Qazaq kúresiniń qarymy

Qazaq kúresi – ulttyq tól sportymyz. Bizdiń kúres – esh­qandaı kúres túrlerine uqsa­maı­dy.  Búgingi tańda júrgizi­lip otyrǵan sporttyq-teorııa­lyq jáne ádistemelik zertteýler boıynsha qazirgi sambo, dzıýdo, erkin kúresterdegi negizgi aıla-tásilder qazaq kúres ónerinen alynǵany dáleldenýde. Iаǵnı, dástúrli kóshpeliler kúresi álem sporty­nyń damýyna zor úles qosty deýge bola­dy. Ásirese, belbeý paıdalanyp kúresý tásiliniń baı tájirı­besi Uly Daladan bastaý alyp, Shyǵys pen Batys elderine ta­ny­mal sport túri­niń alǵy­sharty­na aına­l­dy. Belbeý arqy­ly bel­desý­diń ózindik sıpaty bolǵan, ol belge oralǵan qaıystan ustap, tizesi ne ala­qany jerge tıgenge deıin kúresken. Bul kúres jyldamdyq, eptilik, kúsh jáne aıla-tásilderdiń keń dıa­pazondy qımyl-qozǵalysymen qyzyqty. Sondyqtan da onyń adamnyń kóńil-qýanyshyn arttyra­tyn, qanyn qyzdyryp, erlikke, eldikke baýlıtyn qasıeti bar. Biz, qazaq halqy joǵarydaǵy belbeý arqyly kúresýdiń negizin salǵan jurttyń birimiz. Buǵan mynadaı mysaldardy keltirýge bolady. Kóshpeliler kúresiniń bas­ty qaǵıdasy – ádilettilik bolǵan. Jeńim­pazdy anyqtaý kórermen halyqtyń kóz aldynda jarasym tapqan. Jarys erejesinde kú­resti uıymdastyrýshylar ony mez­gil jáne jer tańdamaı ótkizetin bol­ǵan. Kóshpeliler óneriniń jotaly bir salasy – qazaq kúresiniń tárbıelik mańy­z­y zor, ol ulttyq namysty qozdyryp, kórermenge asqan shabyt syılaıtyn qudireti bıik kúres ekenin tarıhtan bilemiz. Al búgin­de q­a­zaqtyń ulttyq sporty – kú­res eshqashan tirshilikten tys qalmaı, birge jasasyp, álem chempıonattaryn ótkize­tin deńgeıge deıin jetip otyr. О́tken HIH ǵasyrdyń aıa­ǵy men HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda saıyn dala tósinde saıran salyp, saltanat qurǵan babalarymyz Imanjúsip, Balýan Sholaq, Qajymuqan kúsh-qýatymen birge aqyl-parasatymen, aqyn­dyq-ánshiligimen de erek­shelenip, naǵyz ult maqtanyshyna aı­nala bildi. Qajymuqan babamyz tórt­kúl dúnıeniń eń myqty degen balýan­daryn tize búk­ti­rip, óz zamanyndaǵy kási­bı balýan­dyq­tyń bıik shyńyna kóterilip qana qoımaı, «musylman áleminiń bas balýany» degen ataqqa ıe boldy. Osyndaı kórnekti ókilderi álemdi moıyndatqan, tarıhtyń tarazysyna tú­sip, álem sportynan oıyp turyp oryn al­ǵan qazaq kúresiniń kóshi HHI ǵasyrǵa da aýmaı-talmaı jetti. Sál sheginis jasa­saq, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń janyn­daǵy Dene tárbıesi jáne sport komıteti alqasynyń sheshimimen 1972 jyly qazaq kúresinen tuńǵysh ret 12 balýan «Qazaq KSR-iniń sport sheberi» ataǵyna ıe boldy. Qazaq kúresinen ádistemelik oqý kitaby da tuńǵysh ret sol kezde ba­syp shyǵaryldy. Bul oqýlyqty jazysýǵa respýblıkaǵa belgili sport mamandary atsalysty. Sodan bergi 40 jyldaı ýaqyt boıy ulttyq kúres erejeleri zamanǵa saı damý jolynda talaı márte ózgertilip, teorııalyq jaǵynan eńbekter jazylyp, zerttelip, ǵylymı jetildirilgen bir jú­ıege tústi. Keıingi 10 jylda qazaq kúresi Týrızm jáne sport mınıstrligi Sport isteri jónindegi komı­tetiniń qamqorlyq, qoldaýynyń arqasyn­da qanatyn keńge jaıyp, halyqaralyq arenaǵa shyǵyp úlgerdi. 2003 jyly Germanııanyń Berlın qala­synda ótken Dúnıejúzi qazaqtary­nyń quryltaıynda Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵy quryldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Tól sporty­myz – qazaq kúresin olımpııalyq oıyn­dar deńgeıine deıin kóterýge kúsh salýy­myz kerek», – degen tapsyrmasy aıasynda qarqyndy jumys júrgizýimizdiń nátıje­sinde, búginde ulttyq kúresimiz álemniń 50-60 memleketinde tamyr jaıyp, damyp otyr. Buǵan dálel 2006 jyly Almatyda 48 eldiń balýandary qatysqan I álem chempıonaty uıymdastyrylsa, II álem chempıonaty 2008 jyly Reseıdiń Or qa­lasynda ótti. Kezekti III álem chem­pıo­naty men V dúnıejúzilik kúres oıyn­dary­n­yń Astana qalasynda ótýi tól óneri­­mizdiń álemdik arenadaǵy márte­be­siniń joǵary ekendigin kórsetti. Buǵan deıin eki ret Eýropa, alty ret Azııa chempıonattary ótkizildi. Bes qurlyqtan 40-tan astam eldiń sport­shylary qazaq kúresiniń kıimin kıip, álemdik dodaǵa túsýi – tarıhta bolma­ǵan teńdessiz oqıǵa, ónerdiń órkendeýi, ultymyzdyń mereıi. 2010 jyldyń kókteminde qazaq kúresi FILA-nyń quramyna kirdi. Endi bizdiń balýandar osy uıym aıasynda Azııa, Afrıka, Amerıka, Avstralııa, Eýropa qurlyq­tarynyń jarystaryna resmı túrde qatysatyn boldy. Bıylǵy jospar – 240 balýandy qatystyratyn Azııa chempıo­natyn ótkizý. Sonymen birge, Togo Res­pýb­lıkasynda Afrıka chempıonatyn ót­kizý josparlanýda. Jaqynda Lıtvanyń Shıaılıaý qalasynda 240 balýannyń qaty­sýy­men Eýropa chempıonaty ótti. Jyl­dyń sońǵy resmı jarysy qazan aıynda Túrkııada ótetin álem kýbogy bolmaq. Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdas­tyǵynyń aıasynda álem, Azııa, Eýropa chempıonattary, álem kýbogy, jas erekshelikterine baılanysty Qazaqstan chem­pıonattary men spartakıadalary jáne túrli respýblıkalyq jarystar ótkizi­ledi. Bulardyń bári Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵy men respýblıkalyq federasııanyń qarjysymen ótkizilip keledi. Aldaǵy ýaqytta álemniń 5 qurly­ǵynyń ártúrli elderinde qazaq kúresi qaýymdastyǵyn ashýdy josparlap, soǵan saı jumystar atqarýdamyz. Serik TО́KEEV, Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵynyń prezıdenti.