Eger daý týyndasa

Tamyzda Almaty qalasyndaǵy maman­dan­­dyrylǵan qarjylyq soty (budan ári – mamandandyrylǵan qarjylyq soty) óziniń bes jyldyǵyn atap ótedi. Ol «Almaty qala­synda mamandandyrylǵan qarjylyq sot qurý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 2006 jylǵy 17 tamyzdaǵy № 158 Jarlyǵymen Almaty qalasynyń óńir­lik qar­jy ortalyǵy (budan ári – qarjy ortaly­ǵy) qatysýshylarynyń azamattyq-quqyqtyq daýlaryn qaraýǵa ýákiletti, oblystyq sotqa teńestirilgen sot retinde qurylǵan bolatyn. Osy sot Prezıdenttiń 2009 jylǵy 29 jel­toqsandaǵy Jarlyǵymen taratyldy. Zańna­maǵa birqatar túzetýler engizilgennen keıin, 2010 jylǵy 1 qańtar­dan bastap, aýdandyq sotqa teńestirilgen, birinshi ınstansııadaǵy sot bolyp tabylatyn Mamandandyrylǵan qarjylyq sot retinde qaıta quryldy. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes bul sot qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń qarjy ortalyǵynyń laýazymdy tulǵalary men or­gan­darynyń áreketine (áreketsizdigine) sha­ǵymdanýdy, ekinshi deńgeıdegi bankterdiń qaıta qurylymdaý týraly isterdi, sondaı-aq qarjy ortalyǵynyń qatysýshysy taraptar­dyń biri retinde qatysatyn basqa da azamat­tyq isterdi qosqanda, qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń daýlaryn qaraıdy. Qarjy ortalyǵynyń qatysýshylary dep baǵaly qaǵazdar naryǵynyń: • qarjy ortalyǵynyń qyzmetin retteý jónindegi ýákiletti organ bergen zańdy tul­ǵany memlekettik tirkeý (qaıta tirkeý) týra­ly kýáligi ne qarjy ortalyǵynyń qatysý­shysy retinde akkredıtteý týraly kýáligi; • qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymda­ryn retteý men qadaǵalaý jónindegi memlekettik organ brokerlik jáne (nemese) dılerlik qyzmetti júzege asyrýǵa bergen lısen­zııasy bar kásibı qatysýshylaryn aıtady. 2010 jyly Mamandandyrylǵan qarjy­lyq soty 29 talap-aryzdy, 2011 jyldyń birinshi toqsanynda – 4-eýin qarady. Búgingi kúni Mamandandyrylǵan qarjylyq sottyń quramy úsh sýdıadan jáne Joǵarǵy sot keńesiniń usynymy boıynsha el Prezıdenti taǵaıyndaıtyn tóraǵadan turady. Respýblıka tájirıbesinde alǵashqy ret is-qaǵaz­daryn tek qana memlekettik jáne orys tilderinde emes, aǵylshyn tilinde júrgizý zań­namalyq jaǵynan bekitildi, bul qarjy or­talyǵynyń qatysýshylary – sheteldik kompanııalar ókilderiniń de osy sotqa ótinish jasaýlaryna múmkindik týǵyzatyn boldy. Keńestik dáýirden keıingi keńistikte osy sııaqty qarjylyq sottar ázirshe joq ekenin atap ótken jón, bul Qazaqstannyń  – TMD el­deri arasyndaǵy baǵaly qaǵazdar naryǵy já­ne bank sektoryn damytýda ǵana emes, so­ny­men birge sot júıesin damytýda da ta­nyl­ǵan kóshbasshy ekendigin bildiredi. Qarjylyq sottar Nıý-Iork, Dýbaı, Sıngapýr, Dýblın jáne London (London Kom­mersııalyq soty) qarjy ortalyqtarynda jumys istep otyr. Mamandandyrylǵan qarjylyq sotty qurý elimizdiń Úkimeti Almaty qalasynda qarjy ortalyǵyn qurý jobasyna baılanys­ty yntymaqtastyq úshin tartqan Boston Konsaltıng grýpptyń usynymyna negizdelgen. Ol budan ári halyqaralyq qarjy ortalyqtaryn qurý salasyndaǵy álemniń aldyńǵy qatarly tájirıbe jetistikteriniń tujyrymdamasyn ázirleýge jáne paıdala­nýǵa, naryq segmentterine túrli qatysý­shy­lardyń áleýetin baǵa berýge qatysty. Bul basqa qarjy ortalyqtarynyń ınstıtýsıo­naldyq organdarymen qatar, qarjy ortaly­ǵy qatysýshylarynyń daýlaryn sheshetin derbes mamandandyrylǵan sot qurýdyń qajettigi kórsetilgen, jumysqa arnalǵan tıisti usynymdar daıyndaýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar sheshimderi tikeleı QR Joǵarǵy Sotynda qaıta shaǵymdalýy úshin, mártebesi oblystyq sotqa teńestirildi. Mamandandyrylǵan qarjylyq sot iste­riniń sotta qaralýyn aıqyndaýǵa jumys istep otyrǵan Dýbaı, Dýblın, Sıngapýr jáne Labýan qarjy ortalyqtarynyń sot jáne retteý júıesin zertteý boıynsha aldyn ala jumys júrgizilgenin atap ótken jón. Máse­len, Sıngapýr men Dýblındegi qarjy orta­lyqtary sottarynyń meılinshe keń aýqym­dy zańdy quqyqtary bar jáne olar  turyp jatqan eldiń zańnamasyn, ne kelisimshartqa qatysýshylardyń tańdaǵan zańnamasyn qoldana alady. Bul sottarǵa qarjy ortaly­ǵynyń aýmaǵynda týyndaǵan nemese onyń qatysýshylarynyń birimen bolǵan kommer­sııalyq zańnama aıasynan tys basqa da máselelerdi sotta qaraý múmkin­dikteri berilgen. Osyndaı sotta qaralatyn ister aıa­syna, mysaly, eńbek zańnamasyna baıla­nysty, jeke múlik jáne dene zaqymy jáne taǵy basqalar týraly máseleler jatady. Sıngapýrdaǵy halyqaralyq qarjy or­ta­l­yǵynyń soty (mártebesi  Dýblın sotyna uqsas) jalpy zańdy quqyqtary bar sottarmen salystyrǵanda meılinshe keń aýqymdy zańdy quqyqtarǵa ıe jáne turyp jatqan eldiń zańnamasyn ne kelisimshartqa qatysý­shylardyń tańdaǵan zańnamasyn qoldana alady. Bul sottyń Mamandandyrylǵan qarjylyq sottan negizgi ózgesheligi:  taraptar tańdap alǵan eldiń zańnamasy negizinde daýlardy qaraý múmkindigi jáne qarjy ortalyǵynyń aýmaǵynda týyndaǵan daýlar­dy qaraý bolyp tabylady. О́z kezeginde, Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (DHQO) soty Birinshi ıns­tan­sııadaǵy Sotqa jáne Apellıasııalyq Sotqa bólinedi. DHQO Birinshi ınstansııa­daǵy Soty bir quramdy bolyp tabylady. Ol mynadaı aıyryqsha sot isterin júrgizedi: ortalyq, onyń organdary nemese mekemeleri tartylǵan, sondaı-aq onyń alańynda ishinara nemese tutastaı jasalǵan nemese olar boıynsha tranzaksııalar oryndalǵan kelisimsharttardan týyndaıtyn nemese DHQO aýmaǵynda bolǵan oqys oqıǵa saldarynan týyndaǵan azamattyq nemese kommersııalyq ister men daýlardy. Apellıasııalyq Sot mynadaı sot isterin qaraıdy: ortalyqtyń Birinshi ınstansııa­daǵy Sottyń sheshimderi men qaýlylaryna oraı bergen apellıasııalyq ótinishterdi; sot­tardyń bas sýdıanyń qaýlysymen qamtama­syz etiletin olardyń qanaǵattandyrǵan sha­ǵym-talaptaryna nemese DHQO organ­dary men mekemeleriniń qoıatyn talaptarynyń týyndaýyna qatysty  DHQO zańdarynyń qandaı da bir normalaryn túsindirý. Bul túsindirýlerdiń zańdy kúshi bolýy tıis. Apel­lıasııalyq Sottyń sheshimi qaıta sha­ǵymdanýǵa jatpaıdy. DHQO sotynyń bizdiń Mamandandy­ryl­ǵan qarjylyq sottan negizgi ereksheligi: eki deńgeıli júıede bolýy; isterdiń basqa jo­ǵarǵy sottarda qaıta shaǵymdanýǵa jat­paýy; DHQO alańynda jáne aýmaǵynda jasalǵan mámilelerden týyndaıtyn ister qaralady; apellıasııalyq  ınstansııa DHQO zańdaryna túsinik berýge quqyly bolyp tabylady. Osylaısha, halyqaralyq qarjy orta­lyq­tarynyń joǵaryda atalǵan sottary elderiniń quqyqtyq júıesiniń erekshelikterine qaraı basqa elderdiń zańnamalaryn qoldana alady. Qarjylyq sottardyń quqyq qoldaný tájirıbesi olardy qurýdyń ózin ózi aqtaıtyndyǵyn dáleldep otyr. Osy sottar qyzmetkerleriniń biliktiligi jáne qarjylyq qarym-qatynastardyń kúrdeli salasyndaǵy olardyń tájirıbeleri men bilimderin sho­ǵyr­landyrý daýlardyń shuǵyl jáne táýelsiz sheshilýin qamtamasyz etedi. Almaty – Qazaqstannyń iri iskerlik belsendi ortalyǵy ekendigin, sondaı-aq munda azamattyq jáne ákimshilik ister sanynyń únemi ósip otyrǵanyn eskersek, Mamandan­dy­rylǵan qarjylyq sottyń múmkindikteri munda meılinshe aýqymdy túrde iske asyry­lýy múmkin degen boljam aıtýǵa bolady. Osyǵan baılanysty, QR qarjylyq tu­raqtylyǵy jáne qarjy naryǵyn damytý jónindegi keńestiń sheshimimen qurylǵan jumys toby aıasynda  azamattyq is júrgizý zań­namasyna Mamandandyrylǵan qarjy­lyq sottyń qaraıtyn isterine baǵaly qaǵaz­dar naryǵyna kásibı qatysýshylardyń qyz­metinen týyndaıtyn, sondaı-aq baǵaly qaǵazdar uıymdastyrylǵan naryǵynda má­mileler (operasııalar) jasaýǵa baılanysty ister sanattaryn jatqyzý bóliginde túzetý­ler engizý múmkindikterin qaraý jóninde usynys jasaldy. Bul usynystar osy sanattaǵy ister boıyn­sha sot isteriniń ádette, asa kúrdeli jáne belgili bir erekshelikterimen sıpatta­la­tyndyqtan, qarjy naryǵyndaǵy kásibı qyzmetti júzege asyrýǵa baılanysty daý­lar­dy jan-jaqty jáne quzyretke saı qaraý qajettigine baılanysty. Bul óz kezeginde, sottyń tıisinshe mamandyǵynyń jáne os­yn­daı isterdi qaraıtyn sottardyń is-tá­jirı­beleriniń bolýyn talap etedi. Sonymen qa­tar, joǵaryda atalǵan túzetýlerdi engizý ınvestorlardyń múliktik múddelerin qorǵaý qajettiligine baılanysty týyndap otyr. Ǵalııa KOKPANBAEVA,  AО́QO damytý komıteti  Memlekettik qyzmet kórsetý basqarmasynyń bastyǵy.