Biz qaıda ketip baramyz?

Redaksııaǵa kelgen hattar osyndaı suraqtarǵa jaýap izdeıdi

* * *

JASYRÝ JAQSYLYQQA APARMAIDY, JAMAǴAT

Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy boıynsha din mem­leketten bólek. Alaıda, bul «din baqylaýsyz qalady» degen sóz emes ekeni belgili. Bıyl Din isteri jónindegi agenttik qurylýy mem­lekettiń din isterin retteýge asa mán berilip otyrǵanyn kór­set­ti. Osyǵan oraı biz, bir top mań­ǵys­taýlyq azamat elimizde bo­lyp jatqan dinı oqıǵalarǵa baı­lanysty óz pikirimizdi bildirýdi jón kórdik. Jaqynda zııa­ly qaýym bastaǵan Qaraǵandy oblysynyń bir top turǵyndary aqparat quraldary arqyly eldegi dinı ekstremızm, onyń ishin­de vahabızm, salafızm týraly ashyq hat joldady. Hatta: «...Eli­mizde tamyryn tereń jibergen, onyń ishinde bizdiń Qaraǵandy oblysynda da, jan-jaqty jetilgen iri ári óte qaýipti dinı saıa­sı «ýahabılik – vahhabıtter» nemese «sáláfılik – salafıtter» aǵymy týraly óz pikirimizdi aıtýdy jón kórdik» dep ja­zady. Osy mazmundas Túrkistan qalasy ardagerleri atynan ja­zyl­ǵan taǵy bir ashyq hat ja­qyn­da baspasóz betterinde ja­ryqqa shyqty. Osy oraıda biz de óz ól­kemizdegi ahý­al­ǵa nazar aýdar­týdy jón kórdik. Mańǵystaýda sońǵy úsh jyl qa­tarynan bolǵan dinı astary bar oqıǵalar oblys ha­lqyn alańda­typ qana qoımaı, belgili dárejede qoǵam ómirine yqpal etip otyr. 2008 jyldyń aqpan aıynda 5 vahabıt polısııamen qarýly qaqty­ǵys­qa tústi. Onda Teńge eldi mekenine jaýap­ty polısııa kapıtany Bısekenov qaza tapty. Eldi dúr­lik­tirgen bul oqıǵa kelesi jyly basqasha sıpat aldy. Bul joly, atap aıtqanda, 2009 jyly Jańa­ózen qalasynan órimdeı qazaqtyń bes balasy Da­ǵystanǵa jıhadqa attanyp, sol jaqta óltirildi. Bir úıden aǵaı­yndy eki bala oqqa ushqan bul qaza tutas oblys turǵyndarynyń qaıǵysy boldy. Úshinshisi, tek Mańǵystaý hal­qyn ǵana emes, tutas eldiń úreıin alǵan 2010 jyldyń 22 maýsymy kúni Aqtaý qalasynyń syr­tyn­daǵy GM 172/1 qatań rejimdegi kolonııada 21 sottal­ǵan qashqan qandy oqıǵa bol­dy. Qanshama adamnyń ómirin qıǵan bul oqı­ǵaǵa vahabıt-sa­lafıtterdiń qa­ty­sy barlyǵy aqparat qural­da­rynda ja­zyl­dy. Qashqan­dar­dyń ishinde dinı ekstremızm boı­ynsha sot­tal­ǵan tarazdyq Dáýren Álim­be­kov­tiń bolǵany, al onyń ákesi Qordaı aýdan­dyq máslı­haty­nyń depýtaty Birjan Álim­be­kovtiń aqparat qu­ral­darynan dinı qaýipten saq­tandyryp aıt­qan sózi, áke men balany ajyratatyn bul istiń túbi te­reńde ekenin kórsetti. Parlamentte de Májilis depýtaty Ashat Be­kenovtiń de­pýtattyq saýalynda osy má­sele qozǵaldy. Alaıda, osyn­shama jantúrshigerlik oqı­ǵalar bolsa da «jabýly qazan ja­bý­ly» kúıinde qalyp, din atyn jamylǵan sodyrlardyń áre­ket­teri sot prosesinde tek «qyl­mystyq is» dep qaralýy bizdi qatty alańdatady. Mazarlarymyz qıratylyp, sanǵasyrlyq tarıhı mura­la­rymyzǵa, mádenıtemizge, dás­túri­mizge jasalǵan shabýyldy el ishindegi tentektiń isine balap otyra beremiz be? Osy jaǵdaılardy baıandaı kele, ásirese, vahabıt-salafıtterdi aýyzdyqtaý jumystary bas­ta­lýy kerek dep esepteımiz. «Yrys aldy – yntymaq» degen eski halyq naqylynda aıtyl­ǵandaı, qanshama ǵasyrdan beri talaı azapty kúnderdi basynan keshse de qaısar elimiz aýzynan Allasyn, eki sóziniń birinen táý­besin tastamaı, syn tezinen ótip, qaıyspaı kelip edi. Islamnyń, ıslam dini úıretken bizdiń ha­lyq­tyń eń negizgi ustyny bireýge qııanat jasamaý edi. Saqal qoıyp, din atynan sóılep júrgen jas­tar­dyń vahabısterge ilesip, soń­ǵy ýaqytta joǵaryda aıtyl­ǵan­daı qylmystarǵa barýy el táýelsiz­digine tóngen qater dep bilemiz. Biz, tómende qol qoıýshylar, va­habıttik-salafıttik dinı uı­ym­dar men vahabızmdi ýaǵyz­daı­tyn baspa quraldary ju­my­syn toqtatý kerek dep esepteımiz. Edil JAŃBYRShIN, Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń depýtaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Serjan ShÁKIRAT, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Qýanyshbek ALENOV, Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń depýtaty,  Bekmurat JÚSIPOV, Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń depýtaty (Barlyǵy 13 adam qol qoıǵan).

* * *

«HALAL TAMADA» DEGENDI ESTIP... TAŃǴALDYQ

Keńes ókimetiniń ózine tán jaqsylyqtary bol­dy. Degenmen, jamanshylyǵy da bolmaı qalǵan joq. Sonyń biri óz ıdeologııasyndaǵy: «Qudaı joq. Din – apıyn», degen sózder edi. Ol zaman tutastaı ha­lyqty dinsiz etip tárbıeledi. Jaratýshynyń ba­ryna shúbá keltirdi. Bul – úlken qatelik bolatyn. Elimiz egemendigin alyp, azattyqtyń aq tańy atqannan keıin dinimiz ben tilimizge, óz dilimizge oraldyq. Qanshama jyldar boıyna úzilip qalǵan tamyrymyzdy qaıta taptyq. Deı turǵanmen, eleń-alańda, el eńsesin tikteı almaı, ekonomıkasy shatqaıaqtap turǵan shaqta, áleýmettiń áleýeti álsiz tusta memleketimizge mıssıonerlerdiń qaptap kirgenin adamnan jasyrǵanmen, Alladan jasyra almaspyz. Áýel basta memlekettik saıasat ta dinge degen ustanymyn anyqtap alǵan. «Din – memleketten bólek». Ony qate deýden aýlaqpyz. Álemdik tájirıbede solaı. Taza dinı memleket bolmasa, ózge elderdiń dinge degen saıasaty osyǵan saıady. Oń-solymyzdy endi tanyp jatqan tusta elge kirgen mıssıonerler óz saıasatyn árkimge tyq­palaı bastady. Ashqursaqqa tamaq berdi, qaltasy taıazdy aqshamen arbady. Áıteýir, ózderi ustanǵan baǵytty qandaı da bolmasyn jolmen nasıhattap, qatar­la­ryn tolyqtyrýǵa atsalysty. Qo­ǵamnyń ashy da bol­sa shyndyǵy – aramyzda krıshnaıt ta, shoqyn­ǵan da qazaqtar bar. O zamanda, bu zaman, mun­daı­dy kim kórgen? Ony aıtasyz, bir úıde birneshe din us­taǵan otbasylary bar ekenin de estip, bilip júr­miz. Biri krıshnaıt bolsa, ekinshisi ıegova, úshinshisi musylman. Mundaı ot­ba­sy­larda qandaı bereke, birlik, yntymaq bo­la­dy? Ata-baba jolynan aınyp baramyz. Qansha zamannan beri úzilmeı kele jatqan dininen aıyrylyp jat­qandar jetkilikti. Bul alańdaýǵa turarlyq másele. Basqa mıssıonerlerdi aıtpaǵannyń ózinde ıslam dininiń de tarmaqtary kóbeıip ketti búginde. Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s) hadısinde «Islam dini 73 tarmaqqa bólinedi. Biraq sonyń bireýi ǵana týra jolǵa bastaıdy» degen eken. Sol zamanǵa tap bol­ǵan­daı áserdemiz. Baıaǵy babalarymyz jaqyny qaı­tys bolsa, «joqtaý» aıtqan. Búgingi keı aǵymdar «joq­taý» aıtpa deıdi. О́lgen adamnyń jetisin, qyr­qyn, jylyn bergen. Qazirgi keıbireýler ony da jaratpaıdy. Basyna eskertkish taqta ornatyp, mazar kótergen. Bul da durys emes eken. Onyń bar­ly­ǵy Allaǵa serik qosý bolyp tabylatyn kórinedi. Oý, sonda, bizden burynǵy babalarymyz aqymaq pa? Olar ony bilmegen be? Sonda olardyń bári kúnáhar bolǵany ma? О́tkende mynadaı oqıǵaǵa tap boldym. Bir órimdeı jas jigit «halal tamadamyn» deıdi. Ta­maq­tyń halalyn biletin edik, endi halal tamada de­geni nesi dep eleńdep qaldyq. Bálkim, araq qoı­ylmaıtyn jerge baratyn shyǵar dep oı­la­ǵanymyzdy da jasyrmaımyz. Sóıtsek, ol betashar jasalmaıtyn toılardy júrgizedi eken. Onyń aıtýynsha, ıslam dini betasharǵa qarsy. Bul qaıdan shyqqan uǵym? Qazaqtyń kelinderi úlkenderge izet, iltıpat kórsetip ıilip sálem bergen. Ony qazirgi ásiredinshilder Allaǵa serik qosý dep sanaıdy. Adamnyń emes, Allanyń al­dynda ǵana bas ııýi kerek eken. Kelin ıilip sálem berse, ol ata-enesine, qaıyn jurtyna tabynyp ketip jatqan joq qoı. Ol qurmet kórsetip tur. Osyny túsinbeıtinderine tańǵalamyn. Osy kúni dinge bet burǵan jastar hıdjap kıedi. Tipti, keıbiri aýzy-murnyn tumshalap, kózde­rin ǵana jyltyratyp kórsetip, qara jamylyp alady. Qazaqtyń tarıhynda qaı qyz hıdjap kıip edi? Ol qasıetti dinimiz taraǵan arab halqynyń ulttyq kıimi ǵoı. Iá, qasıetti dinimizde áýretti jer­di jaýyp júrý paryz. Endi solaı eken dep arab­tyń kıimin qazaqqa jabýǵa bola ma? Arab halqy ózderiniń aýa-raıynyń erekshelikterine qa­raı solaı kıinedi. Bizge ne joryq? Qazaqtyń qyz­dary búrmeli kóılek kıinip, úkili sáýkele taqqan. Tobyqtan keletin qosetek kóılekpen júrgen. Analarymyz kımeshek kıgen. Ol da ıslam dininiń qaǵıdalaryna oraılastyrylyp, oılastyrylyp jasalǵan ulttyq kıim bolatyn. Eger qajettilik bolsa, ulttyq kıimderimizdi jańa zaman talabyna saı etip jasaıyq. Jastarymyz da, jasamystary­myz da, kárilerimiz de sony kısin. Árbir isten, salt-dástúrden, tanym-túsinikten kúná izdeýge bolmaıdy. Ata-babalarymyz dindi bizden de jaqsy bildi. Olar sol jolmen júrdi. Biz mynany aıtqymyz keledi. Islam, hrıstıan, býdda degen ult bolmaıdy. Eger dindi ulttan joǵary qoısaq, onda ult joǵalady. Ultpen birge salt-dástúr, tanym-túsinik, yrym-tyıymnyń bári qurdymǵa ketpek. Onda bizdiń egemendigimizden, memlekettigimizden ne paıda? Qazaq ıslamdy óz paıym-parasatymen, zerdesimen ustanǵan. Bastysy, babalardyń jolynan aınymaý kerek. Seıilbek ShAÝHAMANOV, Qyzylorda oblystyq  ardagerler keńesiniń tóraǵasy.

* * *

DÁRIGER KО́ShEGE AQ HALATYN KIIP ShYQSA, MUNAIShY QOǴAMDYQ ORTAǴA KOMBINEZONYMEN KELSE, NE BOLǴANY?

Qazaqtyń uǵymynda ıslam dininiń búgingi bolmysy basqa­sha bolýshy edi. Budan 50-60 jyl buryn ómir súrgen úl­ken­derdiń kózin kórdik. Máselen, Izmuhambet, Kárim, Qumar Baı­tórın, Saqyp Biláluly sekildi óńirimizge belgili moldalardyń el ishindegi bedeli zor bolatyn. Bul adamdardyń birazy kezinde ıslam dinin ustanǵany úshin jazaǵa da tartyldy. Biraq olar bes ýaqyt namazyn qaza jibermeıtini óz aldyna, eldi udaıy biriktirýge kúsh salatyn. Esh­qa­shan analarymyzǵa, qyzdary­myzǵa betin kólegeıleı búr­keý­di mindettegen emes. Al búgingi ıslam dininiń da­mýynda bizdiń uǵymymyzǵa saı kelmeıtin kórinister baı­qala­dy. Ásirese, qyzdarymyz, kelinderimiz deıtindeı jastar arasynda etegi jer sypy­ra­tyn­daı uzyn etekti kóılek, jyl­tyraǵan kózi kórinbeıtin hıd­jap, tipti qoldaryna qara qol­ǵap kıetindi  shyǵardy. Bu­lar biz­diń salt-dástúrimizde bu­ryn bolmaǵan. Bunyń sońǵy jyl­da­ry tipten kóbeıip, jastary­myzdyń oǵan kózsiz eliktep bara jatqany oılantady. Kóktem mezgilinde tabıǵat alýan túrli gúldermen ádemi kóm­kerilip, erekshe bir túrge ene­tini sekildi, adamzattyń damýynda áıeldiń sulýlyǵyna eshteńe teń kel­meıdi. Er adamdardyń ara­syn­da analarymyz, qaryndas-qyz­darymyz sulýlyǵymen ár berip júrgeni ǵanıbet emes pe? Bul kúnderi baıqasańyz, qazaqtyń jerinde qazaqtyń qyzdarynan bas­qa­sy betin tumshalap, sulýlyǵyn ja­syryp júrgen joq. Sonda biz­diń qyzdarymyz ádemiligin kimnen, ne úshin jasyrady? Júzin tumshalaǵany úshin olarǵa bireýler aqy berip, qarjy tóleı me? Mine, osyndaı saýaldar kóp­shi­likti kópten tolǵandyratyn bol­dy. Biraq eshkimge betińdi tum­shalama, qysqa balaqty shalbar kıme, shoshaıtyp saqal qoıma deı almaımyz. Zańda kórsetilmegen nársege qaıtip quqymyz júredi? Aldymen osy kiltıpandy jóndep alýymyz kerek. Sebebi, bizdegi din máselesine qatysty zańymyzdyń osal tustary jeterlik. Sol qu­jat­taǵy solqyldaqty paıda­lan­ǵan, sóıtip, din atyn jamylǵan uı­ymdar qazaqtyń uǵymyna jat áreketterdi engizýge kúsh salyp jatqany baıqalady. Álgi sholaq ba­laqty jas jigitter men betin tumshalaǵan qyzdar tipti, ata-ana­syn tyńdamaýdy shyǵardy. Nekelerin ózderi qıyp, toı jasaýǵa da qarsylyq bildiredi. Munysy nesi? Qýanyshqa týǵan-týysqanyn or­taqtastyrma, ne bolǵany? Mu­nyń artynda qazaqtyń ár otbasyn ishten iritip, balasyn ata-anasyna qarsy qoıatyndaı jymysqy saıasat jatqan joq pa? Mine, osy ke­leń­sizdikter keń etek jaımaı tur­ǵanda, zańmen tıisti shekteýler qoıý qajet. Din isteri jónindegi agenttik tóraǵasy Qaırat Lama Shá­rip­tiń «Egemen Qazaqstandaǵy» suh­batynda kóp máselege oryn­dy túsinik berildi. Ásirese, mem­leket pen din arasyndaǵy baı­lanys, búgingi qyzdarymyz kıip júrgen hıdjap týraly oryndy aıtyldy. Endeshe, hıdjap kııýge zańmen shekteý qoı­ylsa, esh­kim­niń konstıtýsııalyq quqyǵy buzylmaıdy dep oı­laı­myn. О́ıt­keni, bul dinı kıimge jat­paı­dy. Sol sebepten ony kó­shege kıip shyǵyp, jurtshy­lyq­tyń nazaryn aýdarýǵa bol­maı­dy. Kóshe – qoǵamdyq oryn. Máselen, dárigerler aq halatyn tek aýrýhanadaǵy jumys ýa­qy­tynda, munaıshylar, dáneker­leý­shiler, ózge mamandyq ıeleri  kombınezondaryn jumys oryn­da­rynda ǵana kıedi emes pe? Eger osylardyń bári sondaı kıimderimen kóshede júrse ne bolar edi? Dinimizdiń keleshegi úshin aqyl­dasatyn, oılasatyn jáıtter áli de kóp. Eń bastysy, osy máse­lege qatysty zańymyzdyń bap­ta­ryn qaıta qarap, túbe­geı­li ózger­tý qajet. Áıtpese, din atyn ja­mylǵandar elimizdiń ishki qaýip­sizdigine, yntymaǵy men birligine syna qaqqysy keletin áreketterin astyrtyn iske asyra bermek. Oılanaıyq, aqyldasaıyq, aǵaıyn! Qatımolla RIZÝANOV, Atyraý oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy. Atyraý oblysy.