Baqylaý baıandy bolsyn desek

Qazaqstannyń qylmystyq is júr­gizý satysynda sot baqylaýy máselesi qyzý pikirtalas týǵyzyp otyr. Toq­sanynshy jyldardyń basynda qamaý­ǵa alý jáne qamaýda ustaý merzimin uzar­tý týraly qaýlyǵa sotqa shaǵym­daný quqyǵy túrinde paıda bolǵan bul ınstıtýt aldyn ala tergeý organ­dary­nyń sheshimderine sotqa shaǵymdaný múmkindigin keńeıtý jaǵyna qaraı damı tústi. Sońǵy jyldardyń ishinde jetkilikti tájirıbe (sot-tergeý táji­rı­besi) jınaldy. Osyǵan baılanysty sot baqylaýynyń qyzmet órisi ýaqyt óte kele aıtarlyqtaı keńeıdi. Búgingi ýaqytta sotta shaǵym­daný­ǵa ruqsat etiletin aldyn ala tergeý organdary men prokýrordyń sheshimderin shartty túrde úsh topqa bólýge bolady. Birinshi topqa tergeý jáne anyqtaý organdary, sondaı-aq prokýror (tergeýdiń belgili bir satysy úshin nemese jalpy) qorytyndy nemese túpkilikti sheshimderin tujyrymdaǵan olardyń qaýlylary jatady. Bul jerde áńgime qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly, qylmystyq isti qys­qar­tý týraly (jalpy nemese naqty tul­ǵa­ǵa nemese tulǵalarǵa qatysty), qyl­mystyq is boıynsha tergeýdi toqtata turý týraly, qylmystyq isti bólip shyǵarý nemese qylmystyq isterdi biriktirý týraly, qylmystyq isti (tergelýge tıistiligi, aýmaǵy boıyn­sha) jiberý týraly jáne t.b. qaýlylar týra­ly bolyp otyr. Ekinshi topqa sot tártibimen sha­ǵym­danýǵa jol beriletin tergeý jáne anyqtaý organdarynyń sheshimderi ja­tady, oǵan qylmys jasady degen kú­dik­ti nemese aıyptalyp otyrǵan adam­nyń negizgi quqyqtary men bos­tan­dyqtary kiredi. Isti tergeý kezinde dál osy adam eń úlken shekteýlerge dýshar bolady, sóıtip, bul jerde sot baqy­laýy eń keń aýqymdana túsedi. Ustaý, qamaýǵa alý, tergeý jáne qamaý­da ustaý merzimin uzartý týraly qaý­lyǵa sotqa shaǵymdanýdan basqa, tintý júrgizý; múlikke tyıym salý, laýazy­my­nan shettetý, sot-psıhıat­rııa­lyq saraptama júrgizý úshin sta­sıonarǵa jatqyzý tý­raly qaýlyǵa jáne t.b. qaý­lylarǵa sha­ǵymdaný quqy­ǵyn atap kórsetýge bo­lady. Iske naqty qorǵaý­shyny qatys­tyrýdan bas tartý týraly tergeýshiniń sheshimine sotqa shaǵym­da­ný múmkindigi jónindegi pikir de negizdi dep esepteımin, sebebi onyń qor­ǵaný quqyǵyna tikeleı qatysy bar. О́zge bultartpaý sharalaryn, mysaly eshqaı­da shyqpaý sekildi qolhatty tańdaý týraly tergeýshi men proký­rordyń sheshimine sotqa shaǵymdaný múmkin be? Mundaı bultart­paý sharasynyń tań­dalýy azamattyń jú­rip-turý bostandy quqyn shekteıdi. Degenmen, tájirıbe júzinde mundaı sha­ǵym­dar óte sırek kezdesedi. Bultartpaý shara­sy retinde kepilzat alýdyń qol­danylýyna da shaǵym berilmeıdi, sebebi is júzinde ol múddeli taraptardyń (aıyp­talýshynyń, advokattyń) ótinimi boıynsha nemese solardyń kelisimimen qoldanylady. Úshinshi topqa tergeý jáne anyqtaý organdarynyń ózge sheshimderine sha­ǵym­daný quqyǵyn jatqyzýǵa bolady (munda kýálerdiń, zańdy ókilderdiń jáne t.b., mysaly, úılerinde tintý ja­sa­lyp, múl­kine hattama túsirilgen aıyp­talý­shy­nyń ata-anasynyń jáne t.b. shaǵymdary týraly áńgime bolyp otyr). Buǵan baı­la­nysty jaǵdaılar óte kóp bolýy múmkin. Qazirgi ýaqytta proseske qatysýshy­lar­dyń is júrgizýshilik quqyqtaryn buzbaı­tyn, tek qana solardyń múddesin qana­ǵat­tandyr­maı­tyn aldyn ala tergeý organdarynyń sheshimderine ne áreket­terine (mysaly, kýádan jaýap alýdan, saraptama taǵa­ıyn­daýdan bas tartý) baı­lanysty sotqa shaǵymdanýǵa bol­maı­dy, bul áreketter sot talqylaýy kezeńinde sot baqy­laýy­na túsýi múmkin. Sot baqylaýy máselelerin tal­qy­laý kezinde ártúrli kózqarastardy kezdestirýge bolady: bireýler onyń aýqymyn odan ári keńeıtý kerek dese, basqalary, kerisinshe, onyń aýqymyn taryltý nemese shekteý qajet; taǵy bireýleri qazirgi jaǵ­daıdy saqtap qalǵan durys dep esepteıdi. Kóptegen zańger-ǵalymdar aldyn ala tergeýdegi sottyń ókilettikterin birizdilikpen keńeıtýdi qoldap, pikir bildiredi. Olar sotqa shaǵymdanýǵa jol beriletin negizdemeler tizimin eleýli túrde keńeıtý jolyn ustanǵan durys dep esepteıdi. Oǵan «qyl­mys­tyq istiń alǵa jyljýyna» kedergi jasaıtyn al­dyn ala tergeý organdary men proký­ror­dyń negizgi áreketteri men sheshimderine ǵana emes, dálel­de­meler jınaý bo­ıynsha tergeý amal­daryn júrgizý týr­a­ly qorǵaý tarapy­nyń ótinishin qanaǵat­tan­dyrýdan bas tartylýyna sotqa sha­ǵymdanýdy kirgizý usynylyp otyr. Bir qaraǵanda, bul usynys qısyn­dy bolyp kórinedi, óıtkeni, túptiń túbinde ol istiń mán-jaılaryn zertteý­diń tolyq­ty­ǵyn, jan-jaqtylyǵyn jáne shyna­ıy­lyǵyn qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan sııaqty. Biraq jaǵdaı álde­qaıda kúrde­lirek. Qorǵaý tarapyna mundaı quqyq berilse, bul aldyn ala tergeý kezeńinde únemi sot otyrystarynyń ótkizilýine ákelýi múmkin. Jekelegen advokattar osyn­daı ótinimderdi málim­dep, sodan soń bas tartýǵa baılanysty sotqa sha­ǵym túsirip, tergeýdi qasaqana so­zyp, ony aıaǵy joq sot daýyna ulastyrýy ábden múmkin. Keıbir ǵalym­dardyń dálel­de­meler jınaý boıynsha, tergeý amal­daryn júrgizý týraly qor­ǵaý ta­ra­pynyń ótinishin qanaǵattan­dyrýdan bas tartylýyna sotqa shaǵym­daný qu­qyǵyn zańǵa kirgizý týraly usy­nysty jón kórmeýiniń sebebi osynda bolar. Buǵan deıin qamaýǵa alýdy sanksııalaý máselesin sheshkende proký­ror­dyń baqylaýsyz bolǵanyn moıyn­daýy­myz kerek. Joǵary turǵan prokýror qamaýǵa alýdyń zańdylyǵyn ádet­te shaǵym tús­ken jaǵdaıda ǵana jáne birshama kóp ýa­qyt ótken soń ǵana teksere alatyn. Sot baqylaýynyń engizilýimen prokýrorlar korpýsynyń psı­ho­logııasy de ózgerdi. Qazir dálel­de­me­ler bolmasa nemese jetkiliksiz bolsa, adamdy qamaýǵa sanksııa berýdi jón kóretin prokýrorlar az, sebebi olar erteńgi kúni óziniń sheshimine sotqa shaǵym túsýi múmkin ekenin biledi. Prokýror óz sheshiminiń negizdiligi men zańdy­lyǵyna senimsiz bolsa, sotqa sha­ǵym túskennen keıin, onyń qaralýyn kút­p­eı-aq adamdy qa­maý­dan bosatatyn jaǵdaılar da táji­rıbede jıi kezdesedi. Osylaısha, sot baqy­laýy­nyń engizilýi qamaýǵa sanksııa berý kezindegi pro­ký­ror­­lardyń jaýapkershiligin arttyrdy. Ustaý máselesine keler bolsaq, adam­­nyń quqyqtaryn shekteýdiń bul túri­ne sot baqylaýynyń bolý mindeti Qazaq­stan Respýblıkasynyń quqyq júıesiniń bir bóligi bolyp taby­la­tyn jáne qoldanystaǵy QIJK qosa alǵanda, ishki zańnamanyń aldynda basymdyǵy bar halyqaralyq quqyq­tan kelip shyǵady. Aldyn ala tergeýdiń ózge máse­leleri – bul basqa jaǵdaı. Bul jerde sot baqylaýynyń kóptegen artyq­shy­lyq­taryna qaramastan, onyń kez kelgen sebepke baılanysty barlyq qıyn­dyqtan shyǵýǵa bolatyn qural bola almaıty­nyn eskerý kerek. Vedomstvo­lyq baqy­laýdyń da óz artyq­shy­lyq­tary bar, ásirese adam quqyqtary týraly áńgime bolǵanda olardy joqqa shyǵarý múldem durys emes. Aıtalyq, baqylaý tártibi­men sot sheshimin jedel qabyldaý bir­qatar sebeppen árkez múmkin bola ber­meıdi, al prokýror jaǵdaıdy sot­qa shaǵymdanýǵa jetkizbesten, anyqtaý nemese tergeý orga­ny­nyń zańsyz sheshimi­niń kúshin dereý qaıtara alady. QIJK-de sotta shaǵymdanýǵa bola­tyn sheshimder men áreketterdi árqaı­sysyn týra atap kórsetip, naqty belgileý qajet nemese sotta shaǵym­danýǵa bol­maı­tyn sheshimder men áre­ket­terdi kór­setý qajet degen oıda­myn. Basqasha jaǵ­daıda tergeý tyǵy­ryq­qa tirelýi múm­kin. Sonymen qatar, QIJK joba­synda sha­ǵym berý qu­qy­ǵy proseske qatysý­shy­lar­da ǵana emes, sondaı-aq eger is júr­gizý­shilik áre­ketter olardyń múdde­leri men sheshimderin qozǵaıtyn bolsa, azamattarda, kásip­oryndarda, mekemeler men uıym­­darda da bolatyny týraly jal­py­lama tujy­rym­dy ózger­tip, sotqa osyndaı shaǵym túsirýge quqyly tulǵa­lar qa­taryn zańda naqty aıqyn­daý kerek. Esbergen ALAÝHANOV, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty.