Orman

Birikken Ulttar Uıymy 2011 jyldy  halyqaralyq Orman jyly dep jarııalap otyr Adamzat jaratylysy, onyń ósip-ónýiniń ǵajaıyp qyr-syry áli kúnge deıin sheshimi tabyla qoımaǵan kúrdeli jumbaq. Onyń arǵy basy qansha qaıyrylyp úńilseń de kóz kórip, oı jetpeıtin tuńǵıyqqa, mıǵa syımas myńjyldyqtar kezindegi taǵylyq pen meńireýlikke, mylqaý haıýanattar arasyna aparyp tireıdi. Sol dúleı dúnıe ortasyn jeke-dara jaryp shyǵý, tik júrýge kóship, qolyn bosatyp alý, esti isterdi bastap, etegin jabý, sezim men oıǵa erik berý, ózi júrgen ortada ústemdikke jetip, ony ózgerte bastaý, sanaly adymdaryn alysqa baǵyttap, basqa planetalarǵa qulash sermeý jalǵyz ǵana adam enshisine tııýi naǵyz qaıran qaldyrar qubylys. Kezinde qazir kóp eske alyna bermeıtin F.Engels adamzattyń osynaý damý úrdisin bir ǵana sóılemge syıǵyzyp, «Medlenno nachınaet ıstorııa svoı beg ot nevıdımoı tochkı vıalo sovershaıa vokrýg nee svoı oboroty; no krýgı ee vse rastýt, vse bystree ı jıvee stanovıtsıa polet, nakones, ona mchıtsıa podobno pylaıýsheı komete, ot zvezdy k zvezde» demep pe edi. Qoǵam basynan ótkizgen bul ózgerister zamanyn taptyq kózqarastan tys zerttegen ǵalymdar ony adamnyń tabıǵatqa tabyný dáýiri, onyń tabıǵatqa táýeldilikten shyǵý dáýiri jáne tabıǵatty ózine táýeldi etý dáýiri dep úsh kezeńge bóledi. Bul jikteý shartty túrde bolsa da, adam men qorshaǵan ortanyń kindiktes ekenin dáleldeıdi. Tereńirek úńilgen adamǵa onyń tórtinshi kezeńi de damý kók­jıe­ginen kórinip tur. Ol – ekonomıka men eko­lo­gııany tepe-teńdik jaǵdaıǵa jetkizý dáýiri. Biraq bul baǵyttaǵy álemı talpynystardy óz deńgeıine jetkizý úshin kóp alǵysharttar oryn­dalyp, talaı onjyldyqtar artta qalýy tıis. Osy kezeńder qoǵam men ormannyń da baı­lanysy men sabaqtastyǵyn, ózara áserlestigi men táýeldiligin tolyq sıpattaı alady. О́ıt­keni, orman qorshaǵan ortanyń aq bosaǵasy, altyn dińgegi, tabıǵı baılyqtardyń kúrdeli kózi. Onyń alýan túrli ónimderi men paıdaly qasıetterinsiz adam balasynyń qazirge deıingi ósip-óný jolyn kóz aldyńa elestete almaısyń. Adamzat iziniń yqylym zamannan aman-esen osy kúnge deıin jetýi túptep kelgende jyly, sýly, nýly ormandy jerlerge baılanysty ekenine eshkim shek keltirmeıdi. Árıne, qoǵam men ormannyń qatar damýy qashanda birkelki boldy deýge bolmaıdy. My­sa­ly, adamnyń dármensiz (qarýsyz, otsyz) kezindegi asa zııansyz orman paıdalanýy keıin aǵash daıyndaý, órt salý sııaqty árekettermen almasyp, qaıshylyqtar kóbeıdi, ormandar jyl­dam azaıa bastady. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymy tarıhı máli­metterge súıene otyryp, dúnıe júzinde 8 mlrd. gektar orman bolǵanyn, olardyń ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldaryna qaraı 3,6 mlrd. gektary, al qazirgi kezeńde tek 3,2 mlrd. gektary ǵana qalǵanyn anyqtaǵan. Ásirese, soń­ǵy eki ǵasyrda orman órtiniń jáne ony jappaı kesýdiń saldarynan jer júzi ormandarynyń 40%-y joq bolyp ketken. Buryn adam aıaǵy baspaǵan tropıkalyq ormandardyń sońǵy 35 jyl ishinde besten biri joıylǵan. Al qazir dú­nıe júzindegi orman qory jylyna shamamen 17 mln. gektarǵa azaıyp otyratyny ashy shyndyq. Degenmen, bul málimetterden jer betindegi orman qorynyń janashyrlary men qorǵaý­shy­lary bolmady degen oı týmaýy kerek. Shynyna kelgende dúnıe júzinde orman qorǵaý men orman sharýashylyǵy erteden uıymdas­tyryl­ǵan isterdiń biri. Keıbir memleketterde orman sharýashylyǵyn júrgizý júıesi budan 4-5 ǵasyr buryn qalyptasa bastaǵan. Mysaly, Fran­sııa, Germanııa, Avstrııa jáne Skandınavııa elderinde orman sharýashylyǵyn uıym­dastyrý negizderi 15-16 ǵasyrlarǵa baryp tireledi. Keıin ol memleketterdegi júıeli orman isi Re­seıge tarap, onda klassıkalyq orys orman­shy­lyǵy qalyptasty. Oǵan budan 13 jyl bu­ryn Reseı Federasııasy boıynsha birinshi ret Orman departamentiniń (1798 j.) qurylǵanyna 200 jyl tolýy keńinen atalyp ótkeni aıǵaq. Árıne, ormannyń paıdasyn jete túsiný jáne orman sharýashylyǵyn uıymdastyrý ár eldiń damý deńgeıine, ormannyń halyq ómi­rin­de, onyń tynys-tirshiliginde alatyn orny men ereksheligine tyǵyz baılanysty. Jalpy, bilimi men ǵylymy, ekonomıkasy men mádenıeti jo­ǵary ári orman qory kóp memleketterde orman sharýashylyǵy anaǵurlym erte damı bastady da, kesheýil qalǵan elder keıingi ýaqytqa deıin orman sharýashylyǵyn uıymdastyrý ádisterin oılastyrǵan joq. Onyń syrtynda jeke memleketterdiń or­man sharýashylyǵy ǵasyrlar boıy olardyń óz erekshelikterine ǵana baılanysty damydy. Kóp­ke deıin olar bir-biriniń orman sharýa­shy­lyǵyn júrgizý júıesin zerttemedi. Sondyqtan olar bir-birine eshqandaı áser etpeı keldi. Tek sońǵy ǵasyrda ǵana keıbir memleketter basqa elderdiń orman sharýashylyǵyn júrgizý júıe­sine kóńil aýdaryp, olardyń jaqsy jaqtaryn óz orman sharýashylyǵynda paıdaǵa asyra bastady. Qazaqstan jerinde orman basqarý isi Reseı úlgisimen HIH ǵasyrdyń sońǵy shıreginde bas­taldy. Ol aldymen jaqyn ornalasýyna baıla­nysty elimizdiń batys aımaǵyna, odan soń ońtústigi men soltústigine tarap, keıin jan-jaq­ty damyǵan orman sharýashylyǵyna aı­naldy. Respýblıkamyz bıyl 20 jyl tolatyn táýel­sizdik dáýirin de qarqyndy damý jolyna túsirdi. Ol búkil ekonomıkasyn naryqtyq qa­tynastarǵa kóshirýde úlken tabysqa jetip, tek Ortalyq Azııa emes, búkil TMD elderiniń aldyna shyqty. Ekonomıkanyń orman sharýashylyǵy sala­sy da osy negizde damýdy basshylyqqa alyp, naryqtyq ortada júrgizile bastady. Biraq bizde naryqtyq jaǵdaıda ormanshylyq júrgizý tájirıbesi áli jetimsizdeý. Onda shetelderde paıdaly dep baǵalanǵan ormanshylyq joldary da osy kúnge deıin jóndi qoldanylmaı keledi. Osynyń saldarynan Qazaqstan ormanshylyǵy turaqty damý satysyna áli kóterile qoıǵan joq. Sondyqtan bizdiń elge álemdik orman­shylyq qaǵıdalary men tájirıbeleri aýadaı qajet. Olar ulttyq orman saıasatyn utymdy quryp, ormanshylyq salasynyń basym baǵyt­taryn durys tańdaýǵa kómektesedi. Orman sharýashylyǵy boıynsha elaralyq tájirıbe almasý jáne orman qorynyń memle­ketaralyq mańyzyn nasıhattaý dúnıejúzilik orman kongresteriniń (DOK) sheshimderinen bastaý aldy. Olardy ótkizý Halyqaralyq aýyl sha­rýashylyǵy ujymynyń Bas assambleıa­sy­nyń 1924 jylǵy sheshimi arqyly júzege asyryldy. Birinshi dúnıejúzilik orman kongresi 1926 jyly Rımde (Italııa) ótti. Odan keıin 1936 j. Býdapeshte (Vengrııa), 1949 j. Helsınkıde (Fınlıandııa), 1954 j. Dehradýnda (Indııa), 1960 j. Sıetlde (AQSh), 1966 j. Madrıdte (Ispanııa), 1972 j. Býenos-Aıreste (Argentına), 1978 j. Djakartada (Indonezııa), 1984 j. Mehıkoda (Meksıka), 1991 j. Parıjde (Fransııa), 1997 j. Antalııada (Túrkııa), 2003 j. Kvebekte (Kanada), al 2009 jyly ekinshi ret Býenos-Aıreste (Argentına) ótkizildi. Sońǵy 60 jyl boıy orman kongresteri ár 6 jylda júıeli túrde bir ótkizilip turatyn bol­dy. Alǵashqy kezderde ótkizilgen orman kongresteri aǵash materıaldarynyń sharýashy­lyqtaǵy mańyzyn, or­man qoryn saqtaýdyń keleshek úshin qajet­ti­ligin, olardyń sý salasy men resýrs­ta­ryn qal­pyna keltirýdegi má­nin, topyraq pen jer­diń qunarly qabatyn sý shaıyp, jel ushy­rýyn boldyr­maı­tyn bir­den-bir qural ekenin keńi­nen kórsete bastady. Degenmen, kópke deıin orman kongresteri dúnıejúzilik deń­geı­de ótkizilýine qara­maı, tek mamandandyrylǵan jınalys qal­pynda qalyp júrdi. Olarǵa negizinen orman ǵylymymen aınalysatyn oqymys­tylar men jeke memleketterdiń orman sharýa­shylyǵyn basqaratyn mekemeleriniń basshy­lary qaty­nasýshy edi. Sondyqtan kóp jaǵ­daıda dúnıe­júzilik orman kongresteri tek or­man prob­lemalary men orman sharýashylyǵyn damytý máseleleriniń tóńireginde shektelip otyrdy. Basqasha aıtqanda, bul kongresterdiń dú­nıe­júzilik deńgeıi kópke deıin bir ǵana orman sharýashylyǵy saıasatynan aspady. Ári oǵan qatysýshy ǵalymdar men mekeme basshy­lary­nyń kongreste alynǵan sheshimderdi óz elderinde tolyq júzege asyrýǵa múmkindikteri bolma­dy. О́ıtkeni, olar jeke memleketter deńgeıinde iske asyrylýy qajet, al ol úshin sol eldiń úkimeti arnaıy sheshim qabyldaýy kerek. Biraq ýaqytynda osyndaı sheshimder qabyldatýǵa kóp ormanshy ǵalymdar men osy salanyń bas­qarýshylarynyń quzyry jete bermedi. Son­dyqtan kóp halyqaralyq sheshimder qaǵaz júzinde qalyp júrdi. Bul baǵyttaǵy jumystar bir top mem­lekettiń ormanshylyq jáne balyqshylyq sala­lary boıynsha halyqaralyq mamandandyryl­ǵan uıym qurý jóninde 1943 jylǵy AQSh-ta ótkizilgen bir jınalystaǵy usynysy 44 eldiń qoldaýyn taýyp, Azyq-túlik jáne aýylsha­rýa­shylyq uıymy (AAU-FAO) qurylǵannan keıin jandana tústi. Bul uıym óz baǵytyna baıla­nysty mamandandyrylǵan 8 komıtet quryp, turaqty túrde qyzmet atqara bastady. Solar­dyń biri bolyp tabylatyn Ormanshylyq ko­mıte­tiniń bastamasy boıynsha AAU 1947-1959 jyldar aralyǵynda ótken konferensııa­larynda dúnıe júziniń aımaqtary boıynsha osy isti júrgizetin 6 komıssııa qurdy. Degenmen, ormandar men orman sharýashy­lyǵynyń halyqaralyq mańyzy Birikken Ult­tar Uıymy qurylǵannan keıin ǵana kúrt artty. Oǵan dúnıejúzilik orman kongresteri­niń sheshimderine BUU-nyń jáne onyń quramyna kirgen Azyq-túlik jáne aýylsharýa­shylyq uıymynyń erekshe kóńil bóle bastaýy sebep boldy. Mysaly, BUU ózine qaraıtyn AAU arqyly keıingi kezde qabyldanǵan dúnıe­júzilik orman kongresteriniń eń mańyzdy sheshimderine baılanysty atqarylatyn isterdiń baǵdarlamasyn jasatyp, ony júzege asyrýdy jáne qarjylandyryp otyrýdy arnaıy quryl­ǵan BUU-nyń Damý baǵdarlamasyna tapsyrdy. Bul sheshimder orman men orman sharýashy­lyǵy máselelerin dúnıejúzilik orman kon­gres­teriniń aýqymynan shyǵara bastady. Olar keıde aımaqtyq ártúrli májilisterde de qarala­tyn boldy. Osyndaı sharalarǵa, mysaly, Eýropa elderiniń orman sharýashylyǵyna jaýap­ty mınıstrleriniń konferensııalaryn jáne jeke taqyryptyq dúnıejúzilik nemese aımaq­tyq konferensııalardy, forýmdar men sımpo­zıýmdardy qosýǵa bolady. Mundaı jınalys­tardyń aýqymy keıingi kezderde edáýir keńeıe tústi. Olardyń kún tártibine orman men orman sharýashylyǵyna tyǵyz baılanysty basqa da kólemdi máseleler qoıylyp otyrdy. Mysalǵa 1972 jyly ótken halyqaralyq Stokgolm kon­ferensııasyn alýǵa bolady. Onda qorshaǵan orta problemalary jan-jaqty talqylanyp, olardyń jahandyq máselege aınalǵany, eko­nomıkalyq damý alǵa ketip, ekologııalyq jaǵdaı kúrdelengeni, aldyńǵy qatarly elder men kesheýil damyǵan elder arasyndaǵy qaıshylyqtar kóbeıe túskeni basa kórsetildi. Bul konferensııa qorshaǵan orta prob­lemalaryn dúnıe júzi deńgeıine kóterdi. Onda álem elderiniń basshylary pikir almasyp, jahandyq deńgeıde ekologııaǵa janashyrlyq qajet ekenin moıyndady. Sondyqtan Stokgolm konferensııasy qorshaǵan orta jaǵ­daıyn talqylaǵan birinshi forým atalyp, onda BUU-nyń “Qorshaǵan orta baǵdarlamasy” (UNEP) quryldy. Biraq bul konferensııadan keıin de eko­nomıkalyq saıasat ekologııalyq saıasattan ba­sym bola berdi. Qorshaǵan orta problemalary­nyń sheshimderi keshige tústi, al qabyldanǵan sharalar aıtarlyqtaı nátıje bere almady. Sondyqtan keıinirek osy taqyrypqa dúnıe júziniń taǵy bir kóńili aýdaryldy. Ol úshin BUU arnaıy komıssııa qurdy jáne oǵan sol kezdegi Norvegııa premer-mınıstri Grý Harlem Brýndtland hanymǵa basshylyq etýdi tapsyrdy. Bul hanym óz halqynyń «ult anasy» dep atap ketken, osydan shamaly ýaqyt qana buryn terrorshy Anders Breıvıktiń atyp óltirgisi kelgen Norvegııanyń kórnekti memleket qaıratkeri bolatyn. Brýndtland hanymnyń komıssııasy «Qorsha­ǵan orta jáne damý» uranymen jumys istep, osy másele boıynsha «Ortaq keleshegimiz» atty baıandama daıyndady. Onda ózekti másele retinde orman jaǵdaıy qaraldy. Álemde ormanǵa qysym kóbeıe túskeni, olardy jappaı egis alańdaryna aınaldyrý etek alǵany jáne onyń keleshegine qaýip tóngendigi, bul qaýip qorshaǵan ortaǵa, adam balasynyń ómirine tóngen qaýippen para-par ekeni ashyq ta batyl aıtyldy. Onyń syrtynda bul baıandamada damý úderisi tepe-teńdikte bolýy qajettigi jáne onyń keıingi urpaq taǵdyryn eskeretin “turaqty ormanshylyq” prınsıpteri arqyly jasalýy kerek ekeni atap kórsetildi. Osydan keıin “turaqty ormanshylyq” degen termın qoldanysqa enip, olar keıin “turaqty damý” uǵymynyń paıda bolýyna áser etti. Bul uǵymǵa zańdy jol osy ýaqytqa deıin dúnıejúzilik máni men mańyzy ári jeke memleketterge áseri jaǵynan birinshi orynda turǵan Rıo-de-Janeıro konferensııasynda (1992) ashyldy. Ol “Qorshaǵan orta jáne damý” “UNCED” devızimen álemge málim boldy. Ony erekshe mańyzyna baılanysty basqasha “Rıo shyńy” dep te atap júr. О́ıtkeni, oǵan 150-ge jýyq memleketterdiń prezıdentteri men korolderi, úkimet basshylary, qorshaǵan ortany qorǵaý nemese orman sharýashylyǵy salalary­nyń mınıstrleri qatysty. Buryn-sońdy álem­niń osynsha kóp joǵary dárejeli basshylary mundaı jıynǵa qatysyp kórmegen bolatyn. Olardyń qaraǵan máseleleri de, alǵan sheshimderi de tyń jáne batyl boldy. Mysaly, bul konferensııada “Qorshaǵan ortaǵa qaıshy damý nemese damýǵa qaıshy qor­shaǵan orta bolmaýy tıis” ekendigi ashyq aı­tyl­dy. Osy sebepten orta men damý úderisi teń dárejede qalyptasýyn qolǵa alatyn mez­gildiń jetkendigi negizgi sheshim retinde qabyl­dandy. Ormandy jerlerdiń kólemi ındýstrııa­lyq órkendeýden azaıa túsip, tipti joıyla bastaǵany qorshaǵan ortaǵa tóngen qaýiptiń eń zory jáne eń qaterlisi ekeni moıyndaldy. Rıo konferensııasy taldaǵan suraqtar da, ol qabyldaǵan qujattar da alýan túrli, al olardyń orman men orman sharýashylyǵyna baılanystylary mynalar: 1. Rıo deklarasııasy. 27 bólimnen turatyn bul qujatta birinshi ret ár memlekettiń qorsha­ǵan orta men damýǵa baılanysty múmkindikteri men mindetteriniń syrtynda, olardyń saıası jaýapkershilikteri kórsetilgen. Sondyqtan ol joǵarǵy dárejedegi álemdik ortaq saıası jetistikti kórsetetin alǵashqy mańyzdy qujat bolyp sanalady. 2. Ormanshylyq qaǵıdalary. Onda orman men orman sharýashylyǵyna baılanysty bar­lyq basqarý, qorǵaý jáne saqtaý máseleleri 15 bólimge bólingen 42 qaǵıda túrinde bekitildi. Olardyń bastylary myna baǵyttardy qam­tıdy: – jer shary ormandary búgingi jáne keler urpaqtardyń áleýmettik, ekonomıkalyq, ekolo­gııa­lyq, mádenı jáne rýhanı qajettilikterin qamtamasyz etetin dárejede basqarylýǵa tıis; – álemdegi orman qoryn qorǵaý jaýapkershiligin barlyq memleketter birige atqarysatyn bolýy kerek; – ár eldiń ulttyq saıasaty men strategııasy orman qorynyń jańǵyrý prosesi arqyly kóbeıe túsýine múmkindik berýi qajet; – barlyq memleketter, mekemeler men ujymdar ormannyń jáne onyń alýan túrli baılyǵynyń durys dárejede baǵalanýyna, orman men ormanshylyqqa baılanysty josparlardyń halyqaralyq deńgeıde qaralyp, sheshimin tabýyna járdemshi bolýlary kerek. 3. HIH ǵasyr – kún tártibinde. Bul qujatta memleketter men halyqaralyq damý uıym­darynyń ústimizdegi ǵasyrda qorshaǵan orta men damýǵa baılanysty atqaratyn 4 taraýdan turatyn sharalary belgilengen. Olar 45 bólimge bólinip, ár bólim jeke-jeke talqyǵa tústi. Olardyń ishinde 11-shi bólim tutasymen ormanshylyqqa arnaldy jáne “Ormandardyń joıylýymen kúres” dep ataldy. 4. Shólge qarsy kúres týraly kelisim. Bul kelisim jerleri shóleıttený úderisi kúsheıgen memleketterge shólmen kúresý jáne olardyń da­mýyn jaqsartý maqsatynda kómek kórsetý úshin jasaldy. Onda jer qunarlylyǵyn art­tyra túsý, topyraq erozııasyn báseńdetetin ádister qoldaný, sý qorlaryn únemdi paıdalaný, jergilikti halyqtyń ómir deńgeıin jáne áleýmettik jaǵdaıyn kóterý sekildi sharalar belgilengen. 5. Klımattyń ózgerýi týraly kelisim. Onda atmosferanyń quramyna jáne aýa raıyna tikeleı áser etetin gazdardyń kóbeıýine tosqaýyl qoıý, ol úshin jeke memleketterge qarjy bólip, óndiris prosesterin jańa tehnologııalarmen almastyrý qajet ekendigi kórsetildi. Osy maqsatta keıbir elderge halyqaralyq kómek kórsetý de oılastyryldy. 6. Bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaý tý­raly kelisim. Bul kelisimniń maqsaty óte zor. Ol jer betindegi tiri organızmderdiń ártúr­liligi keleshekte turaqty damýdyń kepili ekendigin anyqtap berdi. Bıologııalyq turǵydan alǵanda árbir túr genetıkalyq jumystardyń qaınar kózi jáne ǵylymı zertteýlerdiń basty quraly ekendigin, olar azaıa tússe, aldaǵy múmkindikter de kemı beretinin barlyq memleket basshylary tolyq moıyndap, oǵan jol bermeý sharalary belgilendi. Bul kelisimde de ormandar bıologııalyq ártúrliliktiń negizgi qaınar kózi ári saqtaý ortasy ekenine, sondyqtan ormandy alqaptar­dy qorǵap, olardyń kólemin kóbeıtý bıologııa­lyq ártúrliliktiń alǵysharty ekenine erekshe kóńil bólindi. Odan bergi mezgilde BUU Rıoda qabyl­danǵan qujattarǵa sáıkes ǵalamdyq turǵydan úlken róli bar BUU-nyń turaqty damý komıssııasy (CSD) quryldy jáne ol salalyq baǵyttardaǵy alýan túrli mamandandyrylǵan jumys toptaryna júıeli túrde basshylyq jasap keledi. Rıo-de-Janeıroda qabyldanǵan sheshimder keıingi dúnıejúzilik orman kongresteriniń de kún tártibindegi mańyzdy máselelerge aınaldy. Onyń syrtynda Rıo sheshimderi boıynsha orman men orman sharýashylyǵyna baılanysty álemniń árbir aımaqtarynda basqa da kóptegen nátıjeli úderister bastalyp ketti. Olardyń basym kópshiligi Azyq túlik jáne aýylsharýashylyq uıymy (FAO), BUU-nyń qorshaǵan orta baǵdarlamasy (UNEP), Halyq­aralyq tropıkalyq súrek uıymy (ITTO), Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF), Halyqaralyq ormanshylyq zertteý ınstıtýty (CIFOR), Halyqaralyq táýelsiz uıym jáne orman sertıfıkatyna qamqorshy keńes (FSC) sııaqty halyqaralyq uıymdar men “Mınıstrler konferensııalary” arqyly júrgizile bastady. Osylardyń bárinde jetekshi róldi orman mınıstrleri men ormanshy ǵalymdar atqardy. Ásirese bul baǵyttaǵy Eýropa elderindegi orman salasyn basqaratyn mınıstrlerdiń ótkizgen sharalary erekshe. Mysaly, Eýropa orman mınıstrleriniń Helsınkıde ótken ekinshi konferensııasy alǵashqy ret “Ormandy turaqty ósip-óný dárejesinde basqarý” uǵy­myna jan-jaqty túsinik berdi. Onda “Ormandy turaqty ósip-óný dárejesinde basqarý – ormannyń jáne ormandy jerlerdiń bıo­lo­gııalyq alýantúrliligin, ónimdiligin, ózinen-ózi jańǵyrý qasıetteri men múmkindikterin, ekologııalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı baǵyttardaǵy kópjaqty paıdaly áleý­etterin tabıǵı nemese jasandy jolmen qazirgi ýaqytta da, keleshekte de jergilikti deńgeıde ǵana emes memlekettik, tipti ǵalamdyq turǵyda jalǵastyra otyryp, jergilikti halyqtardyń, búkil adamzattyń muqtajdyqtaryn qanaǵat­tan­dyra alatyn deńgeıde jáne basqa tabıǵı júıelerge ekologııalyq zalalyn tıgizbeıtin jaǵdaıda basqarý bolyp tabylady” delingen. Onyń syrtynda, ormandy turaqty ósip-óný dárejesinde basqarý úshin mynadaı sharttar oryndalýy kerek ekenin atap kórsetti: – ormandardaǵy bıologııalyq túrlerdi qor­ǵaý; – ormandardyń birtutastyǵyn saqtaý, sapa­syn arttyrý, jańǵyrtý jáne damyta túsý; – orman tóńireginde ornalasqan jáne onyń ishine kiretin nemese onymen shektesip jatqan basqa ekologııalyq júıelerge zııan tıgizbeý; – ormannyń alýantúrli paıdaly jaqtary­nyń azaımaýyna jaǵdaı jasaý; – ormandardy ádiletti negizde halyqtyń paıdasyna jaratý. Mine 85 jyldyq tarıhy bar halyqaralyq orman saıasatynyń qysqasha máni osyndaı. Alǵashqy ret onyń mańyzyn jete túsingen de, ony uıymdastyrýǵa muryndyq bolǵan da, oǵan belsendi qatysqan da Eýropa elderi boldy. Keıin bul baǵyttaǵy ister keń etek alyp, oǵan bes qurlyqtyń barlyq derlik memleketteri yn­taly túrde qatynasatyn boldy. Sonyń ar­qa­synda halyqaralyq orman saıasatynyń aýqy­my keńip, ol memleketaralyq yntymaq pen izdenistiń kúrdeli úsh baǵytynyń damýyna yqpal etti. Bulardyń birinshisi, árıne, ormanshylyq­tyń ózine jáne orman paıdalaný máselelerine baılanysty. Kóp memleketter ekonomıkalyq mesheýlikke tap bolyp, ormandardy shıkizat kó­zine aınaldyrdy. Olar aǵashty ólsheýsiz kesip, syrt elderge satýdy ádetke aınaldyrdy. Bul is ásirese tropıkalyq aımaqta qaýipti kólemge jetti. Sondyqtan osyndaı qaýip tóngen elder ózderine paıdaly osy baǵyttaǵy halyqaralyq sheshimderge súıene otyryp, ulttyq baǵdarla­ma­lar qabyldap, iske asyra bastady. Ondaı baǵdarlamalar negizinde ormandardy saqtaý men qorǵaýdy, aǵash kesýdi tejeýdi, al ormany joq nemese ol az elderde orman alańdaryn kóbeıtýdi kózdeıtin boldy. Osylaı álemdik orman saıasaty birte-birte jeke elderdiń ormanshylyǵyna áserin kúsheıte tústi. Biraq onyń yqpaly ár elge áli kúnge deıin ártúrli. О́ıtkeni, halyqaralyq sheshimder kóbine qararlar nemese usynystar retinde qabyldanady. Sondyqtan olardy naqty iske asyrý memleketterdiń halyqaralyq orman saıasatyn túsinýine, qoldaýyna jáne moıyn­daýyna baılanysty ári olardyń ishki saıasaty men ekonomıkalyq jaǵdaıyna táýeldi. Álemdik orman saıasaty damýyna túrtki bolǵan ekinshi úlken baǵyt – qorshaǵan ortaǵa baılanysty saıasat. Joǵaryda kórsetilgendeı, bul baǵyttyń tez damı bastaýyna “ormanǵa tóngen qaýip qorshaǵan ortaǵa tóngen qaýip, al qorshaǵan ortaǵa tóngen qaýip, adam balasynyń ómirine tóngen qaýip” degen qaǵıda negiz boldy. Osydan keıin turaqty ormanshylyq qajet ekeni halyqaralyq deńgeıde dáleldenip, árbir memleket ózderiniń damýyn ekologııalyq jáne ekonomıkalyq tepe-teńdikte júrgizýge talpy­nýy kún tártibine qoıyla bastady. Jyldar óte kele bul jumystar bir arnada toǵysyp, dúnıe júzi túgel moıyndaǵan úshinshi baǵyt – “turaqty damý” dep atalatyn aýqymdy memleketaralyq máseleni kún tártibine qoıýǵa múmkindik berdi.  “Turaqty damý” boıynsha qabyldanǵan álemdik kelisimder kúrdeli sheshimderge jol ashty. Olardy kóptegen memleketterdiń parlamentteri jeke-jeke qarap, tıisti qaýlylar qabyldady. Mysaly, bıologııalyq alýantúr­lilikti saqtaý týraly kelisimdi qazirgi ýaqytta jer júziniń 164 memleketi moıyndap, tıisti sheshimderge qol jetkizdi. Osyndaı sharalar Qazaqstanda da ótkizildi. Bizdiń el “turaqty damý” aıasynda bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaý, erekshe qorǵalatyn ta­bıǵı aımaqtardy kóbeıtý, klımattyń ózgerýi, shóleıttený úderisin tejeý, ormandardyń joıylýymen kúres týraly jáne taǵy basqa kelisimderdi maquldap, tıisti zańdar men qaý­lylar qabyldady. Mysaly, orman tapshy­lyǵynyń zardaptaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan Orman kodeksi iske qosyldy. Oǵan jeke orman­shylyqty damytý, aǵashy kesilgen jerlerdiń kólemin eki esege ulǵaıta ormandandyrý sııaqty sheshimder kirgizildi. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń óz bastamasymen jasalǵan «Jasyl el» baǵdar­lamasy da iske asyrylyp, jalǵasyn tabýda. Orman kóleminiń azaıýyn tejeý maqsatynda qylqan japyraqty jáne sekseýildi ormandarda basty kesýler 10 jylǵa toqtatyldy. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń sany 24-ke, al jalpy kólemi 3,7 mln. gektarǵa jetkizildi. Osynyń bári elimizde orman re­sýrs­tary mańyzynyń óse túskenin jáne oǵan respýblıka Úkimetiniń nazary jaqsara túskenin bildiredi. Sábıt BAIZAQOV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi.