Táýelsiz sana

Egemen el bolǵanymyzǵa 20 jylǵa jaqyndasa da, ótken tarıhqa syn kózimen qarap, patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasaty men keńestik totalıtarlyq kezeńniń zardaptaryn barynsha asha almaı kelemiz. Sondyqtan halqymyzdyń eleýli bóliginde otar­shyl­dyq pen keshegi totalıtarlyq júıe kezindegi saıası bodandyq pen jaltaqtyqtyń kórinisi áli tolyq joıyla qoıatyn emes. Al adamzat tarıhyna zer salsaq, qansha halyq memleket qurýdy armandap, tarıh qoınaýyna ketti, qazir de qanshasy óziniń memleketin qura almaı otyr. Osynyń barlyǵy áleýmettik mazmuny men saıası sıpaty jaǵynan basqa qoǵamda táýelsiz sanany qalyptastyrýdy ótkir másele etýde. Táýelsizdik – árbir memlekettiń atrıbýty desek, al bostandyq, azat­tyq pen erkindik sol mem­lekettiń árbir múshesiniń asqaq armany men ómir súrý tásili ekeni aıan. Osy qasıetti uǵymdar úshin talaı soǵysty basynan ót­kiz­genimen, ártúrli alaaýyzdyq pen taq úshin baq­talastyqtan óz tutas­ty­ǵyn saqtaı almaǵan qazaq halqy HVIII ǵasyrdyń basynan bastap birte-birte bıliginen aıyryla bastady. Bul, ásirese, HIH ǵasyrdyń ortasynan qatty qarqyn alǵan bolatyn. Saıası-quqyqtyq reformanyń, «Ýaqytsha ereje­lerdiń» júzege asýy qa­zaq elin patshalyq Reseıge tolyq baǵyndyryp, ólkeniń sýly, nýly jerleri men kólderin sonyń menshigine aınaldyrǵan edi. Reseı ákimshiligi munymen shektelmeı, jergilikti halyqtyń tiline, dinine, diline shabýyl jasap, orystandyrý saıasatyn da belsendi júrgizdi. Buǵan Alash kósemderiniń eńbekteri tolyq dálel bola alady. Al keńestik kezeńde basqany bylaı qoıǵanda 700 qazaq mektebiniń jabylyp, jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı orys jáne aralas mektepterdiń qaptaýy, orys tilin bilmeseń qyzmet ala almaýyń, joǵary oqý orny esiginiń jabyq bolýy az qıyndyqtar ma edi? Sóıtip, Táýelsizdik bizdiń eldiń san jyldar ańsaǵan armany, qol jetkizer qııalyna aınalǵan bolatyn. Otarlyq ezgisine tózbeı, sońǵy eki ǵa­syrda halqymyz óz bostandyǵy jolynda eki júzden artyq ult-azattyq kóterilisterge shyqty. Sansyz batyrlarymyz ben qaırat­ker­lerimiz azattyq tańy úshin janyn pıda etti. Solardyń ishinde Syrym Datulynyń, Isataı men Mahambettiń, Kenesarynyń, Jan­qojanyń, Esettiń Atyraýdy, Arqany, Syr boıyn, qazaq elin tutas qamtyǵan kóte­ri­listeri halyq jadynda máńgilik qalyp qoıdy. Táýelsizdik úshin kúres ótken ǵasyrdyń basynda qazaq kógine úrkerdeı toptanyp shyqqan Alashtyń asa kórnekti saıası tul­ǵalary – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baı­tur­synuly, Mirjaqyp Dýlatuly, t.b. otar­shyl­dyq zardaptaryn tereń paıymdap, bos­tan­dyqty uly murat etti. Sol sebepti de olardyń 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinde Nı­kolaı II taqtan túsirilgende: «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi. Kúni keshe qul edik, endi bu kún teńeldik» dep, barsha Alash balasynan súıinshi surap, aı­ryqsha qýanyp edi. Biraq kóp uzamaı bul qýa­nysh bekerge aınaldy. Osyny anyq baı­qaǵan jáne osy bir aralyq kezeńdi haly­q ­múddesine paıdala­nyp qalǵysy kelgen Alash kósemderi «túri jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da ulttyq bolatyn memlekettik qurylymǵa qol jetkizýge» umtyldy, Alashorda avtonomııasyn qurdy. Alaıda, olar armanyna jete almady. Biraq azattyq úshin kúresterin keńestik kezeńde de basqa amaldarmen tolastatqan joq. Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń qazaqtyń avtonomııalyq memleketi týraly 1920 jyl­dyń 17 mamyrynda Lenınge arnaıy hat jazýy osynyń shynaıy kórinisi edi. Qazaq halqy úshin asa prınsıpti másele kótergen bul hatqa formaldi bolsa da, esh jaýap berilmedi. Al shetelde júr­gen Mustafa Shoqaı: «Biz qul bolyp tura almaımyz. Biz ult azattyǵymyzdy alamyz», dep ashyq saıası aıqasqa shyqty. Sosıalızmniń tap kúresi týraly teo­rııa­sy ultymyzdyń birligine syna bolyp qaǵyldy. Ejelden eldiń ishki jáne syrtqy tirligin birge atqaryp kele jatqan tutas qazaqty osy solaqaı saıasat san túrli jikke – baılarǵa, qoja-moldalarǵa jáne keńes kósemderiniń tilimen aıtqanda, «proleta­rıat­qa» – kedeıge bóldi. Al sosıalızm damyǵan saıyn tap kúresi kúsheıe túsedi degen asa qaýipti saıası tujyrym 37-jyldary halqy­myzdyń bar qaımaǵyn sylyp aldy. Ulty­nyń múddesin birinshi kezekke qoıǵan oqy­ǵannyń barlyǵy derlik qýdalandy. Bul arnaıy uıymdastyrylǵan zobalań edi. Munyń barlyǵy qazaqtyń kókireginde muz bolyp qatyp, seńdeı siresken bolatyn. Tipti «kemeldengen kommýnızmge aıaq basqan» kezdiń ózinde búkil keńestik keńistikti dúr silkindirgen Jeltoqsan kóterilisiniń álem kóginde naızaǵaıdaı jarq ete qalýy da jaıdan-jaı bolǵan joq. Mine, sóıtip ataqty aqynymyz Juban Moldaǵalıevtyń sózimen aıtqanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń shyn qýanatyn baqytty kúni tek 1991 jylǵy 16 jeltoq­san­da ǵana týdy. Osy kúni jarııalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań adamzattyń saıası sahnasyna jańa turpatty memleket kelgenin málim etti. Onda Qazaq­stan Respýblıkasy – táýelsiz, demokratııa­lyq jáne quqyqtyq memleket ári ol óz terrıtorııasynda ókimettik bılikti, óziniń ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes ózi belgileıdi, ózi júrgizedi degen qaǵıdalar taıǵa tańba basqandaı aıqyn jazyldy. Bulaı etý tek elimiz erkindik, memleketimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana múmkin boldy. Sol sebepti de bul kún qazaqtyń sanǵasyrlyq tarıhyna Uly meıram retinde altyn árip­pen jazyldy, qazaq qazaq bolyp jer betinde barda solaı bolyp qalady da. Osylaı deı otyryp, eldiń egemendigi men memleketimizdiń táý­el­sizdigi búginimizge ne ber­di degen má­se­lege kelsek, qysqasha ǵana my­na­lardy aı­tý­ǵa bolar edi. Keshe biz memleket retinde de, ult retinde de tolyqqandy damı alǵan joqpyz. 70 jyldyq keńestik kezeńde Qazaq­standy, jergilikti halyqtyń atyn alyp otyrǵan eldi eki-aq qazaqtyń basqarǵany sizderge málim. О́zimizdi ózimiz basqaryp, óz tizginimiz ózi­mizde bolyp, jerdiń de, eldiń de ıesi endi ózimiz boldyq. Osyǵan sál bolsa da zer salyp kóreıikshi, sonda táýelsizdik uǵymy­nyń qudiretti kúshine eriksiz boı al­dyrasyz. Elimizdiń eń alǵashqy qujaty – mem­le­ketimizdiń egemendigi týraly Deklarasııada «Respýblıkada turatyn halyqtardy top­tastyrý men olardyń dostyǵyn nyǵaıtýdy birinshi dárejeli mindet dep sanaıdy» dep jazylǵanyndaı, halqymyzdyń birligi men yntymaǵy, kóp etnosty Qazaqstannyń tu­tas­tyǵy saqtalyp qana otyrǵan joq, ol erkin damýda. Bul – bizdiń basty baılyǵymyz. Bul – memleketimizdiń, Prezıdentimizdiń sara saıasatynyń nátıjesi. Elimizdiń saıası saralanýy da, áleýmettik ahýalynyń artýy da, ekonomıkasynyń damýy da, quqyqtyq negiziniń qalanýy da osy parasatty paıym­dylyqqa negizdelip otyr. Osynyń arqa­synda búgingi kúni Qazaqstan álemdik saıasatta ózindik orny bar, basqalarmen terezesi teń memleketke aınaldy. Qazaq elin dúnıe júzi tanydy. Munyń barlyǵyna myń márte shúkir­shi­lik ete otyryp, jańa zamannyń jańa bas­tal­ǵanyn da eskerýmiz qajet. Sondyqtan tú­gendeıtin de, tyńnan izdeıtinimiz de jeterlik. Sál ǵana ózimizge syn kózimen qa­raı­yq­shy. San ǵasyr ańsap, armandap qol jetken táýelsizdik buqara halqymyz arasynda túgeldeı shynaıy rýhanı serpilis týǵyza alyp otyr ma? Búgingi táýelsizdigimiz tu­ǵyr­ly bolýy úshin alda áli ne isteýimiz qa­jet? Osy máselelerge de az-kem toqtaı ketsek. Táýelsiz sananyń qalyptasýy úshin qo­ǵamdaǵy demokratııalyq faktorlardyń erek­she mańyzy bar ekeni belgili. Bul ba­ǵytta 20 jylda kúrdeli ózgerister júzege asty. Degenmen, totalıtarlyq júıeden demokratııa­lyq júıege ótýde tóte jol joq ekenin bizdiń tájirıbemiz de kórsetip otyr. Bir jaǵynan jańa saıası ınstıtýttar jetilip, naryqtyq qoǵamdyq qatynastar ómirge etene enip jatsa, ekinshi jaǵynan keńestik júıeniń bol­mys­tary da op-ońaı oryn bo­satatyn emes. Sondyqtan da, zańdarymyzdy jetildire otyryp, soǵan negizdelgen demo­kra­tııalyq keńistikti keńeıte túsken lázim. Negizgi zańymyzdaǵy «memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» dep úlken árip­pen jazylǵan qaǵıda bizderdiń kúndelikti salt-dástúrimizge aınalǵany jón. Táýelsizdik úshin kúresken, eń birinshi osy memleketti qurǵan qazaq halqy. Olaı bolsa, memleketimizdiń búgingi ulttyq sıpa­tyna beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa men Memlekettik táýel­sizdigi týraly Konstıtýsııalyq zańda ja­zylǵan ulttyq memlekettikti saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady degen bizdiń búginimiz úshin asa qajetti, keleshegimiz úshin de qajet qaǵıdalar keıingi kezde esten shyǵa bastaǵan sııaqty. Sonda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qa­zaq­tyń úles salmaǵy azdaý kezde ulttyq memleket boldyq ta, al halqymyz elimizdiń ba­sym kópshiligi bolǵanda kóp ulttylyqqa aınaldyq pa? Qazirgi kenjeleý kele jatqan rýhanı saladaǵy keıbir qaıshylyqty máseleler memlekettiń ulttyq sıpatyn jetildire almaı otyrǵanymyzdan ba degen oılar joq emes. Osy týraly birer oıymdy ortaǵa sala ketsem. Rýhanı álemimizdiń basty arqaýy – ana tilimiz. Alaıda, memlekettik mártebege 1989 jyly ıe bolǵan qazaq tiliniń búgingi ahýaly jurtqa aıan. Halqymyzdyń rýhanı ustaz­dary­nyń biri Baýyrjan Momyshulynyń osy­dan 60 jyldaı buryn aıtqanyndaı, «óziniń ana tiliniń údesine jete almaı – qur qalǵandardy, ult maqtanysh seziminen, ult namysynan ajyrap, «shóre-shóre» bolyp» júrgenderdi qazir de erkin kezdestirýge bolady. Ul-qyzdarymyzdy túgel derlik qazaq mektepterinde oqytyp, óz ana tilinde bilim alýyna jaǵdaı jasaı almaı otyrmyz. Búgingi orta mekteptegi, orta arnaýly jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy orys toptary­nyń basym kópshiligi – ózimizdiń ur­paq­tarymyz. О́zderińizge belgili, Elbasymyz bıylǵy Joldaýynda «Bizdiń mindetimiz – 2017 jyl­ǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaq­standyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý kerek. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis» dep naqty másele qoıdy. Alaıda, Joldaýdan beri biraz ýaqyt ótse de, osy úlken mindet otbasynan bastap qoǵamdaǵy memlekettik tilge qatysty bar­lyq qurylymdardyń, halyqtyń jappaı rýhanı silkinisin týǵyzyp otyr deý qıyn. Ásirese, qyz-kelinshekter qyzmet etetin den­saýlyq salasy, baılanys mekemelerinde, sondaı-aq kommer­sııa­lyq júıeler men bankterde qazaq tili keńestik kezeńdegideı «aman-esen» otyr. Meniń buǵan Astana qalasynyń keıbir uıym­darynda bolǵanda kózim jetti. Táýelsizdik sanany qa­lyp­tas­tyrýda buqaralyq aqparat qural­darynyń orny erekshe ekeni belgili. Jańa zaman jańa aq­parat keńistigin alyp keldi. Qudaıǵa shúkir, qazaq tilindegi basylymdar birte-birte kó­beıýde. Elek­tron­dy aqparat qural­da­ry ishinen men respýb­lıkalyq ra­dıony erekshe atar edim. Ásirese, «Qaı­yr­ly tań, Qazaq eli» sııaqty radıoha­bar­lardy kim-kimniń bolsa da súıip tyńdaıty­ny belgili. Tek át­tegen-aıy radıony búgingi jastar tyńdaı bermeıdi. Al elektrondy aqparat quraldary ishinen óziniń beıneleýshilik (beıne, dybys) múmkin­dik­teriniń artyqshylyǵymen, ýaqyt ja­ǵynan utymdy­ly­­ǵymen ózge aqparat quraldaryna qara­ǵan­da mobıldi áser kúshiniń basymdy­ǵymen erekshe bolyp otyr­ǵan televızııalyq habarlar ultymyzdyń rýhanı suranysyn tolyq qanaǵattandyra almaı otyr. Qazirgi keıbir málimetterge qaraǵanda, elimizdiń 95 paıyzy aqparatty negizinen televızııa arqyly alady eken. Áleýmettik zertteýler kórsetkendeı, halqymyzdyń 18-den bastap 60-tan asqandardyń jartysy (40-50 paıyzy) teledıdardy paıdalanady. Jastardyń 5 paıyzy ǵana gazet-jýrnal oqıdy. Jas urpaq negizinen ultymyzdyń rýhanı suranysynan alystaý telehabarmen qalyptasyp otyr deýge bolady. Kitap oqý qaldy. Keshegi kitap oqyrmandary búgin azaı­yp, televızııa adamdardy kitaptan tar­typ alyp, jappaı kórermen etip otyr. 20 jylda bir ulttyq (men etnostyq maǵyna­daǵy ulttyqty aıtyp otyrmyn) telearna asha almaı otyrǵanymyz da búgingi shyndyǵymyz. Táýelsizdik halqymyzdyń rýhanı órke­ni­niń ózegi sanalatyn dástúrli dinimizben qaıta qaýyshýǵa alyp kelgeninen daý joq. Dinge senýshiler kóbeıip, dinı birles­tikterdiń sany artty. Osy aımaqtyń ejelden jalǵyz ıesi bolyp kele jatqan qazaqtyń dástúrli ıslamı birlestikteri bes esege ósti. Meshitter kóbeıip, kóptegen dinı mektepter ashyldy. Olar ımandylyq pen izgiliktiń ornyna aınalýda. Degenmen, sońǵy jyldary 70-ten astam aǵym-sektalardy biriktirip otyrǵan ár túrli dinı uıymdardyń elimizdiń birligine, memleketimizdiń ulttyq qaýipsiz­digine nuqsan keltirýi múmkin dep zııaly qaýymnyń tolǵanýlary negizsiz emes. 300-den astam katolıkter men protestant­tardyń mıssıonerleri qazaq eliniń shekten tys «de­mokratııashyldyǵyn», basqa elderge qara­ǵan­da bizdegi dinı birlestikterdi tirkeý rásim­deriniń jeńildigin utymdy paıdala­nyp, mıssıonerlik is-qımyldardy keń kólemde ári belsendi júzege asyrýda. Bular tipti ózde­riniń mıssıoner ekenin jasyrmaı, kóshe­lerde ashyq áreket etýde. Muny Konstı­týsııa­da kórsetilgen ıdeologııalyq ár­alýan­dylyq dep tanýymyz kerek pe? Meniń túsinigimshe, bul – dinı ekstremızm. О́ıtkeni, Shetel sózdiginde (Slovar ınostrannyh slov) mynandaı túsinikteme bar: «Mıssıoner – lıso, zanımaıýsheesıa rasprostranenıem relıgıı sredı naselenııa s ınym veroıspovedenıem; kak pravılo mıssıoner vy­polnıaet fýnksıı ıdeologıcheskoı ekspan­sıı». Mıs­sıonerdiń negizgi maqsaty – óz dininiń qata­ryna tartý. Bul úshin olar eshnárseden taıyn­baıdy. Keıbir bizdiń qara kóz­derimizdiń júgirip solarǵa qyzmet etýi – negizinen aqshanyń áreketi. Dinniń memleketten, memlekettiń dinnen bólek ekendigi belgeli. Alaıda, bul memleket pen dinniń arasynda qytaı qorǵany tur degendik bolmaýy kerek. О́ıtkeni, ıslam dini ultymyzdyń rýhanı bastaý kózderiniń biri ǵana emes, biregeıi. Dástúrli dinimizdiń qaıyrymdylyq pen ımandylyq uǵymdaryn elemeý áleýmettik beınemizge kúrdeli hám qaıshylyqty ózgerister ákelmeıtinine kim kepildik bere alady? Memleketimizdiń jal­py dinge, onyń ishinde ultymyzdyń ejel­den kele jatqan ıslam dinine beıtaraptyǵynan utylmasaq, áste utpaımyz. Reseı Federa­sııa­synyń din týraly zańy «Reseı tarıhyn­daǵy, onyń qalyptasýy men damýyndaǵy pravoslavıeniń erekshe rólin moıyndaı otyryp» degen sózderden bastalsa, bizdiń zańymyzda ıslam dini jóninde bir aýyz sóz joq. Táýelsizdikti ulttyq rýhty kóterýdiń mańyzdy faktory retinde nasıhattaý da bizde kenje keledi. Osy oraıda Mustafa Shoqaıdyń «ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolmaıdy» degen ósıetin eske sala ketsem artyq bolmas. Búgingi san-salaly jetistikterdi, kezdesip jatqan qıynshylyqtardy tarazy basyna salyp, táýelsizdiktiń qundylyǵyn halyqqa baıypty da utymdy jetkize alǵanda ǵana ata-babalarymyz san ǵasyr armandap, sol úshin jandaryn pıda etken Táýelsizdikti saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı jaǵynan tolyq tuǵyrly ete alamyz. Ábdijálel BÁKIR, saıası ǵylymdardyń doktory.