Tótenshe jaǵdaı

ONDAǴY YQTIMAL OQIǴALARDYŃ ALDYN ALÝDYŃ BASTY KILTI – TIIаNAQTY ÁZIRLIKTE Qazaqstannyń táýelsizdikke qol jetkizýi, qoǵamdyq qatynastardyń barlyq negizderiniń tereń betburysy halyq pen aýmaqtardy tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵ­daı­lar­dan qorǵaý júıesin qaıta qurý qajettiligin talap etti. Osy oraıda elimizdiń tótenshe jaǵ­daılardan qorǵaý júıesinde ne jasaldy, qandaı sharalar qolǵa alyndy, jalpy, táýelsizdik jyldarynda ne istelindi degen suraqpen Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Vladımır Bojkoǵa joly­ǵyp, atqarylǵan jáne alda turǵan keleli mindetter týraly suqbattasýdyń sáti tústi. – Vladımır Karpovıch, tótenshe jaǵ­daılardan qorǵaný júıesiniń qa­zirgi deńgeıine kóterilý kezeńi Táýel­siz­dik jyldarymen tuspa-tus kelgeni anyq. Osy oraıda onyń qalyptasý joldaryna kóz júgirtip ótseńiz? – TJ-nyń aldyn alýdyń jáne olardy joıýdyń tıimdi júıesin jasaý isindegi al­ǵashqy qadam «Qazaq KSR Qaýipsizdik ke­ńesin qurý týraly» Prezıdent N.Nazar­bae­v­tyń 1991 jylǵy 21 tamyzdaǵy Jar­ly­ǵynan bastaldy. Soǵan sáıkes respýblıka halqy men aýmaǵyn avarııalardan, apattardan jáne dúleı zilzalalardan qor­ǵaý ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý faktorlarynyń biri bolyp tanyldy. Osy Jarlyqpen Tótenshe jaǵdaılardyń memlekettik komıssııasy tý­raly ereje bekitildi. Memlekettik bas­qa­rý­d­yń búkil júıesin qaı­ta qurý barysynda 1995 jyl­ǵy 19 qazanda eli­mizdiń tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tó­ten­she jaǵdaılar já­ne Azamattyq qorǵanys sa­la­syndaǵy ýákiletti or­ta­lyq atqarýshy organ retinde – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Tóten­she jaǵdaılar jó­nin­degi mem­lekettik komıteti (TJMK) quryl­dy. Burynǵy memlekettik qalalyq tehnıkalyq qadaǵalaýdyń fýnksııalaryn jáne ókilettigin TJMK-ǵa berý, odan ári Memlekettik órtke qarsy qyzmetin TJMK quramyna engizý salany qaıta qalyptastyrýdyń kelesi kezeńi – TJMK fýnksııalarynyń keńeıýi jáne onyń qurylymynyń nyǵaıýy kezeńiniń bastamasyn bildiredi. Sonan keıin TJMK Tótenshe jaǵdaılar komıteti, odan keıin Tótenshe jaǵdaılar agenttigi bolyp qaıta quryldy. Prezı­denttiń tapsyrmasy bo­ıynsha 2008 jylǵy 22 qańtardaǵy Qaýip­sizdik keńesi otyrysynda 2008-2009 jyldary TJM júıesinde ákimshilik reforma bolyp, ol ortalyq apparat jáne oblystardaǵy dara basshylyq rólin úılestirýdi barynsha kúsheıtip, jańa, fýnksıonaldy utymdy qurylym qurýǵa múmkindik berdi. Táýelsizdik jyldarynda birqatar iri jobalar oıdaǵydaı iske asyryldy. Olar­­dyń arasynda Almatynyń taý bók­terin­degi Medeý shatqalyndaǵy sel bóge­ti, Oń­tús­tik Qazaqstan oblysyndaǵy Syr­darııa óze­nin­de sý tasqynyna qarsy Kóksaraı sý rettegishi alǵashqy kesheni­niń iske qo­sylýy, «Astana qalasyn Esil ózeniniń tas­qyn sýy basýynan qorǵaý» kesheniniń jo­ba­lyq qýat­­qa shyǵýy, Shýche-Býrabaı ký­rort­ty aı­ma­ǵynda úsh zamanaýı órt són­dirý depo­sy­nyń jáne Astanada TJM sport kesheni qury­lysynyń paıdalanýǵa berilýi erekshelene tústi. Tótenshe jaǵ­daı­larda shuǵyl medı­sı­nalyq den qoıý júıesine túbegeıli óz­geris engizildi. «Qa­zaq­stan temir joly» UK AQ-pen birge «Den­saýlyq» jáne «Jár­dem» emdik-dıagnos­tıkalyq po­ıyz­dar jiberildi. Al aǵymdaǵy jyly úshin­shi medısınalyq poıyz jiberý jos­parlanyp otyr. Memleket basshysy TJM enshiligine apattar medısınasynyń emdik bazasyna aınalǵan 16 gospıtaldy berý týraly sheshim qabyldady. Elimizdiń barlyq aımaq­tarynda apattyq medısınany qurý, klı­nı­­kalyq bazany jasaý tótenshe jaǵdaı­lar kezinde zardap shegýshilerge jedel kó­mek kórsetýdiń tıimdi tetigin qalyptas­ty­rý­ǵa múmkindik berdi. TJM avıaparkin kúsheı­tý jónindegi Prezıdenttiń sheshimi ýaq­tyly jáne oryndy boldy. Memleket bas­shy­sy mınıstrlikke elimizdiń strate­gııa­lyq obektileri jáne halyq qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etý boıynsha naqty tap­syr­ma­lar berdi. Osy tapsyrmalardyń oryn­dalýy bizdiń memle­keti­miz­diń joǵar­ǵy qundylyǵy retindegi ha­lyqtyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý jáne tótenshe jaǵdaılardan halyqty senimdi qorǵaý boıynsha basty mindetti sheshedi. – Qutqarý jáne órt tehnıka­lary­nyń sany jáne sapasyna jıi syn aıtylyp jatady, órtke qarsy qolda­nylatyn arnaıy maqsattaǵy tehnı­ka­lardyń sapasy qandaı? – Búgingi kúni órt-qutqarý bólimshe­ler­diń tehnıkalyq qaıta qarýlanýy bo­ıynsha belgili nátıjelerge qol jetkizildi, bul, sóz joq, jedel den qoıý jáne halyqqa qyzmet kórsetýdiń sapaly kór­set­kishterin joǵary­la­týǵa mindetti túrde áser etedi. Astana já­ne Almaty qala­la­ry­nyń, o­b­lys­tardyń órt­ke qarsy qyzmet organdary bólimshe­le­rin­de ártúrli maq­sattaǵy 2591 tehnıka, onyń ishinde negizgi jáne arnaıy 1769 órt avtomobılderi jáne qosalqy 822 tehnıka bar. Jedel qutqarý jasaqtary joǵary ótim­­di arnaıy qutqarý tehnıkasymen qam­ta­­masyz etilýde. Tótenshe jaǵdaılar ornyna qut­qarýshy bólimsheler men jabdyqtardy jetkizýge, tirkemeni tirkeýge alýǵa, adamdar men júkti tasymaldaýǵa arnalǵan KamAZ baza­syn­da avarııalyq-qutq­a­rý­shy 14 avto­kólik, to­pyraqta, shalshyqty jer­de, sýsy­ma­ly qum­da jáne qalyń qarda júretin Nıva (Bronto-Marsh 1992) bazasynda joǵa­ry ótimdi qutqarýshy 9 avto­kólik, jolsyz, sý tasqyny, qarly boran, qu­la­ma jáne jappaı qıraý jaǵdaıynda tóten­she jaǵdaılar orny­na qutqarýshy bólim­she­ler men jab­dyqtar jetkizetin, tirkeýge ala­tyn, súıre­gish jylan­baýyrly 14 tasymal­da­ǵysh bar. Sonymen qatar «Pegas» aýa jas­tyqty 5 keme de bar. Bizdiń mı­nıstrliktiń erekshe maqta­ny­shy – avıasııa. Dál osy bólimshe qıyn jerlerden azamat­tar­dy kó­shirýde, qa­ıy­rymdylyq kó­mek júgin jetkizýde ha­lyq­ara­lyq ope­­rasııa­lar­dy júr­­gizedi. Qa­zir­gi ýaqyt­ta TJM «Qaz­a­vıa­qutqarý» RMK ba­lan­synda 18 birlik avıa­sııa­lyq tehnıka, onyń ishin­­de 9 ushaq, 9 tikushaq bar. 2011 jyly «TREKOL» tobyndaǵy jolsyzda, bat­paq­ta júretin 4 kólik sa­typ alý josparlandy. Bu­lar jol­syzda, sý tasqy­nyn­da, boranda, zilzala jáne jappaı qıraý jaǵ­daıyn­da halyqty ol aı­maq­tardan jyldam kóshirýge, qutqarýshy­lar­dy, dáriger­ler men azyq-túlik jetkizýge qysyltaıań jaǵ­daıda izdeý jáne avarııa­lyq-qutqarý ju­mystary kezinde paıdala­ny­­la­tyn bolady. –  Astana, Almaty qa­lalarynyń bıik ǵımarattaryndaǵy órt kezinde órtti sóndirý jáne azamat­tardy qutqarý máseleleri qalaı sheshilýde? – Búginde respýblıkada 566 bıik ǵıma­rat­tar men qurylystar bar. Bizdiń elimizde de jaqyn jáne alys shetelderdegideı órt qaýipsizdigi máseleleri qurylysty jobalaý kezinde nazarǵa alynady, olar órtterdi ýa­q­tyly ańǵarý men sóndirýge, halyqty qaýip­siz kóshirýge baǵyttalǵan. Sonyń ishinde tútin­demeıtin basqysh alańy, tútinge qar­sy qor­ǵaý júıesi, kótergish sorǵymen ishtegi órtke qarsy sý qubyry, avtomatty órt dabyly jáne avtomatty órt sóndirý júıesi bar. Sonymen qatar bıik ǵımarattar órt bó­limsheleri jáne órt sóndirý qural­daryn jo­ǵarǵy qabattarǵa jetkizý úshin jedel­saty­men jabdyqtalǵan. О́rt sóndirý qyzmetiniń qo­lyn­da 85 avtobaspaldaq jáne 21 avtoıindi kó­tergishter bar, onyń ishinde 14 birliktiń 50-den 88 metrge deıingi bıiktikte qutqarý ju­mys­taryn júr­gizýge jáne órt sóndirý qural­daryn júr­gizýge múmkin­digi bar. Mınıstr­liktiń 2011 jylǵa arnal­ǵan bıýdjettik qar­jy­lan­dyrylýy sheń­berin­de túrli maqsat­taǵy órt avtomobılderiniń 80 birligin satyp alý kózdelip otyr, onyń ishinde avtomo­bıl­derdiń 14 birligi jumys jasaý bıiktigi 30 metr­ge deıin jetetin órt avtobas­paldaqtary. – Sizdiń oıyńyzsha, órt sóndirý qyz­metteriniń bólimsheleri Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń azamattary men ulttyq baılyǵyn qorǵaý boıynsha alǵa qoıyl­ǵan mindetterdi oryndaýǵa ázir me? – 2009 jyly Jenevada 187 eldiń qa­ty­sýy­men ótken zilzalalar qaýpin tómen­de­tý boıynsha jahandyq platformanyń 2-shi ses­sııa­synda zilzalalar qaýpin tómendetý bo­ıyn­sha qazaqstandyq platforma eń kóp fýnk­sıonaldy jáne tıimdilerdiń biri bolyp tanylǵany tótenshe jaǵdaılarǵa den qoıý salasyndaǵy Qazaqstan róliniń artyp kele jatqanyn aıǵaqtaıdy. Tájikstan, Qyr­ǵyz Respýblıkalarynyń tótenshe vedomstvo­lary, BUU gýmanıtar­lyq máselelerdi úı­lestirý basqarmasy Qa­zaq­stannyń Dúleı zilzalalarǵa den qoıý jáne qaýipti tómen­detý jónindegi orta­lyq­ty qurý bastamasyn qoldady, onyń qyzmeti 2010 jyly bastal­ǵan bolatyn. Sóıtip, sońǵy jyldary res­pýb­lıkanyń órt-qut­qarý bólimshelerin ınno­vasııalyq-tehnıka­lyq qaıta jaraqtan­dyrýdyń belgilengen nátıjelerine qol jetkizildi. Qazirgi zaman­ǵy talaptarǵa saı keletin órt sóndirýdiń jańa jáne tıimdi tehno­logııalary engizildi. О́rtke qarsy qyzmetti qaıta jaraq­tan­dyrý is-sharalarynyń iske asyrylýy jedel qyzmetterdiń órtterge jáne basqa tótenshe jaǵdaılarǵa den qoıýynyń ut­qyr­lyǵy men jedeldiginiń artýyna alyp keldi, ol óz kezeginde órtterdi oqshaýlaý men joıý ýaqytyn qysqartýǵa, olardyń saldarynan adam jáne materıaldyq shy­ǵyndardy tómendetýge múm­kindik beredi. – TJ mamandarynyń daıarlyq deń­geıi jóninde aıtyp ótseńiz? – Búgingi tańda Qazaqstanda órtke qar­sy qyzmet úshin bilikti mamandardy daıar­laýdy júzege asyratyn jalǵyz bilim or­dasy Tó­ten­she jaǵdaılar mınıstr­liginiń Kókshe­taý tehnıkalyq ınstıtýty bolyp taby­lady. Oqý tegin, oqýdyń búkil kezeńine kýrsanttar nysandy kıimmen, tamaqpen jáne jatyn orynmen qamtamasyz etiledi. Úmit­kerlerdi oqýǵa qabyldaý talap­ker­lerdiń aýmaqtyq Biryńǵaı ulttyq testileý orta­lyqtarynda alǵan sertı­fı­kattarynyń ne­gi­zinde jáne keshendi testileý nátı­je­leri boıynsha júzege asyrylady. Sondaı-aq talapkerler dene shynyqtyrý boıyn­sha synaqtar tapsy­rady jáne medısı­na­lyq tekseristen ótedi. Kýrsanttyń ıns­tıtýttyń kúndizgi bóliminde oqý merzimi merzimdi áskerı qyzmettiń ótkerilýine teńestiriledi já­ne 4 jyldy quraıdy. Bitirgennen keıin kýrsantqa órt sóndirý qyzmetiniń leıtenanty-arnaıy áskerı ataǵy beriledi. Sondaı-aq osy joǵary oqý ornynyń syrtqy bóliminde mınıstrlikte jumys isteıtin qyzmetshiler oqıdy. Sonymen birge órt sóndirýshi-qutqarý­shylardy kásibı daıarlaýda órt sóndirý memlekettik mekemeleriniń kásibı daıarlaý jáne oqý pýnktteriniń mektepteri mańyz­dy ról atqarady. Memlekettik órt sóndirý qyzmeti organdaryna qyzmetke alynatyn adamdar kásibı daıarlaý mektepterinde alǵashqy áskerı oqýdan ótedi. – Túrli tabıǵı apattar, mysaly, jer silkinisi yqtımal jerlerde qandaı aldyn alý sharalary júrgiziledi? – Mınıstrlik kún saıyn negizgi máli­metke engiziletin jáne basqarý organ­dary­na deıin jetkiziletin boljam alady. Eger TJ alǵashqy habary paıda bolsa komıssııa jınalyp, óz qorytyndysyn shyǵara­dy, jer silkinisiniń qaýpi bolǵan jaǵdaıda ol osyndaı oqıǵalarǵa den qoıý jospa­ry­na engiziledi. Mınıstrlikte den qoıý jos­pa­ry­na sáıkes barlyq is-sharalar pysyq­talǵan. Shyn máninde qaýip tóngen jaǵ­daı­da mınıstrlik turǵyndardy habardar etý sheshimin qabyldaıdy. Ol úshin dabyl­dar jumys isteıdi, qajetti arnalardy ustaý júıesi bar. Sonymen qatar mınıstrlik jyl sa­ıyn «Qys», «Kóktem» atty respýb­lıka­lyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵý­lar ótkizedi. Atalǵan oqý-jattyǵý­lar tó­ten­she jaǵdaılardyń memlekettik jú­ıe­si­niń jáne turǵyndardyń qysqy jáne kóktemgi kezeń jaǵdaılarynda yqtımal tótenshe jaǵdaılardyń saldaryn joıýǵa daıyndyǵy men múmkindigin arttyrý, kólik magıstraldary men tirshilikti qam­ta­masyz etý obektileriniń jumys isteý qabiletteri buzylǵan jaǵdaılarda qol as­tyndaǵy kúshterdi basqarý boıyn­sha orta­lyq jáne jergilikti atqarýshy organdar­dyń jumysyndaǵy úılesim­dilikti jetildirý; qysqy jáne kóktemgi kezeńdegi yqtı­mal tótenshe jaǵdaılar­dyń saldaryn joıý úshin qurylǵan ava­rııalyq-qutqarý qyzmetteri men qura­lym­darynyń sanyn, quramyn, maqsa­ty­na sáıkestigin jáne is-qımyldarǵa da­ıyndyǵyn, sondaı-aq mate­rıaldyq-teh­nı­kalyq resýrstar, energııa jabdyq­taý­dyń rezervti kózderiniń bar bolýyn jáne jaı-kúıin tekserý maq­satyn­da ótkiziledi. – Sizdi qandaı máseleler alańdatady? – Problemalarǵa qatysty aıtatyn bol­sam, ol birinshi kezekte, respýblıka aý­ma­ǵynyń tabıǵı tótenshe jaǵdaılarǵa joǵary ushyraǵyshtyǵy: 2700 muzdyq, 596 muzdaq jáne muzdyq kólderi, 5650 sel oshaqtary, 800-ge jýyq kóshkin oshaqtary, 120-dan astam syrǵyma qaýipti ýchaskeler, 852 sý tasqyny qaýpine ushyraýy múmkin ýchaske bar. Mınıstrlik maýsymdyq sý tasqyndaryna, selderge, syrǵymalar men kóshkinderge, órtter men jer silkinisterine qarsy turý ınfraqurylymyn damytý is-sharalaryn aýmaqtardy damytýdyń bes­jyldyq baǵdarlamalaryna, sondaı-aq oblystar, Astana jáne Almaty qalalary ákimdikteriniń strategııalyq josparla­ry­na engizý boıynsha jumys júrgizdi. Osy jumys oń áser beredi dep senemiz. – Táýelsizdik bizge ne berdi? – Prezıdent elimizdiń táýelsizdik jyl­daryndaǵy damýyn qorytyndy­laǵan­da óziniń 2011 jylǵy 28 qańtar­daǵy «Bo­la­shaqtyń irgesin birge qalaı­myz!» atty Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýynda el progresiniń jarqyn my­saly retinde 1994 jylmen salys­tyr­ǵan­da jan basyna shaq­qan­daǵy ishki jal­py ónim 12 eseden artyq ósip, búgingi kúni 9 myń AQSh dol­larynan asyp tús­kenin keltirdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy 20 jylynda mundaı nátıjege eshqandaı el qol jetkize almaǵan. Bul sandar damýdyń qazaqstandyq jolynyń – bos­tandyq, birlik, turaqtylyq, órken­deý sekildi qundylyqtaryn aıǵaqtaıdy. Ýa­qy­­ttyń osyndaı qysqa tarıhı merziminde Qazaqstannyń tótenshe qyzmeti de eleýli damýǵa qol jetkizdi. Osydan 20 jyl bu­ryn Mınıstrler kabıneti janyndaǵy komıssııa túrindegi tótenshe vedomstvonyń sany 4 adamdy quraıtyn. Búginde TJM qurylymy óziniń to­lyq­tyrylýy boıynsha alǵanda keńestik kezeńnen keıingi keńistikte oǵan teńes­ter mundaı qurylym joq. Mınıstrlik qura­my­na tabıǵı jáne tehnogendik sı­pat­taǵy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý, ónerkásiptik jáne órt qaýip­sizdigi, Azamattyq qor­ǵa­nys, memlekettik materıaldyq rezerv, apattar medısınasy qyzmeti, qutqarý avıasııasy salasyndaǵy mańyzdy memlekettik fýnksııalar biriktirilgen. Osy kóp fýnksıonaldy qurylym memleket­tiń azamattary men ekonomıkalyq áleýe­tiniń qazirgi zamanǵy tabıǵı jáne tehnogendik qaýipterden qorǵalýyn qamtama­syz etedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.