar kórinedi. Jalpy, jergilikti halyq ókilderi bo­lyp tabylatyn alqabılerdiń sot sheshimderine qatysýy, jáı qatysyp qoımaı, olardyń sheshim shyǵarýǵa naqty yqpal etýine jaǵdaı jasaıtyn bul ózgeris elimiz ustanǵan demokratııalyq qoǵam qurý ta­laptarynan týyndady. Alqabıler týra­ly zań talaby asa aýyr qylmystarǵa qatysty qoldanylady jáne de olardyń qatysýy­men is tek  sottalýshynyń ótinishi boıyn­sha qaralady dep zańda naqty kórsetilgen. Eger sottalýshy bas tartsa, qylmystyq is kásipqoı sýdıalardyń qaraýyna alynady. Sondyqtan alqabılerdiń qatysýymen ótetin sottyń jetistikteri men olqy túsip jatqan jaqtary qandaı, nendeı erekshelikteri men ózgeshelikteri bar, sýdıalar men memlekettik aıyptaýshylardyń, alqa­bı­lerdiń sot barysyndaǵy qarym-qatyna­sy qandaı, alqabılerdiń qatysýymen ótetin sot prosesterin uıymdastyrýdaǵy problemalyq máseleler qandaı degen máseleler jıi kóteriledi. Alqabılerdiń qatysýymen ótken sot prosesterine sholý jasacaq quzyrly organdar júrgizgen tıisti tekserýden keıin árbir alqabı múshesi sot bastalar aldynda ant qabyldaıdy. Olar ózderiniń ishki nanymy boıynsha sheshim shyǵarady. Sotta qaralatyn dálelde­melerdi zertteýge, sotqa qatysýshylarǵa sýdıa arqyly suraqtar qoıýǵa, sot otyry­syn­da istiń jarııa etilgen mazmunymen tanysyp, túsiniksiz máseleler boıynsha saýaldar berýge quqyly. Sot isinde jarııa­lylyqqa, táýelsizdikke qol jetkizý baǵy­tyn­da dúnıege kelgen alqabıler ınstı­týty­nyń eń basty ereksheligi olar keńesý bólmesinde birqatar mańyzdy máselege aıryqsha nazar aýdarady: árekettiń oryn alǵany naqty dáleldendi me, bul áreketti sottalýshynyń jasaǵany rastaldy ma jáne buǵan sottalýshy kináli me? Mine, osy saýaldar arqyly sottalýshynyń kiná­li­lik dárejesi anyqtalyp, soǵan sáıkes aıyptap sottaýǵa nemese jaýaptan bo­satýǵa sheshim qabyldanady. Ata Zańymyzda belgilengen sot táýel­siz­digi, kinásizdik prezýmpsııasy, taraptar­dyń teńdigi jáne jaryspalyq qaǵıdatyn saqtaı otyryp, ar-ojdan tarazysy arqy­ly adamdardyń taǵdyry sheshiledi. Bul ret­te qoǵam múddesin bildiretin alqabı­le­r­diń mo­raldyq beınesi kirshiksiz, azamat­tyq ary taza, adamgershilik ustany joǵary bolýy­na basa nazar aýdarylady. О́kinishke qaraı, alqabıler tizimin jasaǵan kezde quzyrly organdar tarapynan tekserý jumysta­ry­nyń durys júrgizilmeýi saldarynan olar­dyń qataryna ótken ómir joly kúmándi, jaýapkershilik júgin jete túsinbeıtin, tipti tártipsiz adamdardyń da enip ketken faktileriniń bar ekenin jasyrýǵa bolmaı­dy. Mysalǵa, keıde alqabılerdiń qatysý­y­men eki aıǵa sozylǵan sot barysynda úkim shyǵarǵan kezde alqabı múshesiniń biri la­ıyqsyz ekendigi anyqtaldy. Nátıjesinde eki aı boıǵy tergeý, tekserý jumystary­nyń barlyǵy zaıa ketip, bárin qaıtadan bastaýǵa týra keldi, deıdi B.Ǵalıev. Árıne, kósh júre túzeledi degendeı, alqabılerdiń bolashaǵy zor ekeni jáne ony halqy­myz­dyń qoldap otyrǵany sot júıesindegi úl­ken ózgeristiń durys ekendigin aıqyn kór­setedi. Konstıtýsııamyzdyń 75-babynda jazylǵandaı, qylmystyq isti qaraýdaǵy ózgeris oǵan alqabılerdi qatystyrý bolyp tabylady. Alqabıler tarıhyn jazyp júrgen Joǵarǵy Sottyń sýdıasy Á.Quryqbaev zańger zertteýshilerdiń aı­týyna súıene otyryp, alqabıler  soty Anglııa koroli Genrıh II-niń tusynda paıda bolǵan deıdi. Ol qalada turatyn ózi­niń qolastyndaǵylarynyń ár júzinen 12, aýyldyq jerdegi ár júzinen  4 adamnan shaqyryp alyp, belgili bir qazylar alqasyn qurýdy mindettegen. Olar ar­naıy tapsyrmamen jer-jerlerdi aralap kelgennen keıin, oryn alǵan qylmystar jáne ony jasaǵan adamdar jóninde ko­rol­­diń sýdıalaryna aqparattar berip oty­rady eken. Basqasha aıtqanda, adam­nyń qylmysqa kináli  nemese kináli  emestigin sheshetin qazirgi prısıajnyı dep atalatyn sýdıanyń ǵana emes, olar aıyptaýshynyń da, kýániń de jáne ha­bar­shynyń da rólin atqarypty. Mysal­ǵa, aǵylshyn memleketiniń sot quryly­myn saralasaq, prısıajnyılar soty  kóp­ke deıin azamattyq isterdi, sonyń ishinde, jer daýlaryn qaraıtyn bolǵan. Keıinnen ǵana prısıajnyılar soty qyl­mystyq isterdi qaraýdy qolǵa alypty. Al óz tarıhymyzǵa  úńilsek, IV ǵa­syr­da qazaq memleketi paıda bolǵan kezden bastap, han bıligimen qosa, sot bı­liginiń, ıaǵnı bıler bıliginiń qatar dam­y­­ǵanyn kóremiz. Kóshpeli qazaq qoǵa­myn­da bıler quzyreti eldik bıliktiń eń kóp taraǵan, halyqqa jaqyn ári túsinikti, onyń  qurmetine bólengen, sondyqtan da meılinshe pármendi ári  qýatty salala­ry­nyń biri bolǵan. Onyń ústine HV –XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq handyǵy  monarhııa men arıstokratııalyq respýblı­ka­nyń  elementterinen turatyn dalalyq mem­lekettiń dástúrlerin boıyna jınaq­ta­ǵan ıerarhııalyq áleýmettik-saıası qu­ry­lym edi. Onda jyl saıyn hanmen birge jalpy memlekettik  máselelerdi sheshý úshin rý aqsaqaldary men bıleri qatysatyn quryltaı shaqyrylatyn. Sol kezdegi rý bıleri sottyń jáne  ákimshilik bıliktiń mindetterin qatar atqarǵany ras. Biraq, artynan, qazaq dalasy Reseı­diń qol astyna qaraǵannan  keıin bıler aýqymyn taryltyp, orys  sýdıalarynyń róli basym túse bastady. Keńes dáýiri kezinde Qazaqstandaǵy sot ádildigin at­qarý bir sýdıa men eki halyq zaseda­teli­niń qatysýymen júzege asyryldy. Al 1995 jyldan bastap sot úkimin shyǵarý­dy tek kásiptik sýdıalar qolǵa aldy. Árıne, alqabılerdi qatystyryp sot isin qaraý júıesin áńgime etkende, zertteýshiler olardy anglo-saksondyq jáne qurlyqtyq quqyqtyq júıe túrleri dep ekige bóledi. Qoldanystaǵy zańdardy paıdalanyp, sonyń negizinde ózderiniń sot júıesin qurǵan Anglııa, Amerıka, Kanada jáne basqa elder soty anglo-saksondyq quqyqtyq júıedegi bolyp tabylady. Bul júıedegi memleketterdi prısıajnyılar keńesý bólmesinde óz­deri ǵana bolyp, sheshim shyǵarady. Al qu­ry­­lyqtyq júıedegi memleketterde bolsa prısıajnyılar soty sheshimdi kásip­tik sýdıamen birge otyryp shyǵarady. Qaı júıede bolmasyn bular, negizinen, tórt suraqqa jaýap berýge tıis.  Birinshiden, qylmystyq oqıǵa oryn aldy ma, ekinshiden, eger qylmystyq oqıǵa bolsa, onda jańaǵy aıyptalyp otyrǵan adamnyń qatysýymen ótti me, úshinshiden, ol qylmysty jasady ma, tórtinshiden, osy aıyptalyp otyrǵan adam jasaǵan qylmysyna kináli me? Alqabıler qataryna múshe bolatyn adamdardy túrli deńgeıdegi saılaýǵa túsetin úmitkerler tizimi arasynan áýeli oblys jáne aýdan ákimderi tańdap alýǵa tıis. Tańdaýǵa túsetinder, eń aldymen, 25 jasqa tolǵan, densaýlyǵy jaqsy, aqyl-oıy durys, buryn sottalmaǵan jan bolýy kerek. Bulardy qalalyq, oblys­tyq ákimdikter jınap, iriktegennen keıin, olardy sot músheleri taǵy da tekseredi. Bul suraq-jaýap arqyly júrgizi­le­d­i. О́ıtkeni, buryn quqyq qorǵaý orga­nyn­da istegender, advokattar, nemese qa­zir sondaı qyzmet salasynda júrgen­der alqabıler quramyna enbeýi tıis. Sebebi, alqabılerdiń zańǵa eshqandaı qatysy joq adamdar bolǵany jón. Ondaı alqa­bıler sheshim qabyldaǵanda, zańdylyqty saqtaı otyryp, sot talqylaýynda dálel­derge shynaıy baǵa beredi jáne shyǵar­ǵan sheshimder qylmystyq oqıǵaǵa saı bo­lyp, adamnyń shyn máninde kináli  eke­nin anyq­taý joldary izdestirilýi kerek. «Alqabıler týraly» Zańǵa sáıkes elimizde alqabıler 2007 jyldyń 1 qań­tarynan bastap qylmystyq isterge qatysa bastady. Olardyń asyqpaı sheshim shyǵarýyna barlyq jaǵdaı jasal­ǵan. Naqty bir isti qaraýǵa tańdalǵan on bir alqabı qansha qajet bolsa, sonsha ret sot prosesine qatysady. Olar­ǵa kásipqoı sýdıalar jalaqysynyń 50 paıyz kólemindegi aılyq tólenedi. Degenmen, bári olardyń sot isine qatys­qan kúnder sanyna baılanysty. Al alqa­bı­ler jasaqtalǵannan keıin bosa­ǵan qal­ǵan úmitkerlerge olardyń sotqa sha­qyrylǵan, kelgen kúnderine aqy tóleý men qyzmet ornyndaǵy aılyq­tary­nyń saqtalýy zańda qarastyryl­ma­ǵan. Al­qa­bıler tizimin jasaqtaý jergilikti ákimdikterge júktelgen­dik­ten, olardyń arasyna talapqa saı kelmeıtin adamdar da qosa ilesedi. Son­dyqtan ol tizimdegi úmitkerlerdi kompıýter arqy­ly tańdaǵanda nebir adam­dardyń alqa­bı bolyp shyǵa keletini sóz­siz. Degenmen, bul kemshilikterdiń bári túzeletin qoldaǵy is. Eń bastysy, al­qabıler qa­ty­sýymen qaralatyn sot prosesteriniń izgilikti jáne ádildikti arqaý etetini halyqqa úlken senim uıa­la­tady. Bul – sotqa degen senim. Aleksandr TASBOLATOV.