Adam jáne quqyq

Bizdiń elimizde táýelsizdiktiń alǵash­qy kúnderinen bastap-aq azamattardyń qu­qyq­tary men bostandyqtarynyń saq­talýyna jete mańyz berilip keledi. So­nyń aıqyn bir kórinisi Konstıtý­sııa­myz­dyń 1-babynda adam quqyqtaryn saq­taý normasy bekitilip, 30-bap túgel­deı aza­mat­tardyń quqyqtaryna, bostan­dyq­tary­na, múddelerine arnaldy. Bul demo­kra­tııalyq ashyq qoǵamda ómirdegi barlyq qundylyqtardyń ishinde adam quqyqtary men bostandyqtary ǵana eń mańyzdy bolyp sanalatyndyǵyn bildiredi. Demek, adam quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn saqtaý tetikterin iske asy­rýǵa, olardyń oryndalýyna kepildik berýdi kúsheıtýge Elbasymyzdyń sara saıa­satynyń arqa­syn­da erekshe nazar aý­da­ryldy. Al bul máse­lelerdiń shyn má­nin­de qalaı júzege asyp jat­qandyǵyn Prezıdent ja­nyn­­daǵy Adam qu­qyq­tary jó­nin­degi komıssııa jumy­synan baı­qaýǵa bolady. Ol elimizdegi adam quqyqtary jónin­degi al­ǵash­qy mamandan­dyryl­ǵan ult­tyq mekeme bo­lyp tabylady. 1994 jylǵy 12 aqpanda El­basy Adam quqyqtary jónin­degi res­pýb­lıkalyq ko­mıs­sııany qurý týraly Jar­lyq­qa qol qoıdy. Osy kezden bastap Adam quqyq­tary jónindegi komıs­sııanyń jańa erejesi bekitilgennen keıin ol Memleket bas­shysynyń janynda ju­mys isteıtin bo­l­dy. Bul onyń márte­besiniń mańyzdy­ly­ǵyn kórsetedi, sol sebepti komıssııaǵa is-qımyl jasaýǵa jetkilikti túrde quqyq ta berilgen. Komıssııanyń joǵary mártebesi jáne onyń ýákiletti organdar men úkimettik emes sektor arasyndaǵy «jalǵastyrýshy tetik» róli tek adam quqyqtary salasy­nyń túıtkildi núktelerin tez tabýǵa ǵana emes, olardyń arasynda konstrýktıvtik dıalog­tyń damýyna da múmkindik týǵy­za­dy. Komıssııa qoǵamdyq pikirdi, qolda­nys­taǵy zańnamany zerttep, Memleket basshysyna adam quqyqtary salasyn­daǵy jaǵdaı, azamattyq qoǵamnyń suranys­ta­ry týraly málimet beredi. Sonymen qa­tar, komıssııa adam quqyqtary sala­syn­daǵy memlekettik saıasatty jetildirýge belsendi atsalysady, osy salada halyq­aralyq yntymaqtas­tyq­tyń kúsheıtilýine kómektesedi. Adam quqyqtary jónindegi komıssııa adam quqyqtaryn qorǵaýdyń memlekettik tetigin jetildirýge baǵyttalǵan birqatar mańyzdy sheshimderdiń qabyldanýyna óz úlesin qosty dep nyq senimmen aıta ala­myn. Bul Qazaqstannyń Adam quqyq­tary jónindegi halyqaralyq konvensııalaryna jáne BUU-nyń Azamattyq jáne saıası qu­qyq­tar men ekonomıkalyq, áleýmettik já­ne mádenı quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktilerine qosylýy, halyqaralyq gýma­nı­tarlyq quqyq jáne adam quqyq­tary jó­nin­degi halyqaralyq sharttar jó­nindegi vedomstvoaralyq komıssııa qurý, Bilim já­ne ǵylym mınıstrliginde Balalar quqyq­taryn qorǵaý jónindegi komı­tet­tiń qu­rylýy bolyp tabylady. Buǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam qu­qyq­tary jó­nin­degi ýákil (Ombýdsmen) ıns­tıtýty­nyń qurylýyn, túzeý mekemeleri men tergeý ızolıatorlaryn Ishki ister mınıstrliginen Ádilet mınıstrliginiń qaramaǵyna berýdi, ólim jazasyna moratorıı engizýdi, Kóshi-qon polısııasynyń jumystaryn halyq­ara­­lyq standarttarǵa sáıkes jaq­sar­tý­dy, «Qa­zaq­telekom» AQ usynatyn baıla­nys qyz­meti­niń tarıfin tómendetý men qol jetimdigin qamtamasyz etýdi jatqyzýǵa bolady. Qazirgi kezde Komıssııa ratıfıka­sııa­lanǵan halyqaralyq kelisimderdi iske asyrý ózekti máselelerimen, qamaýda us­taı­tyn oryndarda qınaýdyń aldyn-alý, táýelsiz ulttyq preventıvtik tetikterin qurýmen, Ombýdsmen ınstıtý­ty­nyń zań­na­malyq bazasyn halyqaralyq standart­tarǵa sáıkestendirý jáne jetildirýmen, 2009-2012 jyldarǵa arnal­ǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy adam quqyqtary sa­la­syndaǵy ulttyq is-qımyl josparynyń usynymdaryn iske asyrýdyń monıtorıngimen, azamattyq qoǵamnyń ınstıtýt­tary­men, halyqara­lyq uıymdarmen, sheteldik elshilikterimen ózara is-qımyl tetikterin jetildirýmen, quqyq qorǵaý qyzmetinde mem­le­kettiń oń ımıdjin qurýyna kómek­tesý­men aınalysady. Jyl saıyn Komıssııa hatshylyǵyna 1000-nan astam azamattardan jazbasha shaǵym hattar kelip túsedi. Kelip túsken aryzdar Komıssııanyń tıisti usynym­dary­men ne bolmasa qorytyn­dy­lary­men ýákiletti memlekettik organdarǵa: prokýratýra, sot, ortalyq jáne jergilikti at­qarý­shy bılik organdaryna qa­raýǵa jiberiledi. Konstıtýsııa qaǵıdalaryna, son­daı-aq basqa da zańnamalyq aktiler nor­ma­laryna sáıkes Qazaqstan Respýblı­ka­synyń azamattary, shetel azamattary, oralmandar, azamattyǵy joq adamdar, uıym­dar óz qu­qyq­taryn qorǵaý úshin zań­da belgilengen tár­tippen Komıssııaǵa sha­ǵym­danýǵa qu­qy­ly. Tek Adam quqyqtary jónindegi komıssııa qaraý tártibi, negizinen, ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly zańna­ma­men, qyl­mys­tyq is júrgizý jáne azamat­tyq is júr­gizý zańna­malarymen sheshiletin azamat­tar­dyń shaǵym­daryn qara­maıty­nyn atap ótkim keledi. 2010-2011 jyldar boıy Komıssııa mem­lekettik organdar, qoǵamdyq uıymdar jáne halyqaralyq sarapshylarmen ózara is-qımyl jasaý arqyly elimizde adam qu­qyq­tary men bostandyqtarynyń saq­talýy­na monıtorıng júrgizdi, onyń qory­tyn­dylary 2010 jylǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda adam quqyq­tary­nyń ahýa­ly týraly baıandamada óziniń ornyn tapty. Al 2011 jyly Komıssııa óziniń keńeıtilgen otyrysynda memlekettik organdar, úki­met­tik emes uıymdar, onyń ishinde halyq­aralyq quqyq qorǵaý uıymdarynyń máli­metterine, sondaı-aq Komıssııa jáne onyń hatshylyǵynyń arnaıy zertteýleriniń qory­tyndylaryna negizdelgen «2010 jyl­ǵy Qazaqstandaǵy adam qu­qyq­tarynyń ahýa­ly» atty jyl saıynǵy baıandama jo­ba­sy­nyń tusaýyn kesti. Onda, eń aldymen, eldegi adam quqyq­tary ahýa­ly kórsetildi. Baıan­dama qu­qyq qorǵaý or­gan­dary­nyń ju­my­sy týra­ly derekterge to­ly, osy sala­da­ǵy ulttyq zańna­ma­ny kór­setedi, ony halyq­ara­lyq quqyqtyq aktilermen sa­lys­tyrady já­ne t.b. Al­ǵashqy tergeý-tekserý ba­ry­synda adam quqyq­taryn saqtaý, quqyq qorǵaý or­gandarynyń keıbir laýa­zym­dy tulǵalarmen qınaý­dy qoldanýdyń aldyn-alý joldary boıynsha, sondaı-aq aqparat alýǵa azamattardyń konstı­týsı­ıa­lyq qu­qyq­taryn qamtamasyz etý máse­le­lerine qatysty usynystar berildi. Adam óz quqyqtary men bostan­dyq­ta­ryn, olardy qalaı qorǵap qalýdy bilýi kerek, áıtpese quqyqtyq tetikterdiń tıimdiligi týraly aıtýdyń maǵynasy bolmaı­dy. 2005 jyly komıssııa adam quqyq­tary­nyń túıindi máseleleri boıynsha 3 jınaq shy­ǵar­dy. 2004-2006 jyldary jeke jınaq­pen Memleket basshysynyń aty­na «Qa­zaq­stan Respýblıkasynda adamnyń jáne azamat­tar­dyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn saqtaý týraly» 2003, 2004, 2005 jyldardaǵy ko­mı­ssııanyń baıanda­ma­lary jarııalandy. IýNESKO-niń klasterlik bıýrosynyń jáne Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdar­lama­synyń (BUUDB) kómegimen qurylǵan adam quqyqtary jónindegi sıfrly kitaphana ha­lyqty quqyqtyq aǵartýda eń kór­nekti qu­ral­dardyń biri bolyp taby­lady. Oǵan uqsas kitaphana TMD jáne Baltıka elderinde joq. Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi In­ternettegi http://hrc.nabrk.kz meken-jaı bo­ıynsha alýǵa bolady. Qujattar qazaq jáne orys tilderinde jarııalanǵan. Internetke qosylmaı sıfrly kitapha­na­ǵa tikeleı kirý úshin off-laın rejımi qoldanylady, bul az qamtylǵan azamattar úshin óte mańyzdy. 2006 jylǵy qyrkúıek aıynan bastap Komıssııanyń veb-saıty, sondaı-aq qazaq jáne orys tilderinde adam quqyqtary jó­nindegi normatıvtik quqyqtyq aktiler­diń, quqyq qorǵaý taqyrybynda aqpa­rat­tyq-anyqtamalyq materıaldardyń elektron­dyq kitaphanasy qyzmet etedi. IýNESKO-niń klasterlik bıýrosynyń jáne Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdarlamasynyń kómegimen Al­maty qalasynyń, Ońtústik Qazaqstan, Shy­ǵys Qazaqstan oblystarynyń ákimdik­te­rin­de uqsas sıfrlik kitaphanalar qurylǵan. Búginde ulttyq zańnamaǵa, quqyq qol­daný praktıkasyna adam quqyqtary jó­nin­degi halyqaralyq standarttardy engizý máselesi búkil barlyq deńgeılerde já­ne quqyq qorǵaý forýmdarynda talqy­laný­da. Onyń ústine bul másele Qazaq­stan­nyń EYQU-da tóraǵalyq etýine baı­lanysty ózekti máselege aınaldy. Ulttyq jospar­dyń keıbir qaǵıdalary Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy quqyqtyq saıasat jónindegi tujyrymdamasynda óz ornyn tapty. Osy­ǵan oraı Ulttyq jospardyń keı­bir usy­nym­daryn iske asyrý maqsa­tynda memlekettik organdar birqatar normatıvtik aktilerdi qabyldady. Máselen, zańdardy jetildirýge, qoǵamdy aqparat­tan­dyrýǵa, quqyq qorǵaý organdarynyń kásiptiligin joǵary­latý­ǵa baǵyttalǵan 2010-2020 jyldarǵa ar­nalǵan BUU Azap­taýǵa qarsy komıtetiniń usynymdaryn iske asyrý jónindegi is-sha­ralar jospary, azaptaý jáne qatygezdikke baılanysty t.b. aryzdardy tekserý týraly nusqaýlyq bekidi. Árıne, memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetinde adam quqyq­tary áli de sózsiz basymdyqqa ıe bolǵan joq, memlekettik organdar jáne basqa uıym­dar qyz­metinde kóbinese tar ve­domstvo­­lyq jáne kor­poratıvtik múdde­ler­di alǵa qoıady. Adam quqyqtaryn saq­taý jónin­degi túıindi máse­lelerdi sheshý – bul qo­ry­tyndysy barly­ǵy­nyń jáne ár qaı­sy­synyń kúsh salýyna baılanysty keshendi, kóp eńbekti qajet etetin, maqsatty mindet. Adam quqyq­ta­ryn qamtamasyz etý jáne qorǵaý sala­syn­daǵy memlekettik ıns­tı­týt­tardyń jáne úkimet­tik emes qu­qyq qorǵaý organdary­nyń ju­my­sy ár­qashanda júıeli emes. О́ki­nishke oraı, adam men aza­mattyń quqyq­tary men bos­tan­dyqtaryn buzý jaǵdaı­lary áli de keń taralǵan, olar Komıs­sııanyń baıan­da­ma­syn­da jiti baıan­da­la­dy. Buqaralyq aqparat quraldarynda da azamattardyń quqyqtary men bostan­dyq­taryn buzý faktileri tý­raly aq­parat kóp. Negizgi sebepterdiń ishinde – paternalızm jáne quqyqtyq nıgılızm dás­túr­leri arqyly kórsetiletin qoǵamdyq sana-sezim­niń ınersııasy, azamattarǵa óz quqyq­taryn jáne bostandyqtaryn jú­ze­ge asy­rýǵa kedergi jasaıtyn zańna­ma­daǵy jáne quqyq qoldaný prak­tı­ka­syn­daǵy kemshilikter deı­­miz. О́ıtkeni, adam quqyqtaryn jáne bos­­tandyqtaryn jú­ze­ge asyrý úshin qu­qyq­tyq tetikter men prosedýralardyń bir­yńǵaı, dál úıles­ti­ril­gen júıesi kerek. Osy­ǵan baıla­nys­ty, biryńǵaı strategııa endirý, Qazaq­stan­daǵy adam quqyqtary sala­­syndaǵy jaǵdaıdy jaqsartý jónin­degi memlekettik qurylymdar men úkimet­tik emes uıymdardyń kúshterin biriktirý ar­qyly Adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn qamtamasyz etý jáne qorǵaý bo­ıyn­sha tujyrymdamany ázirleý negizgi maqsat. Quqyq qorǵaý salasynda ÚEU-men já­ne halyqaralyq uıymdarmen ynty­maqtas­­tyq máselelerin jetildirý qajet, memlekettiń quqyqtyq saıasatyn jetildirý jónindegi usynymdardy iske asyrý bo­ıyn­sha aldymen adam quqyqtarynyń saq­talýyna monıtorıngke, taldamalyq zertteýlerge, bilim berý baǵdarlama­lary­na qa­tysý kerek. Memleket basshy­sy 2008 jyl­ǵy 26 qańtarda ótken Bas pro­ký­ra­tý­ra­nyń keńeıtilgen alqa májili­sin­de Qa­zaq­stan halyqaralyq qoǵamdas­tyq­tyń tolyq quqyqty múshesi dep aıtty. Biz barlyq halyqaralyq quqyq jónindegi kópshilikke tanylǵan aktilerge qosyldyq. Osyǵan baılanysty, biz esh­kimge Konstıtýsııamen jáne zańdar­men bekitilgen adam quqyqtaryn buzýǵa jáne eldiń ımıdjin tómendetýge jol bermeýimiz kerek. Túsken ótinishterdi taldaý boıynsha eli­mizde azamattardyń konstıtýsııalyq qu­qyqtarynyń buzylýy jalǵasyp jatyr. Olardyń ishinde: negizsiz qylmystyq jaýapkershilikke tartý jáne sottaý, sondaı-aq kináli tulǵalardy qylmystyq jaýapkershilikke tartpaý, laýzymdy tulǵalardyń qyz­met babyn teris paıdalanýy, bostan­dyq­tan aıyrý oryndarda ustaý rejimin buzý, dálelsiz tutqynǵa alý, qylmystyq ister boıynsha dálelderdi falsıfıka­sııa­­laý, tergeý júrgizýdiń jáne qyl­mys­tyq jáne aza­mattyq isterdi sottarda qaraý merzim­derdiń uzaqtyǵy, zańsyz jumystan bosatý, turǵyn úı, zeınetkerlik quqyq­taryn jáne medısınalyq qamtamasyz etý quqyǵyn buzý jáne t.b. Komıssııa alǵash­qy tergeý or­gan­dardyń zańdylyǵyn saq­taý­dy baqy­laý júrgizetin organ emes ekenin jáne tús­ken ótinishter boıynsha sheshim qabyldaýǵa quqyǵy joq ekenin esepke alyp, osy óti­nishter zerttelip jáne qory­tyndy jasal­ǵan soń prokýratýra organ­dary­na qaraý úshin joldanady. Adam quqyqtary jónindegi komıssııa úkimettik emes uıymdardy óziniń teń dá­rejedegi áriptesi retinde tanıtynyn basa aıtqym keledi. Elbasynyń Jarly­ǵy­men bekitilgen «Qazaqstan Respýb­lı­kasynda azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tujy­rym­damasyn» Komıssııa kúndelikti qyz­metinde keńinen qoldanady. Biz úkimettik emes uıymdarmen óz yn­ty­maqtastyǵymyzdy odan ári jan­dan­dyra túspekpiz. Konferensııalar, dóńge­lek ústelder, semınar-trenıngter, oty­rystar ótkizý, tergeý ızolıa­tor­lary men túzeý mekemelerine, qurylys obekti­leri­ne jáne áleýmettik salanyń basqa da mekemelerine birge barý sheń­berindegi kezdesýler keńinen taraǵan. Komıssııa ókilderiniń ózi de úki­met­tik emes quqyq qorǵaý uıymdary ótki­ze­tin is-sharalarǵa túrli ádistemelik jáne aq­pa­rat­tyq kómek kórsete otyryp, belsene qaty­sa­dy. О́zara eki jaqty tıimdi kelisim bo­ıyn­sha úkimettik emes quqyq qorǵaý uıym­daryna kelip túsken aza­mat­tardyń kúrdeli shaǵymdaryn qaraý táji­rıbege engizilgen. Úkimettik emes uıym­dar ókilderi Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń jáne onyń saraptamalyq keńesiniń qura­my­na kiredi. Azamattyq qoǵam ınstıtýt­ta­ry­men adam quqyq­tary salasyndaǵy árip­testik qatynas­tar­dy damytý úshin Adam quqyq­tary jónindegi komıssııanyń qura­my­na aza­mat­tyq qoǵamnyń barynsha tany­mal já­ne bedeldi ókilderin engize oty­ryp, sa­paly túrde ózgertý uıǵaryldy. Adam quqyqtaryn qorǵaýdyń ulttyq júıesiniń quramdas bir bóligi bolyp taby­la­tyn úkimettik emes quqyq qorǵaý uıym­dar da óz taraptarynan Komıssııa­nyń ju­my­syna oń baǵalaryn berip, ár­daıym ózara is-qımyl jasaýǵa daıyn eken­derin bildirip otyrady. Komıssııa óz tarapynan úki­met­tik emes uıymdar týra­ly zańnamany já­ne quqyq qoldaný prak­tıkasyn jetildirý týraly usynym­daryn Memleket bas­shy­­syna, Parlamentke já­ne Úkimetke jiberedi. Qazirgi zamandaǵy adam quqyqtary – jal­pyadamzattyq mádenıettiń qýatty bó­ligi. Al dıplomatııa memleketaralyq qa­tynastardy qalyptastyrýda ǵana emes, adam quqyqtary salasyndaǵy ha­lyq­ara­lyq yntymaqtastyqty damytý men ny­ǵaıtýda da sheshýshi ról at­qarady. Son­dyq­tan búgingi qoldany­lyp júrgen adam quqyqtaryn qor­ǵaýdyń halyqara­lyq ámbebap jáne óńirlik tetikteri naq osy dıplo­matııalyq ónerdiń arqasynda sátti ázirlengen. Demek, sózimdi qo­ry­tyn­dy­laı kele, adam quqyq­tarynyń má­ni­­sin men mynandaı formýlamen anyq­taǵan bolar edim: «Adam quqyq­tary – joǵary qun­dy­lyq, ony qur­metteý, saq­taý jáne qorǵaý – mem­lekettiń mindeti». SaǵynbekTURSYNOV, Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónin­degi komıssııa tóraǵasy.