Kúlesiń. Keıde kúrsinesiń...

BOLAShAQTYŃ BALASY Búginde jońyshqańyzdy da, jaı pishendi de prestep, býma-býmalap, teń-teń etip túıip, úlken-úlken kirpish sekildendirip jınaıdy. Burynǵydaı qobyraǵan bos shómele, jalbyraǵan maıa joqtyń qasy. Mine, móldir mahabbatty Mashat ózeni men aınalaıyn arda Arysyńyz qosylyp qýanatyn mańaıdan ótip bara jatqany­myz­da, prestelgen, býmalanǵan, jap-jasyl óńinen ózgermegen jońyshqańyz tıelgen júk máshınesin kórdik. Qyzyǵa qaradyq. − Qandaı kelisti! Temir kólik ústine qyz jınaǵan júkteı eken, − dedik. − Toqtaı turyńyzdar. Bul qyzyqqan júgińiz ary ketkende júz elý býma. Sonaý tóbeden túsip kele jatqan máshınege qarańyzdar, − dedi Elikbaı aǵamyz. Bárimiz Elekeń ıek qaqqan qııaǵa qadalǵanbyz. Taý jaqtan taý túsip kele jatqandaı kórindi. − Áne, ol endi júz emes, júz elý emes, eki júz jetpis býma teń, prestelgen kirpish shóp. О́stip artyp bergen kim demeısizder me? − deıdi Elekeń. − Kim dese­ńizdershi. − Kim ol? Qandaı kisi? − deımiz biz tańdaı qaǵyp. Elekeń qolyn kúnge kólegeı etip, sulýsha murtyn sıpap, sypaıy maqta­nysh­pen kúlimsireıdi: − Ol kisińiz − on birinshi synyptyń ozat oqýshysy. Bizdiń jıen balamyz. On jetidegi bozbala Maqsutjan, − deıdi Elikbaı aǵamyz rahattana áýendetip. − Áneý­kúni ulttyq biryńǵaı test tapsyrýdan mektep boıynsha birinshi oryn aldy. Eki-úsh jyldan beri osy ónerdi shyǵaryp júr. Býma shópti máshınege tıeýden aldyna jan salmaıdy. Qandaı qııalmen, nendeı eseppen qalaıtynyn bir Qudaıym biler. Eki júz jetpis býmany qalap beredi. Sol test tapsyryp kelgen kúni she, eki júz seksenin syıǵyzyp jiberdi. Jáne eshqashan qısaımaıdy da, aýmaıdy da. Qansha jerge aparsań-daǵy, aman-esen jetedi. Biraq... − Biraǵyńyz qalaı? − dedi sizdiń tilshińizdiń janyndaǵy serikteriniń biri. − Ár máshınege bir jarym myń teńge alady. Arzıdy, alaıda! − Alsa, eńbegi ǵoı, Eleke. Sen ekeýmiz elý jyl oqyp-úırensek te, olaı tıeı almaımyz, − dedi Qoıshybaı degen qurdasy. − Aı, aınalaıyn-aı, bolashaqtyń balasy eken ǵoı! − destik bárimiz. Tap osy tusta taýdan túsken taýyńyz janymyzdan óte bergen. − Naǵashylaryna tartqan ǵoı, ózi kabınada joq, anaý taýda júr, − dep qoıady Elekeń. BOLYMSYZDAÝ BALALAR Balbulaqtyń basyndaǵy aýyldan qan­sha izdeseńiz de, qymyz taba almaısyz. Qaıbir jyldary ár úı saıyn bıe baıla­natyn.  Qymyzdyń ıisi ańqıtyn. Bir ból­me­ni ádeıi qarańǵylap, edenine sý seýip, salqyndatyp, esik-terezelerine úldirek perde tutyp, tap-taza, muntazdaı etip ustaıtyn. Birer kúbi tizilip turatyn. Kir­gen-shyqqandar kezek-kezek pisetin. Kúrpildetip. − Birde-bir úıde qymyz joq, aıran da az, bıe de bar, sıyr da kóp-aq, amal neshik, − dedi jıdeniń kóleńkesinde karta oınap otyrǵan otaǵasylar. − Mashattyń boıyndaǵy aýylda bir áńgime estidik, Maqsutjan degen bala shyǵypty, − dep bolashaqtyń balasy týraly maǵlumdadyq. − Oı, bizdiń balalar bolymsyzdaý bop tur, − dedi altylyq qarǵany  tuzben bas­qan kóse shalyńyz ıegin ysqylap otyryp. − Eki júz jetpis býma túgilim júz jıyr­ma­syn da jóndep arta almaı, Seıdýaly­nyń saıynda máshıneden jartysy sýsyp túsip qap, eki márte qatynap, ıt rásýa qyp jetkizdi. Tórt-bes kún jınalmaı, jań­byrǵa uryndy. Ákelgenin  jýyp, áli esin jınaı almaı júr ǵoı, atańa nálet. − Meniń jýármegim she, máshıneni ózim jaldap jalynǵam. Seksen «túkti» zorǵa artypty, jarty jolda aýdaryp ap, aqsha surap kep tur. Aqyǵa arttyr­maqshy ǵoı, baıaǵy, − dedi utylyp, karta taratqan tara­mys qara. − О́zimizden de bar. Ýaqy­tysyn­da oılanbadyq. Tirlikke ıkemdemedik. Qazir bárin bilip-aq tura­syń. Japyryp istep-aq tastaıtyndaı julqyna umtyla­syń. Jumysqa. Biraq, qaýqaryń qashqan. Qaırat-qajyryń qaıt­qan. Ketpendi bas-aıaǵy bes-alty márte siltep, sylq túsesiń. Baıaǵy kóki­rek tekirektener, amal qansha... Balalar­dyń sıqy jańaǵy. Júrseńshi-áı, júreti­niń­di. Kóziriń kóp qoı. QUNSYZDANǴAN QYRYQQABAT Shaımerden keshegi keńestiń kezinde de beınetten qashatyndardyń surpynan emes-ti. Osy zamanda jańasha tirlikke ıkem­delip, óz aýyl-aımaǵy boıynsha al­dyń­ǵy qatardan tabylyp júripti. Sol Shákeńniń renjıtin bir ǵana nársesi bar. Joǵary jaq pen tómengi jaqtyń býyn-býnaqtarynda shynaıy úılesim azyraq. Aınalyp kelgende, qara sharýa qatty qı­na­lystan arylmaı júr. Shákeńniń óz aýyly − dıqan aýyl, beınetqor jurt. Ishim-jem, kıim-keshek, bala-shaǵa oqytý − osylardyń bárin tep-tegis, kósilip jatqan berekeli egistik jerden jáne maldan aıy­ryp otyrypty. Qalqoz tarap, qoǵam múlki, mal men múkámal «barter» degen bálege ketkende qatty qapalanyp, qınal­ǵan jyldar artta qaldy ǵoı. Endi, mine, úılesim jetispeıdi degennen shyǵady, orta deńgeıden kóterilip, baılar qataryna qosylaıyn degenderdiń mysyn basar mysaldar az bolmaı tur. − Byltyr qyryqqabat qyrǵyn qym­bat bop, aýyl-aımaq adamdary ala­qan­daryn ysqylaǵan. Soǵan eltigen el túp-túgel qyryqqabat ósirgen. Bıylǵy erte kók­temnen bastap. Obal-aı, obal-aı! Bes teńgeden berseń de, qyryqqabatqa qaraı­tyn adam joq qazir. Aýyl-aımaqta. Alys­tan keletinder muqym-múlde kórin­beıdi. Nesıege de ala­tyn­­dar­dy tabý qıyn, − deıdi Shákeń kúrsinip. − Josparly jumysty hám birjolata umytýǵa bol­maıdy eken. KО́KTEMGI KО́ShETTER. Kúz keler... Qaıbir jyly sizdiń tilshińiz Mankent sanatorııinde demalyp júrip, bir top aqsaqaldyń ortasynda Manasbaı qarııa­dan sóz estigen. Ońaı sóz emes-ti. − Osy sen, shyraǵym, tilbezerden jıi kórinesiń, ájeptáýir áńgimeler aıtasyń. Baıqaımyn, ákimshiliktiń aınalasynda aı­nalysatyn qyzmetiń bar sekildi. Men qaı­ran qalam. On alty aýdan-qala túgeldeı jyl saıyn pálen júz myń, pálenbaı mıllıon túp aǵash kóshetin otyrǵyzdyq dep esep berip jatady. Solardyń bári ósip-óngende, osy kúni oblystaryń ormanǵa aınalyp ketetuǵyn edi. Kóktemde otyr­ǵyzatyn pálenbaı mıllıon kóshetterińniń bári derlik qýrap ketedi. Ekken kóshetke emes, kúzge jetken kóshetke esep beretin tártipti nege engizbeısińder?! − dep urysty Manasbaı qart taıaǵyn bezep. − Oıbaı, aqsaqal, men ákimdik jaǵynda emespin, til jaǵyndamyn ǵoı, − dep qashqaqtaǵam sonda. Manasbaı aqsaqal ornynan atyp turdy. − Áı, til jaǵynda bolsań, tiliń bar eken ǵoı! Aıtpaısyń ba ákimqaralarǵa?! − dep taıaǵymen ura jazdaǵan. Bıylǵy ulystyń uly kúninde, Áz-Naýryzda oblystyq dástúrli «Yrys aldy − yntymaq» jıyny Maqtaaral aýdanynda, jer jánnaty Jetisaıda ótken. Sonda Manasbaı qarttyń áńgimesin ásirelep, ádemi­lep-aq jetkizdik. Jurtqa. Oblys ákimi, aýdandar men qalalardyń ákimderi, máslı­hat­tardyń hat­shy­lary, quqyq qorǵaý or­gan­darynyń bas­shy­lary, «Nur Otannan» bastap, barlyq par­tııa­lardyń, basqa da alýan túrli qoǵamdyq uıymdardyń jetekshileri, jastar ókilderi, ardagerler keńes­teriniń tóraǵalary, zııaly qaýym − bar-barshasy qatysqan. О́kinishke qaraı, bıyl da myńdaǵan, mıllıondaǵan túp kóshet otyrǵyzyldy degen esep berildi. Kóktemde. Kóptegen aýdandar men qalalarda solardyń jarty­sy­nan astamy, keı jerlerde tipti túgel­deı derlik qýrap ketti. Jazda. Biz kóktemde, sáýirdiń ortasynda Qanaı­taý­dyń baýraıyndaǵy Abaı aýylynda negizi qalanǵan shaǵyn saıabaqqa tikeleı kýá bolyp ek. Mine, tamyzdyń basynda ádeıilep keldik. Kórdik. «Abaı parki» degen jazýy jaq­sy. Al kóshetter túgel derlik qýrap  ketken. Mundaı kórinister qaı-qaı qala men aýdannan da kezdesedi. Kóz aldymyzǵa ashýlanǵan Manasbaı shaldyń álemtapyryq keıpi men tarǵyl taıaǵy elesteıdi. «Aıtpaısyń ba, tiliń bar ǵoı!» dep edińiz. Aıttyq ta. Minekıińiz, jazyp ta otyrmyz, Manasbaı kóke. ALAQANAT. ALAIаQ. ALAPAT Qulbaıshoqynyń etegin jıektep Úlken Kókbulaq ózeni aǵady. Sýy múldem azaıypty. Elýinshi jyldardyń sońyna taman Qarataýdaǵy Beki kóli qulap, alapat tasqyn jasyl barqyttaıyn jaǵalaýlardy jyra-jyra jarlaýyttarǵa, bıik-bıik jar­larǵa aınaldyryp ketken. Sol jarlardyń reńin alýan túrli qustar kirgizýshi edi. Minekıińiz, shildeniń sońynda qus ba­zary qyzyp jatatuǵyn Qulbaısho­qy­nyń baý­raıyn aralap júrmiz. Kıeli sanalar kókqus, qurqyltaı, qarlyǵash, náýri­zek, kepter ataý­lydan túk te joq. Báriniń uıa­laryn da, úı­lerin de, qýystaryn da ala­qanat, qońyr­qosh­qyl qus jaılap alǵan. Alaqanat, alaıaq, aıar qus. Alapat qubylys. Buryn bul óńirde, qala berdi qazaq jerinde joq edi. Alpysynshy jyldardyń aıa­ǵyn­da paıda boldy. Qyryq shaqty jyl­dyń ishinde qyr­ǵyn kóbeıip ketti. Qala­lar­da da, aýyldarda da, baýlaryńyz ben taýlaryńyzda da tek sol qus saıran sa­lady. Qaratorǵaıdy, qarly­ǵash­ty, kó­ger­shindi, náý­rizekti túp-tuqııany­men qurtyp bitirdi. Qaıda qarasańyz da sol alaqanat. Sol alaıaq. Qo­ńyrqoshqyl, qas­kú­nem qus, betpaq báleket. Toqsanynshy jyldardyń sońyna taman Tynymbaı Nurmaǵambetuly men Júsipbek Qorǵasbek syndy sýretkerlerimiz osy qas­kóı qus týraly keremet ári qorqy­nysh­ty kórkem áńgimeler jazǵan­tu­ǵyn. Ǵalym­dar men mamandar arnaıy zert­tep-zerdelep júr me, joq pa, bizge belgisiz. Biraq, bar dúnıeni jymysqy, jyrtqysh jaratylys basyp ba­rady. Jan-jaqty, joǵaryly-tó­men­di jaı­lap alǵan. Júsipbek pen Tynym­baı jazǵa­ly bergi kezeńde burynǵydan da beter jetilip, óńdene, ózgere túsken. Búgin­de bular bul­bulsha saıraıdy, qaratorǵaı men qarlyǵash sekildenip quıqyljyta ándetedi, náýrizekke uqsap «sút-súıt, sút-súıt» dep qoıady. Ásire­lep, nemese ázildep otyrǵan joqpyz. Shyn­dy­ǵy osylaı. Bar-barsha qasıetti qustar­dyń ornyna jaıla­nyp, saılanyp, ornala­syp, ornyǵyp alǵan. Alaqanat. Alaıaq. Alapat. Búıte berse, ne bolar eken... Kúlesiń. Keıde kúrsinesiń... Marhabat BAIǴUT. Ońtústik Qazaqstan oblysy.