QUBYLYS

Endigi jerde ári kópten beri-aq ulttyq poezııamyzdy osynaý ǵajaıyp aqynnyń tutas dáýir kóshine batpandaǵan júk bolarlyq qazynaly dúnıe-múkámmálinsiz kózge elestetý qıyn bolsa bir sári ǵoı, múldem múmkin emes der edik. Osy sırek fenomenniń syry nede?.. degen suraqqa kezinde “Egemen Qazaq­stan­nyń” betinde “Jıyrmasynshy ǵasyr jyrlaıdy” atty avtorlyq antologııa aıasynda jaryq kórgen aqyn jyrlaryna kirispe maqalada jaýap berildi dep oılaımyz. Soǵan júginsek, shyn máninde de “...jıyrmasynshy júzjyldyq­tyń qazaq poezııasyna bergeni ne degen saýalǵa basqalardan da, tap osy Qadyr jyrlary jaqsy jaýap qaıtara alady. Ǵarasat ǵasyrdyń ǵalamat kataklızmderi – otyzynshy jyldar oırany, surapyl soǵys, jeńisten keıingi jelpinis, toqyraý tusy, jeltoqsan jeli men táýelsizdik táýekeli aqyn júregin birde jyrlatyp, birde jy­ryp jatty, osynyń bárine onyń týabitti she­shendigi men kósemdigi, aıtqyshtyǵy men alǵyr­ly­ǵy, asa qýatty ıntellekti, ulan-ǵaıyr bilimi, eń bastysy – azamattyǵy qosylǵanda bizdiń kóz aldymyzǵa Qadyr atty qubylys keledi. Qadyr turpattas talanttar, qansha jerden keń deseńiz de, ádebıet álemine syıyp kete almaıdy. Qadyr – ulttyq sana-sezimge sińgen sýretkerler sanatynan. Halyq sózi Qadyr sózimen astasyp ketkenine de kóp boldy”. Aıtary joq, ádil baǵa. Sonymen birge, osyndaǵy “Qazaqtyń qadirin bilý úshin qazaqtyń Qadyryn bilý kerek. Halqymyzdyń qadyr-qa­sıe­tin dál Qadyr Myrza Álideı jetkize jyr­la­ǵan aqyn sırek” degen ýájdi tujyrymǵa kelis­peske áddimiz joq. Rasynda da, qazaq pen Qadyr jyrlarynyń jandary egiz ekendigine el túgel qol qoıady. Týǵan halqynyń minezimen tabıǵı tutasyp ketken aqyn shyǵarmashylyǵy bizge sol úshin de qymbat ári qundy. Ásirese, qazaqtyń jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy jańa dili, zamanǵa saı jańǵyrǵan jan dúnıesi ótken tarıhymen, búgingi tynys-tirshiligimen jymdastyryla órilip, Qadyr kitaptarynda aıshyqty beınelendi. Naq osy turǵydan kelgende, prozada qazaq degen halyqty álemge alǵash Áýezov tanytsa, poezııada qazaq­tyń pasporty bolarlyq jaýhar úlgilerdi bir­tu­tas bolmys-bitimimen, bútin túzilimimen maqsatty túrde órnektep Qadyr Myrza Áli jasady dep aıtsaq, sirá, qatelese qoımaspyz. Uly ustazdan jazmysh syıyndaı amanat arqalaǵan Qadyr aqyn qazirde ózi de ult ustazy bolarlyq ulan asýdy aldy, ult muratyna saı rýhanı álem, taǵylymdy mektep qalyptaǵan onyń dara minezdi kitaptary nesheme býyn urpaq­ty ana áldıine qosylyp, tal besikten bastap tár­bıelep keledi. Kez kelgen balalar ádebıetiniń kóshin bastaýǵa, atasy bolýǵa laıyqty eńbekti elden erek erte qamdap úlgergen Qadyr úlkender poezııasyna keshigińkirep kelse de salǵan jerden jarq etip kózge túsip, óziniń qamal buzar qabyr­ǵaly dúnıelerin alpysynshy jyldardyń ortasy aýa bir demmen jazyp tastap edi. Keshegi ker­medegi keńes kezinde onyń shyrqyratyp aıtpasa da, oraıyn taýyp, qapysyz qazaqy aıtqysh­tyq­pen shym-shymdap aıtqan shyndyǵy qatalaǵan halyq júregine shól dalada syldyraǵan shıpaly bulaqtaı jol taýyp otyrdy. Qadyr óleńderiniń oı ormany ómirsheń áýezben tolǵady, tarıhy kenen arǵy-bergi dala dıdaryn kóz aldymyzǵa keltirdi, zamandastarynyń keýdesinde týǵan el­diń bulbul baǵyn ornatty, shabytynyń dom­byrasyn quıqyljyta kúmbirletti, ulan-baıtaq qazaq jeriniń jeruıyqqa parapar poetıkalyq kartasyn jasady. Kórkem sýretkerliktiń kók­jıe­gin keńitken Qadyr aqyn tutas tolaǵaı taqy­ryptardy biregeı shabytpen jyrlap, oqyrmanǵa qurandy óleń jınaǵyn emes, bir demmen balqytyp quıylǵan bútin týyndy – óleń kitabyn usyndy. Sonyń bárinde qazaq degen halyqtyń jan dúnıesi jarqyrap ashyldy. О́zin áli kúnge jalqaýmyn, uıqyshylmyn dep sanaıtyn Qadyr aqynnyń barlyq jyldardaǵy ǵalamat óniktiligine qaıran qalǵandaısyz. Azamat retinde qaıratkerlik kórsetip, el aldyndaǵy perzenttik paryzyn óteýdi de umytpaǵan ol bú­ginde qyryqtan astam jyr kitaptarynyń, ádebı-syn jáne balalarǵa arnalǵan basylymdardyń avtory. Qazir jıyny qalyń-qalyń 20 tom boldy. Bul da álem demesek te, qazaqta bir de bir aqynnyń qoly jetpegen bıik. Kezinde Qadyr aǵa 50 jasqa kelgende “Keń tynys, kemel kezeń” atty maqala jazyppyz. Bú­gin jelkenin jetpistiń beseýinde jelbiretken qazaqtyń aqsaqal aqyny Qadyr Myrza Áli, ar­tyq-kemi joq, baıaǵy dala danyshpandarynsha tol­ǵaıdy. Kemeldikten ótip, kemeńgerlikke jet­ken abyz sýretker eldigin birlegen, eńsesin tik­te­gen halqymen birge Alashynyń alaqanynda. – Qadyr aǵa, áýelgi sózdi alǵashqy qadam, alǵashqy óleńnen bastasaq qaıtedi? – Alǵashqy qadam degende esime týǵan jerim, alystaǵy aýylym Jympıty túsedi. Alashorda alǵash sonda tý tikken. О́leńti, Shiderti degen qos órim ózeni bar. Murat jyrlaıtyn baıaǵy úsh Qııanmen jalǵas jatqan jerler. Bizdiń zııalylar Alashordany osy qalyń qazaqtyń ishine ákelgen ǵoı. Ol kezde orys qalasy dep Oralǵa da toqtamaǵan. Olardyń búıtip júrgeni, Syrym Datov osy jerde kóterilis jasap, patshaǵa 25 jyl qyr kórsetken. Alash arystary sol atamyzdyń arýaǵy qoldasyn degen bolý kerek. Soǵystyń aýyr jyldary. Qaıran sheshem! Anamyzdy aptasyna bir ret kórip, kórmesek kórmeıtinbiz. Ol men uıyqtap jatqanda jumysqa ketedi, men uıyqtap jatqanda keledi. Demalys bolmaıdy. Osyǵan oraı bir sóz, biz shekaralyq aýdandarmyz ǵoı, sol kezde soǵystyń órti kórinip tu­ra­tyn. Sonda kóshken elmen birge bir at keldi. Rysak. Don jylqysy. Biz­diń Jympıtynyń qazaqtarymen salystyrǵanda anaý demokratııany kóp kórgen jylqy. Nege deısiń ǵoı? Senbi kúni keshke kelgende at­ty doǵarasyń. Sodan óriske ke­tedi de, jeksenbi kúni ustatpaı qoıady. Sebebi, jeksenbi – zańdy demalys. Bul kúni áke deseń de jumys iste­meı­di. Sosyn dúısenbide júgen­ge mo­ıynsunyp, kádimgideı shulǵyp kelip turady. Al endi bizdiń sheshelerimizde demalys joq. Tek qana jaýyndy-shashyndy kúnderi kelip, bizdiń kir-qońymyzdy jýyp, birdeńe istep ketedi. Mine, osyndaı óte aýyr jyldar boldy. Jańaǵy jylqy ekesh jylqy qurly qarsylyq kórsete almaıdy. Jylqynyń pravosy bar demalýǵa. Al ábden kónbis bolyp basylyp qalǵan qazaqtyń pravosy joq. Sony kórip óstik. Men mektepke soǵys bas­tal­ǵan jyly barǵam. Latyn jazýy alynyp tas­talyp, biz orys álipbıinen bastap oqydyq. Birden kırıllısaǵa kóshtik. Eshbir daıyndyqsyz. Bul da zorlyqpen kelgen dúnıe. О́ıtkeni, birin­shi­den, soǵys bastalyp ketti. Sonsha asyqtyratyndaı ne áketip barady? Ekinshiden, jańa jazýǵa kósher al­dynda tym qurysa oqýlyqtary shyǵý kerek qoı. Ol joq áli. Sonymen, soǵys bitti. Bir kúni bes jyl boıy jabyq turǵan klýb ashyldy. Bes jyl toı-tomalaq, oıyn-saýyq kórmegen jurt klýbqa aǵyldy. Aqtóbe jaqtan bir top ónerpazdar kelip konsert qoıdy. Sonda konsert degen sózdiń ózin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Bir jigit shyǵyp “16 qyz” degen án saldy. Ǵarıfolla aıtatyn “16 qyz” emes. Odan basqa, 16 shýmaq óleń. 16 qyz týraly. Birinshi qyz mynandaı, ekinshi qyz anandaı. Bárin sıpattap shyǵady. Áýesqoıdyń shyǵarǵan nársesi bolýy kerek. Sol óleń maǵan qatty unady. Túngi 11-lerde úıge kele sala, etbetimnen jatyp, álginiń áserimen ózimshe 16 jigit týraly óleń jazbaqshy boldym. Shamam alty shýmaqqa jetti. Kelesi kúni óleńimdi barlyq balalar oqydy. Muǵalimder kóshirip aldy. Qudaı salmasyn, álgi jerde bir-aq kúnde aqyn atanyp kettim. Alǵashqy óleń osy. Altynshy synypta oqımyn. 1946 jyl. Alty shýmaq óleń. – Sodan jazyp kettińiz be? – Jazǵanda, pálendeı jaza qoıǵan joqpyn, árıne. Jas bala ne jazady? Biraq bir ǵajap nárse, ásirese, sonan keıin men kitap oqýǵa qatty mán berdim, qolǵa túsken barlyq óleń kitaptaryn túk qoımaı oqydym. Jympıtynyń sondaǵy kitap­ha­nasy úlken edi. Álde, kitapqa qunyqqan maǵan solaı kórindi me eken? Alaıda, oqyǵan óleńderdiń kóbi maǵan unamaıdy. Artynan túsindim. Ol ózi bir óleńniń azǵan jyldary eken ǵoı. Jambyl atamyzǵa da kósemderdi jyrlatyp qoıady. Keıin bilsem, ol kisiniń de myqty óleńderin kitabyna múldem kirgizbepti ǵoı. Basqalardikin tipti unatpaımyn. Birinshi maıǵa, jetinshi noıabrge arnalǵan, sondaı saıası óleńder. Sosyn barlyǵy partııa jasasyn, Stalın jasasynmen aıaqtalady. Endi, ol óleń emes qoı, shynyn aıtqanda. Sodan keıin meniń óleńge qyzyǵýym azaıyńqyrady. Biraq men kishkentaı kezimde epostardy, batyrlar jyryn jaqsy oqydym. Qudaı-aý, ana Qyz Jibektiń kóshteri, kóz aldyńnan aǵylyp ótip jatqan keremet bir sýret. Er Tarǵynnyń beli opyrylyp: “Bulǵyr, Bulǵyr, Bulǵyr taý, Bul­dy­rap turǵan qurǵyr taý...” dep kúńirenýi. Sosyn ana “Qobylandydaǵy” Taıbýryldyń shabysy: “Kóldeneń jatqan kók tasty, Tiktep tıgen tuıaǵy Saz balshyqtaı ıledi” dep keletin. Folklor ǵoı bizdi tárbıelegen. Sóıtip júrip men prozany jaqsy kórip kettim. О́ıtkeni, álem jáne orys ádebıetinen aýdarmalar shyqty. Birte-birte ózimiz­diń jazýshylar kórindi. Berdibek Soqpaq­baev­tyń “On alty jasar chempıony”, Muqan Iman­ja­nov­tyń “Alǵashqy aılar” degen kitaby. Solar meni eliktirdi. Sodan men óńsheń povest jazatyn óner shyǵardym. О́zim mektepte oqımyn, ınternatta jatamyn. Osy Almatyǵa kelgende kádimgideı 3-4 povesim boldy. – Sol povesterińiz qaıda qazir? – О́rtep jiberdim. Gogoldiń “О́li jandardyń” ekinshi kitabyn órtegenindeı. Uly jazýshynyń sonysyna ókinish bildiretinder de bar. Al men órtegeni durys bolǵan dep oılaımyn. Master ǵoı ol! Qalamynan ne týǵanyn ózi bilmedi deımisiń? Bizdiń qazaqtyń da ulylarynyń keıbir bitpeı qalǵan, redaksııalanbaǵan, elge etene tanymal shedevrlerinen deńgeıi tómen, osaldaý dúnıelerin shyǵaryp jatyr. Aý, ana arýaǵyńnan aınalyp keteıin adamdy qorlaýdyń bir túri ǵoı bul. E, maqtap júrgeni mynaý ma deıdi ǵoı. О́zi tiri bolsa, bálkim, bul qalpynda usynbas ta edi. Osynda dushpandyq ta bolýy múmkin. Sosyn men oıladym: erteń klassık bolyp, ólip ketsem, mynany da basyp jiberer. Tájirıbesiz balanyń jazǵan olaq shyǵarmasy kimge kerek? Sóıtip, álgi povesterimdi aldym da órtep jiberdim. – Al endi alǵashqy qadamdar Almatyǵa kelgesin, stýdenttik shaqta qalaı jalǵasty? – Oqýǵa 1953 jyly tústim. Bir bólmede 20 bala jatamyz. Áńgime jazbaq túgili, basyńmen áleksiń. Biraq ómirdiń ssenarııi bólek qoı. Bizben birge Abdrahmanov Mahmut degen uıǵyr jigiti oqydy. Starostamyz. Sol jigit aıtty: “Qadyr, jaǵda­ıyń­dy túsinip júrmin. Jazǵyń keledi, jaza almaısyń. Jataqhanany tastap, páterge shyqsaq qaıtedi? Bala-shaǵaly bir uıǵyr áıelin bilemin. Alǵan stıpendııamyzdy berip tursaq boldy. Tamaǵyn beredi, jatatyn jeri daıyn”. Osynda eki jyl turdyq. Ol da biraz kómek boldy jazýyma. Jataq­hananyń ý-shýynan qutyldym. Oqımyn, jazamyn. Oqımyn, taǵy jazamyn. Sabaqty da jibermeımiz. Bastaǵan kezdegi jaqsy jaǵy osy boldy. Eki jyl ýaqytymdy erkin paıdalanǵanym. Bilim bolmaı jaqsy jazýshy, jaqsy aqyn shyǵatyny beker. Muqaǵalıdan estigen áńgimem eske túsedi, soǵystyń ash-qursaq jyldarynda bıeni emetinbiz deıdi. Sumdyq sýret qoı! Sol aıtqandaı, bilimge shóldegen bizder de kitaphanany kádimgideı “saýdyq”. Kitapty toqylǵan torqaltamen tol­tyryp ákelip, oqyp bolǵan soń qaıta aparyp tapsyramyz. Sóıtip júrip oqydyq. Ekinshi kýrsta óleńderimdi “Pıoner” jýr­na­lyna alyp bardym. Onda Muzafar Álimbaev degen aǵamyz. О́leńderimdi oqydy. Sol balalarǵa arnalǵan óleńderdiń ishinde “О́leńti” deıtin óleń bar bolatyn. Sony oqydy da: “Sen ne, Pav­lo­dar­dansyń ba?” dep surady. “Joq, О́leńti deıtin ózen sizdiń elde de, bizdiń elde de bar” dedim. Sodan ol kisi áýeli solardyń ishinen tańdap bir óleńimdi basyp jiberdi, sosyn úlken bir toptamamdy d­a­ıyn­dady. Sonyń qalamaqysyna kástóm-shalbar alyp kıgenmin. 1954 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń III sezine shaqyrý bıletimen qatystym. Sol sezge Sholohov keldi, ony da kórdik. Muza­far Álimbaev sezde sóılegen sózinde “Túl­ki­niń syny” degen mysalymdy keltirip maqtady. Esh­kim­ge beımálim Qadyr Myrzalıev degen jıyrma jas­taǵy jympıtylyq stýdenttiń aty ádebıet áleminde alǵash osylaı atalyp edi. – Muzaǵań kesken eken ǵoı poezııadaǵy tusaýyńyzdy? – Jas kezimde kóp adamdardyń jaqsylyǵyn kórdim. Erkesh Ibrahım, Jaqan Smaqov. Árıne, Muzafar aǵamyzdyń orny bólek. О́zinen keıingilerge qamqorshy, jaqsy kisi. Qazir kishkene aýyryńqyraıdy. Besinshi kýrsta oqyp júrgen meni jańadan ashylǵan “Baldyrǵan” jýrnalyna alǵash jumysqa alǵan da osy kisi. “Jetisý” gazeti men “Úgitshi bloknotynyń” redaktorlary oraldyq bolǵandyqtan, meniń jerlestigimnen qorqyp jumysqa almaı, sabylyp júrsem, Muzaǵań bir jerden taýyp alyp telefon soqty: “Qadyr-aý, sen qaıda júrsiń, men saǵan prıkaz berip qoıdym ǵoı” deıdi. Osyndaı da jaǵdaı bolǵan. “Baldyrǵan” jýrnalynyń poezııa bólimi – alǵashqy baspaldaqtardyń ol da biri. Máskeýden oqyp kelgen Berdibek Soqpaqbaevpen birge istedim. 57-58-shi jyldar. Sol bir qyzyq dáýren edi. Bir aılyq stıpendııama grýppama toı jasap úılendim. Jýrnalıstıka fakýltetiniń máshınke bıýrosy bar, sonda qoljazbamdy ózim basyp, Jazýshylar odaǵyna tapsyryp qoıǵam ǵoı, sol alǵashqy óleń jınaǵym 1959 jyly “Kóktem” degen atpen shyqty. Sodan sara jolǵa tústik. Zamanda kishkene ózgerister bola bastady. Sol kezderde Djavaharlal Nerý keldi Almatyǵa. Mártebeli meımandy kóremiz dep kóshede qazaqtar qaptap ketti. Naǵyz demokrattar ǵoı, sol Nerý sóılegen sózinde: “Bul respýblıka emes, eń myqtaǵanda domınıon. Men munda eshqandaı ult respýblıkasyn kórgen joqpyn”, depti. Qazaqtarǵa osy sózderdiń sharapatty dúmpýi jetpeı qalmady. Jan-jaqtan halyqaralyq qysym bolǵan shyǵar. Júre-bara respýblıka basshylyǵy qazaqtandy. – Muhtar Áýezovten aqjoltaı bata alýyńyz da osylarǵa jalǵas jaqsylyq emes pe? – Men QazMÝ-de oqyp júrgende Erkesh Ibrahım ýnıversıtettiń ádebıet úıirmesiniń jetekshisi qylyp maǵan óziniń ornyn berip ketken. Menen jetekshilikti Ábish Kekilbaev qabyldap aldy. Sonyń aldynda “Jas qanat” jáne “Jyrǵa sapar” degen jas aqyndardyń eki kitaby shyqty. Men “Jas qanatqa” kire almaı qaldym. Sosyn Ǵafý Qaıyrbekov aıtypty, Qadyrǵa ótkende obal boldy, endigisin sonyń ózinen bastaıyq depti. Ǵafań keremet aqyn, sondaı bir jany taza qazaq bolatyn. Sol eki kitapty, bir jaǵy bizben de aqyldasyp, Áýezovpen kezdesý ótkizýdi izerlep júr­gen Ábishter úlken jazýshynyń pikirin tyńdaıyq dep aparyp beredi. Uly Muhańmen kezdesý kúni de jetti. 1960 jyldyń 26 jeltoqsany. Ol kezde “Baldyrǵanda” isteımin. Senseń, júregim daýalamaı, qorqa-qorqa bardym. Tóreshiń Muhtar Áýezov bolsa, onsha-munsha áspettep jazyp júrgenderiń oǵan unamaı qalsa, myna aqyn mynadaı eken dep bir synap jiberse, ómirlik qara tańbanyń basylǵany ǵoı. Muhań áýeli “Jas qanatqa” kóbirek toqtalyp, sodan birsypyra avtorlardy atady. Tumanbaıdan bastap Tilegen Shopashevqa deıin. Al “Jyrǵa sapar” kitabynan eki-úsh jas aqyndy ǵana aýyzǵa alyp, meni maqtap ótti. Jáne menen mysal keltirdi. О́zi bir shýmaq qana jaqsy óleń edi. Basqa eshkimnen mysal alǵan joq. Artynan “Lenınshil jas” osy keshtiń stenogrammasyn jarııalady. О́leńimdi Áýezovtiń maqtaǵanyn aıtady. Biraq mysalǵa keltirgen shýmaqty alyp tastapty. Muny izdegen adam endi Áýezovtiń shyǵarmalar jınaǵynyń 25-shi tomynan tabady. Uly ustaz bizge sabaq bergen. Ol óte uqypty adam edi. Sondyqtan, myna umytylmas kezdesýde meniń atymdy ataı turyp, maǵan baılanysty bir-eki jaǵdaı esine túspedi dep aıta almaımyn. Meni buǵan deıin de biledi dep oılaıtyn sebebim, Áýezovtiń 60 jyldyǵy toılanǵan tusta “Jetisý” gazetinde jazýshy jaıly pikirim shyqqan. Stýdent oqyrman retinde. Artynan ózimizge sabaq berdi. Biraq Abaı taqyrybynda emes. Abaıtaný kýrsyn bul kezde qysqartyp tastaǵan. Abaıdyń ústinen aryz bolǵan ǵoı. Bul qazaqty qoısańshy! Áýezov bizge týysqan halyqtar ádebıetinen leksııa oqydy. Munyń ózi aptasyna bir-aq ret. Akademııalyq eki-aq saǵat. Muhań keldi. Kelýi de bólekshe, turpaty da erekshe. Sondaı shymyr, sondaı zııaly, kóńildi, aqjarqyn. Sıreńkiregen buıra shashy sazdaýyt jerden kóterilgen býdaı kópirship turǵanyna deıin áli kóz aldymda. Bala kezde sýret salatyn ádetim bar edi. Eń artynda otyrǵam. О́z-ózimnen Muhańnyń sýretin sala bastadym. Kishkentaı ǵana sýret. Taba almaı júrmin. Bir kitaptyń ishinde jatqan bolar. Kórip qoıdy. Áńgime bastady. “Keıbir stýdentter muǵalimniń leksııasyn durys tyńdamaıdy. Beretin sabaǵyn ol da bir jerden alady, ondaǵan tomdardy oqıdy. Sodan elep-ekshep ıt zyqysy shyǵa­ty­nyn­da jurttyń sharýasy joq...”. ...Sóıtip, jaılap maǵan qaraı kele jatty. Men bul kezde ol kisiniń portretin bitirip, óziniń aıqara ashýly kitabynyń betine qoıǵam. Maǵan qarap: “Famılııań kim?” dedi. “Myrzalıev”. “Atyń kim?”. “Qadyr”. “Kim qoıdy bul atty?”. “Ákem qoıǵan”. “Moldalyǵy joq pa edi ákeńniń?”. “Azdap bolatyn edi” dedim. Osy ara­da Muhańnyń júzi jylyp: “Á, báse, atyńdy Qa­dyr dep qoıǵanyna qaraǵanda, sen qadyr túni týǵan bolýyń kerek” dedi. Sosyn salǵan sýretime qarady da, jaılap júrip bara jatyp jańaǵy úzilgen áńgimeni jalǵastyrdy: “...Endi bir stýdentter bolady. Bul balalar segiz aǵaıyndy ónerdi bir-birinen bólmeıdi. Bular ádebıetin zerdeleıdi. Mýzykaǵa da kóńil bóledi. Sýretin de umytpaıdy” dep óziniń daǵdyly mánerine basty. – Unatqan ǵoı siz salǵan sýretti... – Árıne, unatqan. Artynan baryp meniń ana “Jetisýda” shyqqan ózi týraly maqalam da esine tústi dep oılaımyn. Áýezovpen, endi, budan artyq aralastym, sóıttim-búıttim dep aıta almaımyn. Tek sol kisige qatysy bar bir jaǵdaıdy qaperge salsam bolatyn shyǵar. – Ol nendeı jaǵdaı? – Alpysqa tolǵanymda QazMÝ-ge kezdesýge shaqyrdy. Jıyndy akademık Qabdolov ótkizdi. О́zime sabaq bergen ustazym. Jaqsy ótkizdi. Qab­do­lovtyń aty Qabdolov qoı. О́te shepetılnyı adam edi. Qarsy kelýge bolmaıdy. Bylaı jaqsy kór­­gen adamyn jaqsy kóre beredi. Biraq abaı­la­ma­sań, kilt ete túsedi. Sóılep otyryp, ózi de men týraly aıtyp jatyr ǵoı, maǵan qıǵashtaı qadala qarady da: “Sen uly aqynsyń” dedi. Bul meniń múl­dem kútpegen áńgimem, túsime kirmegen nárse. Endi, uly aqyn degen tym úlken sóz ǵoı. Ári-beriden soń “Qadyrdyń dámesin qara!” dep elge kúlki bolýyń múmkin ǵoı. Biraq aıtylar sóz aıtylyp qaldy. Qabdolovqa qate aıttyń dep jáne qarsy kele almaısyń. Bir ǵana ilgeshek taptym. Jańaǵy sóziniń ishinde: “Men bul sózdi ómirimde ekinshi ret aıtyp turmyn. Bi­rin­shi ret Áýezovke aıtqanmyn. Ol kisiniń Lenın­dik syılyq alǵan kezi, bir kúni túnde sol tóńirekte qydyrystap júrsem, úıiniń terezesinen jaryq kórindi. О́zim aspırantymyn Muhańnyń. Ne bolsa da kirip shyǵaıynshy dep kóńilim shaýyp ketti de, esikti qaǵyp edim, ózi qarsy aldy. Úı toly qonaq. Sonda qushaqtap turyp: “Muha, siz uly adamsyz” dep aıtqanmyn. Sol ýaqytta túngi saǵat 3 bolatyn. Sodan keıin sizge aıtyp turmyn” – deıdi Zeı­na­ǵań. “Sizge” deıdi, “saǵan” demeıdi. “Qap áttegen-aı!” dep shynymen qysylyp qaldym. Mundaı sózdi du­rys túsinbeı de qalatyn adamdar bar ǵoı. Bir mezgilderde maǵan da sóz kelgen kezde: “Aınalaıyn, balaqaılarym, dostarym, ini-qaryndastarym, zaman ózgerdi ǵoı”. Qatty ózgerdi. Qazir jurt buryn túngi saǵat 3-te aıtatynyn kúndizgi 3-te de aıta beretin boldy ǵoı” dedim. Osy kezde Zeınaǵań kúlip jiberdi. Otyrǵan el de jadyrap máz bolysyp jatyr. Sóıtip, endi, artyq, asyra maqtaýdy jýyp-shaıǵanym ǵoı. Áıtpese, Áýezovpen qatar atalǵandy kimniń ishi jek kóredi deısiń. Álgi senderdiń “Qadyrdyń aıt­qyshtyǵy” dep júrgen nárseleriń de osyndaı qysyltaıań sátterde týatyn bolar. – О́zińiz ádebıetke endep kelgen alpysynshy jyldardyń ádebı aýanyn azyraq kózge elestetip ótseńiz? – Sol jyldarda ádebı aıtys-tartystar kóp bolatyn. Aldymyzdaǵy aǵa býyn sondaı kúresterde shynyqqan ǵoı. Alpysynshy jyldardyń basy ǵoı deımin. “Juldyz” jýrnalynda jaýapty hatshy, odan soń orynbasar bolyp júrgen kezim. Sábıt Muqanovtyń “Eseıý jyldary” degen memýarlyq romany tóńireginde kóp daý-damaı boldy. Meniń bilýimde bul óte qundy kitap, óz zamanynyń kóptegen shyndyqtaryn ashyp aıtqan osynda. Goloshekındi shyn máninde áshkerelep, ákesin tanytyp eń birinshi soıǵan da Sábıt Muqanov. Osy kitapty marksızm-lenınızm ınstıtýtyna resen­zııalatyp, Jazýshylar odaǵy bir aıǵa jýyq tal­qy­lady. Úlken aǵa býynǵa birdeńe deý qıyn. Eki daıǵa bólingen aıtysta bet jyrtysqan qatty sózder de bolyp qalǵanyn nesin jasyraıyq. Ol zamannyń ólsheminde biz áli bala edik. Shetterinen myqty qazaqtar. Odaq tóraǵasy Ǵabıden Mus­ta­fın. Jumaǵalı Saın óte ótkir, ádil adam edi. Par­torg boldy. “Juldyz” ben “Qazaq áde­bıe­tiniń” bas re­daktorlary Nurpeıisov pen Nur­sha­ıy­qov. Aı­tystyń aqyry SK-ǵa jetip, kópshiligi oryn­darynan alyndy. Barlyǵyn aýystyrdy. Solardyń arasynda túk jazyǵy joq mende jumyssyz qaldym. – Bul áli balalarǵa jazyp júrgen kezińiz be edi? – Alty aı jumyssyz otyrǵanda qalamaqymen jan baqtyq. Úıdiń ishine jumyssyz qalǵanymdy da bildirmedim. Tańerteń jumysqa kettim dep shyǵyp ketemin de, kitaphanaǵa baryp oqımyn, óleń jazamyn. Qalamaqy jaqsy ǵoı ol kezde, sony jalaqym sııaqty jeńgeńe ýaqtyly berip turamyn. Al óleń jaıyna kelsek, lırıkalarym jarııalanbaıdy. Lırıkam túsinistikpen qabyl­dan­baǵan soń balalarǵa arnap jaza berdim. Úlkender túsinbese de, aınalaıyn balalar jaqsy, meniń óleń­derimdi kútip aýyzdaryn ashyp otyrady. Ja­qynda shyqqaly jatqan 20 tomdyǵymnyń alǵashqy eki kitaby balalar poezııasy: “Kúmis qońyraý”, “Altyn omyraý”. Balalarǵa áli de jazǵym keledi. Tu­manbaı da renjıdi “Baldyrǵanyma” óleń bermeı kettiń dep. Men jaqsy tóleımin dep te qyzdyryp qoıady. Aqsha kerek ekenin biledi ǵoı. – Sóıtip, kádimgi úlkender poezııasyna qalaı aýystyńyz? – Bastapqyda lırıkamdy jurttyń nege túsin­be­genin men qazir túsinetin boldym. О́ıtkeni, sh­a­ma­dan tys kóp oqyp qoıǵam, kóp bilip qoıǵam. Bas­qa ádebıet úlgileri, basqa kózqaras sovettik qa­zaqtyń ıdeologııasyna kelińkiremegen. Dili men dástúrine kelse de, ozyp ketip jazylǵan dúnıeler. Úlken lırıkany qoıa turǵanym sol edi. Bir kitap aparyp tapsyryp edim, ony bastyra almadym. Tumanbaı ol kezde menen buryn “Stýdent dáp­terimen” tanylǵan. Jumekenniń eki kitaby shyqty, “Balaýsa”, odan keıin “Sybyzǵy syry” degen. Álgini oqysam ózimniń óleńderim sııaqty. Rýhy bir, kózqaras-paıymy bir. Ekeýine de resenzııa jazdym. О́zin áli tanymaımyn. Osydan soń eski jyndarym qaıtadan oıandy. Tabandap otyryp “Oı ormanyn” jazdym. Sony “Jazýshy” baspasyna aparyp tapsyrsam, Qulanbaı Kópishev degen aqsaqalymyz bar edi, sol kisi 200-300 joldaıy kádege asady, qalǵany jaramaıdy dep resenzııa jazyp beripti. Sodan qoljazbany Jazýshylar odaǵynda kádim­gi­deı talqylaýǵa saldyq. Ábý Sársenbaev, Ǵalı Ormanov, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyr­bekov, jastardan Tumanbaı men Jumeken, bári qatysty. Jarııalaý kerek degen sheshim qabyldady. Sol qaǵazy mende áli kúnge deıin saqtaýly. Úlken lırıkaǵa qaıtyp oralýymnyń mán-jaıy osyndaı. – Odan soń “Dala dıdaryn” jazdyńyz ǵoı... – Osy “Dala dıdaryna” Ilııas Omarovtyń yqylasy aýdy. Ondaı zııalylar sırek. Ǵabıt Músirepovtiń “Oıanǵan ólkesi” týraly “Qazaq ádebıetinde” qos bettiń podvalynda kóldeı maqala bastyrǵan. Partııa qyzmetkeri jazdy dep eshkim oılamaıdy. Sol kisi jańa shyqqan “Dala dıdaryn” suratyp Jaısańbek Moldaǵalıevtan sálem aıtyp­ty. Berip jiberdim. Eki-úsh kún ótkende Ile­keń tele­fon soqty. Ol kezde Gosplannyń tóraǵasy. “Qa­dyr, aınalaıyn, Ilııas degen aǵań ǵoı, sen bú­gin keshke bizdiń úıge kelseń qaıtedi?” dep adresin aıtty. Tólebaev kóshesinde turady eken. Bardym. Qys ishi. Ekeýmiz otyryp áńgi­melestik. Aldymyzǵa úıeme tabaq et keldi. Bir kezde: “Qazaq osylaı suraıdy ǵoı. Renjime. Osy sen qaı jerdiń bala­sy­syń?” dep surady. Aıttym: “Jympıty degen jerdenmin”, dedim. “E-e, Alashorda ornaǵan elden ekensiń ǵoı. Áı, báse, myna kitaptaǵy óleńderdiń ta­myry qaıda jatyr dep oılap edim. Al endi men saǵan aıtaıyn. Men paıǵambar emespin, áýlıe emespin, biraq osy Alashorda túbinde aqtalady”, dedi. Alpysynshy jyldardyń ortasynda aıtqan sózi. О́zin Almaty kınostýdııasyna basshy qylyp jibergende sol mekemeni bara sala “Qazaqfılm” etip jibergen Ilekeń ǵoı. Buryn Almaty kı­no­stýdııasy dep atalatyn.Ultqa janashyrlyq sol emes pe. Kitabymdy oqyǵanda pikirlerin qa­ǵazǵa ja­zyp otyrypty. 15 betti toltyrypty. Úıge kelip oqy­sam, keremetteı pikir. Meni tiri klassık qylyp qoı­ǵan. Máshınkege basyp edim, on shaqty bet ma­qala bolyp shyqty. Sodan álgini qoltyǵyma qy­syp “Lenınshil jastaǵy” jigitterge barmaımyn ba. Bári oqyp, áı, mynany biz basaıyq deıdi. Ile­keń de jarııalap jatsa, bereıik dedi. Sol maqala “Qa­­dyrǵa hat” degen atpen jarq ete túskende men 31 jasta edim. Dúrildep shyǵa keldik. Úlken kisi­ler­diń qasy men qabaǵynyń arasynda, esebinde júrdik. – Alyptardyń alaqany alǵaýsyz aıalapty. Qandaı baqyttysyz, Qadyr aǵa! Qos Ǵabańmen qalaı boldyńyz? – Ǵabıt pen Ǵabıden aqsaqaldardyń orny men úshin erekshe. Ekeýine arnaǵan “Eki shal” degen óleńim de bar. Qara shal. Sary shal. Ekeýi de ákem­men qurdas. Ásirese, Ǵabıden. Ǵaba, kóke, áke dep qa­latynmyn. Oqyǵany az bolsa da, sondaı da­nysh­pan adam edi. Jáne taza. Qalanyń syr­tyn­da, Qarǵalyda turdy. Birde Súleev degen jigit ekeý­miz Jazýshylar odaǵynyń erteń bolatyn pre­zı­dı­ýmyna shaqyra barsaq, Ǵabań aýlasynda qoı jetelep júr. Bir qolynda taıaǵy. Meni kórip qýanyp ketti. Aqyry sol qoıyn soıysyp, qýyr­da­ǵyn jep, máre-sáre bolyp qaıtqanbyz. Sodan jyl jarymdaı ýaqyt ótkende bir kúni Odaqtyń al­dyna barsam, jazýshylar toptalyp tur eken. Ǵabıden aǵa maǵan sol arada: “Bizdiń qazirgi jastar úlkenderdi saǵynbaıtyn bolyp barady”, degendeı bazyna aıtty. Áke-bala bolyp júrgen adamdarmyz, sóz ańǵaryn túsine qoıdym da: “Ǵabe, ne dep tursyz? Siz adamdy aıtasyz. Adam turmaq men keı­de qoıdy da saǵynamyn”, dedim. Sondaı bir taýyp qaljyńdaıtynym bar meniń baz-bazynda. Ǵabań da neni meńzep turǵanymdy bilip, áı, bir máz bolyp rahattanyp kúldi. Sosyn aıtty: “Áı, Qadyr, shy­nym­dy aıtaıyn ba, tap sol qoıdy qazir men ózim de saǵynyp júrmin”, dedi. Aǵalarmen ázilimizdi de, kóńilimizdi de jarastyrǵan shýaqty dáýren eken ol da. Ǵabıt aqsaqal ustamdyraq boldy, kóp syr asha bermeıtin. Alty aı jumyssyz otyrǵanymda Odaqqa qyzmetke alǵan. Syrbaz, kıimge bap. Bir baıqaǵanym, kún saıyn kástóm ózgertedi. Dúı­sen­bide bir bólek, seısenbide basqasha, ár kún­niń óz kástómi bar. Soǵan kózim úırengeni sonshalyq, Ǵabeńniń ústindegi kástómine qarap qaı kún ekenin biletin boldym. Keıinirek Ǵazıza apaıǵa úılendi. Ol bizdiń aýyldyń qyzy, maǵan apaı. Sony biletin Ǵabeń maǵan qýaqy meıirimmen qarap, qaljyń aıtyp qoıyp júrdi. Baldyz qataryna qosqan syńaıly. Úlken kisimen ázildesip oınaý ońaı sh­a­­rýa emes endi. Jáne kimmen? Marqasqa Mú­sire­pov­tiń ózimen! Degenmen, birte-birte meniń de etim úı­rene bastady. Sodan kele-kele Ǵabeń maǵan “svo­lysh” deıtindi shyǵardy. Kádimgideı. Tamsap, bap­tap aıtady. Keıde oryssha dıksııasymen. Bul endi ózi onsha jaqsy sóz emes qoı. Renjıin desem, taǵy renjı almaımyn. Qazaq súıgenin “shunaǵym” deıdi emes pe. Ǵabeń de sóıtedi eken. Meniń bir óle­­ńimdi oqyǵan nemese tyńdaǵan kezderde. Bastapqysynda, Batys Qazaqstandy aralaǵanda Aqtóbede bolǵanbyz. Sondaǵy keshte men alǵash ret “Bir jamany, bir jaqsysy” deıtin óleńimdi oqydym. Banketke bara jatsaq, Ǵabeń maǵan qarata náshteı sozyp: “Svo-o-loch!” degeni. Biraq bul joly “svo­lyshtyń” syryn túsinbeı qaldym. Birte-birte ańdap baıqasam, ol maǵan súısingende, rıza bolǵan kezinde aıtatyn sózi eken. Osynyń tobyqtaı túıini mynadaı. Alyptar tobynyń osy aqyrǵy tuıaǵy qaıtys boldy ǵoı. Sonda men biraz jyldarǵa deıin Ǵabeńniń osy “svolyshyn” saǵynyp júrdim. Músirepov aqsaqal syrtqa pań kóringenimen, meniń shyǵarmashylyǵymdy da qadaǵalap júripti-aý. Memlekettik syılyqqa usynylǵan “Jeruıyq” degen kitabymdy qoltańbammen bergem. Sonyń ishinde balalyq, jigittik, kárilik týraly lırıkalyq sheginis boldy. Osy óleńderdi jatqa oqıdy eken. “Boz dala” deıtin óleńimdi jaqsy kórip, jazý­shy­lardyń tilge arnalǵan plenýmynda jasaǵan baıandamasynda bastan-aıaq mysalǵa keltirdi. Jalpy, Ǵabeń sózdiń qoldanysyna óte qatty mán beretin. Artynan qarasam, syılaǵan kitapta­rym­nyń bárin qaryndashpen syzyp turyp oqyǵan. “Taımanovym Imanov bop tirildi” degen óleń jo­lyna lep belgisin qoıypty. Keıin osy óleńderdiń árqaısysy úshin Ǵabeńniń bir-bir “svolyshyn” estigenimdi eske túsirdim. – “Bizdiń tarıh ol da bir qalyń tarıh, Oqýlyǵy jup-juqa biraq taǵy...” Qadyr aqyn óz zamanynyń osy tektes ashy shyndyqtaryn astarlap aıta bilýimen de halqyna, qazaǵyna qadiri artty desek, biz de shyndyqtan alys ketpespiz. – Shyndyq degen de kıeli uǵym ǵoı. Ásirese, ádebıettegi shyndyq. Bizdiń qazaq ádebıeti Keńes ókimetiniń tabanynda eń qatty zardap shekken ádebıet dep esepteımin. Jáne baǵalanbaǵan ádebıet. Áýezovtiń jóni bólek. Zamana shyndyǵyn aıt­­qyzbady. Áıtpese ana Maǵjandar shyndyqty shyńǵyrtqan surapyldyń ózi emes pe. Jan­sú­girovtiń prozasyndaǵy ashy aqıqattar. Sabazyń shynymen-aq sottaýǵa bolatyn shyndyqtardy jazǵan eken. Tabıǵatynan myqty aqyn Jarokov sanaly túrde 1917 jyldan aryǵa barmady, bergisiniń de betinen qalqydy. Shyndyqty aıta almaǵanyna kúıingen Qasymnyń aqyndyq qudiretpen shyrqyrap jazǵan jyrlary báribir máńgilik bop qaldy. Birdeńeni aıta bilýdiń ózi ıntellektýaldyq órege baılanysty ǵoı. Jaqsy jazýshynyń biri Berdibek Soqpaqbaev edi. Syrlastyǵymyz bar. Keıde kezdeskende: “Be­ke, ne jazyp júrsiz?” dep suraımyn. Sonda aı­ta­dy: “Áı, Qadyr, sen qyzyqsyń. Ne jazasyń? Úki­­­­­met­ke tek qana ótirik kerek, al maǵan tek qana shyn­dyq kerek. Meniń shyndyǵymdy ol jaz­dyr­maı­dy, onyń ótirigin men jazǵym kelmeıdi”, deıtin. Solaı bola tursa da: “Shyndyq ta jótel sııaq­ty Jybyrlap turar tamaqta”, dep júrip biraz nárselerdi aıtqan sııaqtymyz. О́leńderimniń aforızmge jaqyndyǵy da sol aqıqatty aıt­qysh­tyqtan bolsa kerek. Meniń sol shyndyǵymdy sol kezderde-aq qaltqysyz uqqan halqyma raqmet. Qurdasym Orazaqyn Asqar: “Qazaqta “halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy” degen sóz bar. Odan keıin “Abaı aıtsa, qate aıtpaıdy” degen sóz boldy. Endi “Qadyr aıtsa, qate aıtpaıdy” degenge kelippiz” dep jazdy. Áleýmet osylaı baǵalap jatsa ne isteımiz? Kónemiz. Ádebı kredo degen bolady. Meniń shyndyqty aıtýym sol shyǵar. – Aqynym, abyzym dep ózińizdi ardaq tutqan, alaqanǵa salǵan halqyńyz úshin ádebıette ǵana emes, ómirde de qaıratkerlik etip kúresken kezińiz boldy ma? – Alǵashqy Konstıtýsııamyzdyń jobasy tal­qy­lanǵanda til jónindegi tarmaqty ótkizý óte qı­ynǵa tústi. Men onda Joǵarǵy Keńestiń depý­ta­­ty­myn. Surapyl pikirtalas. Aldymen Zamanbek bas­­tady, Nurqadilov. Sosyn bir orys, odan keıin bir qazaq. Osylaı alma-kezek aıtysý. Qazaqtyń aı­ta­­­tyny: Memlekettik til bireý bolsyn, ol qazaq ti­li bolsyn. Orys-tildiler buǵan qarsy. Ábden qy­syl­ǵan kezde Nursultan Ábishuly: “Qadeke, siz sóı­­­leısiz be? Sóıleńizshi!” dedi. “Sóıleımin”, dedim. Eki nárseni aıttym. Bir orys áıeli “Kom­so­moles Ýkraıny” degen gazetke jazypty: Meniń balam orys. О́ıtkeni, áke-sheshesi biz oryspyz. Orys klasynda oqıdy. Barlyq pánnen bes. Ýkraın tilinen tórt. Sol úshin balam altyn medal ala almaıdy. Nege meniń balam ýkraınsha oqýy kerek?.. deı kelip: “Komý nýjen etot nıkomý ne nýj­nyı ýkraınskıı ıazyk?” dep aıaqtaıdy... Ame­rıkanyń áskerı attashesi Ýkraınaǵa 3 jylǵa qyzmetke kelipti. Eki jylda ýkraın tilin úırenipti. Endi bir jyldan keıin ketedi. Soǵan qaramastan úırenip otyr. Osyny aldyńǵy mysalmen salys­ty­ra kele, “Okazyvaetsıa komý-to nýjen ýkraın­skıı ıazyk”, dedim. Men onsha batyr adam emespin, biraq logıkań myqty bolsa, qarsylasyńdy kádimgideı qyjyrtyp, tize búktirýge bolady. Sózim depýtattarǵa qatty áser etti. Endi, ýkraın, basqa ulttardan da depýtattar otyr ǵoı. Solardyń ishterinde buǵyp jatqan qyjyldaryn oıatyp, qazaqqa odaqtas etip shyǵardym. Kanadanyń bir jazýshysy bar. Seton-Tompson degen. О́ńsheń haıýanattar jaıly jazady. Sonda bir kıiktiń laǵy ıtten qashyp ańshynyń butynyń arasyna kelip tyǵylady. Baıqaısyń ba? Sóıtip, aman qalady. Muny orys depýtattarǵa qaratyp aıttym. “Aý, osy senderdiń baıaǵy Dobro­lıýbov­taryń, Chernyshevskııleriń qaıda ketken? Myna qazaqtyń tili eliktiń laǵy sııaqty arasha surap tur ǵoı senderden”, dedim. – Ońdyrmaı aıtqan ekensiz. – Sonymen, daýysqa salyp jibergende, sonda 93% alǵanbyz. – Bul endi aqyndyqtan góri aqylmandyqqa kóbirek kelgendeı eken. – Qalaı bolǵanda da, munymdy halqymnyń, qazaǵymnyń aldyndaǵy perzenttik paryzdy mysqaldaı bolsa da aqtap óteýim ǵoı dep oılaımyn. Elbasymyzdyń da árkez: “Qadeke!” dep qurmettep, umytpaı, elep-eskerip júretini de osyndaı jaılardan bolar. – Áńgimeńizge rahmet, Qadyr aǵa. Jetpis besińiz qutty bolyp, elińizben birge jasaı berińiz!

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL