Jańa tehnologııa izdeniske bastaıdy

Alataýdyń bókterinde Qaı­nar degen aýyl bar. Uıadaı ǵana eldi mekenniń tynys-tirshiligi osyndaǵy Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tirshiligimen sabaqtas. Elimizdegi osy salamen aınalysatyn ınstıtýt­tyń qurylǵanyna 65 jyl bo­lypty. Osy merzimde ǵalymdar qanshama jol­basshy boldy de­seńizshi. Jaqynda munda ekinshi nan sanalatyn kartop daqylynyń jańa túrin óndiriske engizý má­se­lesin kótergen halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótip, onda óńir dıqandary­men birge shet memleketterden kelgen mamandar kartop, kók­ónis jáne baqsha daqyldaryn óndirýdegi ǵylymı zertteýler­diń qazirgi jaǵdaıy men bola­shaǵy jaıly sóz qozǵap, tájirıbe almasty. Atalǵan ınstıtýttyń egistikteri men jylyjaılaryn ara­laǵandar jańa tehnologııamen jaıqalyp ósken kartoptyń túr-túrin kórdi. Elimizde 170 myń gektarǵa kartop egilse, sonyń 34 myń gektary jetisýlyqtar enshisinde eken. As atasynan kem túspeıtin kartop daqylyn jyl saıyn sharýalar kóptep egýdi qolǵa alǵan. Máselen, ótken  jyl­y ǵana 165 sentnerden ónim alǵan dıqan qaýymy bul mejeni 585 myń tonnaǵa jetkizip, sa­pa­ly kartop jınaǵan. Bul jańa tehnologııa men sharýager­lerdiń tynymsyz tirliginiń jemisi ekeni túsinikti. Ǵylymı jumyspen aınaly­syp, ónimdiligi mol, ekologııa­lyq taza ári tózimdi tuqymdy oı­lap tabýǵa den qoıǵan ǵalymdar eń­begi erekshe. Ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń bul baǵyttaǵy jumy­sy orasan deýge bolady. Qazaq­standyq kartop ósirýmen aınaly­satyn sharýalardyń 60 paıyzy dál osy ǵylymı ınstıtýt ósirgen tuqymdardy paıdalanyp keledi. Jaıqalǵan alqaptaǵy jańa tehnologııamen tanysý barysynda búgingi izdenistiń naqty jumys­pen jalǵasqanyna kóz jetkizildi. Instıtýt ıgiliginde ǵylymı ju­myspen shuǵyldaný úshin bólin­gen 450 gektar alqaptyń 200 gek­tary sýarmaly. Al, 60 gektarǵa kartop, 30 gektar alqapqa kókónis otyrǵyzylyp, tamshylata sýarý arqyly gektar berekeliligin art­tyrýdyń jańa tehnologııasy qoldanylǵanyna da jınalǵandar óz baǵasyn berdi. Sońǵy jyldary ǵylymı ju­myspen aınalysý úshin 332 mln. teńge ınvestısııa tartylypty. Osy qarjynyń bir bóligine sa­ly­nyp jatqan jylyjaıdaǵy zert­hanada kartopty ártúrli aýrýlardan saqtandyrý jáne sapalyq quramy tekseriledi. Osylaısha bastapqy tuqym negizi qalanady. Jáne tuqym sapasyn joǵary dá­rejege jetkizý qatar júrgiziledi. Taza, elıtaly kartop, kókónis, baqsha daqyldarynyń tuqymda­ryn molaıtý máseleleri osylaı jalǵasatynyn aıtqan jón. Soń­ǵy jyldary ınstıtýtqa 50 mln. teńge qarjy bólinip, agrotehnı­kalyq sharalarǵa qajetti jańa tehnıka satyp alynǵan. – Kartoptyń jańa tuqymdary ǵylymı ortalyqta salynyp jat­qan zaýytta óndiriletin bolady. Qazirgi kezde nysan qurylysy qarqyndy. Taıaýda qurylys aıaq­ta­lyp, paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde. Mundaı zaýyt TMD elderinde joq. Tek, Kanada men Saýd Arabııasynda bar, – deıdi ob­lystyq aýyl sharýashylyǵy de­par­tamentiniń bastyǵy Baǵdat Álıev. – Semınarǵa qatysqandar ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń kók­ónis ósirilgen alqaptary men jy­lyjaılaryn aralap, bar jumys­ty kórdi. Jalpy, kókónis tuqy­myn kóbeıtýde birqatar túıindi máseleler bar desek, maman tap­shylyǵy, ǵalymdardyń kóz maıyn taýysyp, seleksııalyq jumysty jyldap júrgizgeniniń nátıjesin­de alynǵan tuqym kóbine qolda­nysqa ótpeıdi. Atalǵan máseleni sheshý úshin tuqym sharýashyly­ǵyn qurý qajet. Bul árıne mem­lekettiń qoldaýynsyz sheshilmeıdi, – deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Saılaýbek Babaev. Ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń qol jetkizgen taǵy bir eleýli jetistigi seleksııalyq jumys júrgizýge arnalǵan jylyjaı kesheni. Jańa tehnologııanyń bar múmkindigi qarastyrylǵan gelıo- jylyjaı Ońtústik Koreıa tehno­logııasymen boı kóteripti. Ǵa­lym­dar qyzanaq, qııar jáne bu­rysh­tyń san túrin osy jerge otyr­ǵyzyp, kútip-baptaýda. Ǵylymı-tájirıbelik konferensııada kartop, kókónis jáne baqsha daqyldaryn óndirýdegi ǵylymı-zertteýlerdiń qazirgi jaǵ­daıy men bolashaǵy jóninde shet elden kelgen mamandar men sharýalar pikir almasyp, tájirıbe bólisti. Azyq-túlik molshylyǵyn jasaý múmkindikterin alǵa qoı­ǵan keńestiń tıimdiligin oǵan qatysqandar erekshe aıtty. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy, Qarasaı aýdany.