Atomdy paıdalanýda asqan saqtyq qajet

Qazirgi ýaqytta adamzat tabıǵat apatynan qorǵana almaı otyr. Ǵylymy, tehnıkasy men tehnologııasy damy­ǵan Amerıka men Japonııanyń ózi jer silkinisi, topan sý, sýnamı, tornado, t.b. tabıǵı apattardyń aldynda álsizdik tanytýda. Tabıǵattyń Alla jaratqan qalpyn buzbaı, shekten shyq­paı paıdalansa ǵana ol adam balasyna paıda bermek. Biraq, HH ǵasyrda adam balasy ta­bı­ǵatqa óktemdik jasamaq bolyp, bermesin tartyp alýǵa ty­rys­ty. Ǵylymdy damyta otyryp, joǵyn qoldan jasaýdy maqsat etti. Sonyń biri atom qýatyn paıdalaný edi. Atomnyń joı­qyn kúshin keıbir el óz ók­tem­digin júrgizý úshin soǵys maq­sa­tynda paıdalansa, keıbir el beıbit ómirge paıdalandy. Beıbit ómirdiń ózine baıqap paıdalanbasa, adamzatqa orny tolmas qaıǵy-qasiret ákeletinin endi ǵana baǵamdap jatyrmyz. 1986 jylǵy 26 sáýirdegi Cher­no­byl atom elektr stansa­syn­daǵy apat bolǵan kúndi BUU «Radıasııalyq apattar men ja­ry­lystar qurbandary» kúni dep atady. Sonda da bul apat adam­zatty onsha oılandyra qoı­map edi. Bul tehnogendik apat­tyń bolǵanyna 25 jyl tol­ǵanda, bıylǵy, Japonııa­daǵy AES-terdiń apaty adam balasyn myq­tap oılanýǵa májbúr etip otyr. Atom qýatyn beıbit maqsatqa qaýipsiz paıdalanýdyń jolyn izdegen sammıt 2011 jyldyń 19 sáýirinde Ýkraınanyń ast­a­na­sy Kıevte jahandyq tur­ǵy­da oılanýǵa bas qosty. Bul sammıtke kóptegen eldermen birge BUU, MAGATE bastaǵan bedeldi halyqaralyq uıymdar­dyń ókilderi qatysqan, 60-taı eldiń delegasııasy jınaldy. Onda keleshekte AES-ter kerek pe, joq pa degen suraq turdy. 2011 jyldyń 30 naýry­zyn­da Qazaqstan men Reseı ara­synda atom energııasyn beıbit maqsattarǵa paıdalaný týraly yntymaqtastyq boıynsha baǵ­dar­lamaǵa qol qoıyldy. Bul kezdesýde atom energııasyn bas­qa da beıbit maqsattarǵa paıdalanýmen birge, Qazaqstanda AES salý da sóz boldy. Osy kezdesýde Reseıdiń «Rosatom» memlekettik korporasııasynyń bas dırektory Sergeı Kırıenko «...eger Qazaqstan Úkimeti AES salý jóninde sheshim qabyl­daı­tyn bolsa, Reseı tarapynan bul jobany naqty júzege asyrýǵa qoldaý kórsetiletin bolady» dedi. Bul jaıdan-jaı aıtyla salǵan sóz emes. Sebebi, sońǵy jyldary Qazaqstanda AES salý týraly oı oqtyn-oq­tyn kóte­rilip júr. Burynǵy jyl­da­ry «Balqashtan salý kerek» dep edi. Sol kezde, Qazaq­stanǵa AES salýǵa qulshynyp júrgen «Qazatomónerkásip» ult­tyq kom­panııasynyń tór­aǵa­sy Vladımır Shkolnık oń­tústik ob­lystarda elektr ener­gııa­sy jetispeıtinin syltaýra­typ, «AES salsaq qyrǵyzdar­dyń Toqtaǵul GES-ine táýeldi bolmas edik» degen ýáj aıtqan bolatyn. Biraq Balqashtaǵy AES salýǵa tıisti jerden taıaý mańda jer­asty jaryǵy bar ekeni belgili bolyp, budan bas tartyldy. Sebebi, eger jer silkinisi bola qalsa, bul jerde apat kúshtirek bolady. Al jer silkinisi AES-terge qandaı zardap ákeletinin qazirgi Japonııa jaǵdaıy kór­setip otyr. Bal­qash mańy AES salýǵa jaram­syz bolǵannan keıin, endi Aqtaý jaqqa kóz tige bastady. Bunda da V.Shkolnık myrza belsendilik tanytýda. Qazir bizdiń soltústik oblys­tar Reseıge energııa satyp otyr. Ony ońtústikke tartýdy oılamaıdy da. Bul AES salýdan áldeqaıda arzan ári qaýipsiz bolar edi. AES-ti salý bar da, ony tabıǵat qubylysynan qorǵaý bar. AES-i kóp eldiń bireýi – Fransııa. О́tken bir jyldary Fransııada aýa raıy 40-45 gradýs ystyq bolǵanda fransýzdar AES-terdiń syrtyna sý­yq sý quıyp, apattan áreń al­yp qaldy. Al 40-45 gradýstyq ystyq Aqtaý óńi­rinde eki jyl­dyń birinde bo­la­dy. Mundaı ystyqtan AES-ti qor­ǵap qala alamyz ba? Qazirgi ýaqytta teh­nıkasy men tehno­lo­gııasy damyǵan Japonııanyń ózi AES-terin tabıǵı apattardan qorǵaı almaı otyr. Jer silkinisi men sýnamı zardaby bir sátte óte shyǵady. Al AES jarylysynyń radıasııalyq zardaby júzdegen jyldarǵa sozylyp, jeti urpa­ǵymyzǵa deıin ketedi. Bul ýaqyt aralyǵynda urpaqty joıyp jiberýi de múmkin. Chernobyl apa­ty­na Qazaqstannan 32 myń adam qatyssa, qazir sonyń 4,5 myńy ǵana aman júr. Urpaq ákeletin jas­taǵy qanshama ulanymyzdan aıyryldyq. Biz Reseıdiń eski teh­no­logııasymen AES salsaq, Cher­no­byldiń aıaǵyn qushýymyz daý týdyra qoımaıdy. Cherno­byldegi apattan 5 mıllıonǵa jýyq adam zardap shegip, tek qana Ýkraı­nanyń ózinen 10 mıllıard dollar shyǵyn shyqty. AES-ter máńgilik jumys istemeıdi. Ony belgili bir ýaqyttan keıin joıý (demontaj) kerek. AES salýǵa mıllıardtaǵan dollar kerek bolsa, ony joıýǵa da sol shamalas qarjy, ári ýaqyt kerek. Mysaly, Japonııadaǵy «Fýkýsıma» AES-in múlde toqtatý úshin 12 mıllıard dollar qarjy, 30 jyl ýaqyt kerek dep jatyr. Mańǵystaý óńiri munaı ón­di­rýden, onyń ilespe gazyn aýada jaǵýdan ekologııasy nasharlap tur, endi AES salsaq tipti na­shar­latyp jiberemiz. Qazaqstanda onsyz da ekologııasy lastanǵan aı­maqtar jetkilikti. Naýryz aı­yn­daǵy «Almaty aqshamy» gazetinde Taýman Tórehanov týraly maqalada, Qazaqstanda sýtegi bom­basyn synaý kezindegi halyq­qa tıgizgen zardaptardy bylaı keltiredi: «Shalqar aýdanynda Aqtoǵaı degen sovhoz bolatyn. Onyń irgesinen Daýyl degen ózen aǵady. Osy ózenniń jaǵalaýynan sovhoz malyna jyl saıyn shóp daıyndalady. О́zenniń bas ja­ǵyn­da «Embi-5» dep atalatyn ja­byq áskerı qalashyq bar. Sol qa­lashyqta tajal bombasyn jasaı­tyn laboratorııa jáne raketa ushy­ratyn polıgon ornalasqan. Qa­lashyqtyń qasynda jer asty­na 20 metr tereńdikte raketalar ornatylǵan. Raketa ushatyn kezde áskerıler yqty-jarǵa qaramaı, shópshilerdi malsha qýyp salady. 1973 jyly osy shabyndyqtan 90 myń býylǵan shóp daıyn­da­lady. Ony jegen keńshar maly túgelge jýyq qyrylyp qalady. Aman qalǵanynan alty aıaqty buzaý, eki basty qozylar týdy. Eń jan túrshigerligi sol – bizdiń kórshi áıel aıaq-qoly, jynys múshesi joq bala týdy. Mundaı sumdyqty buryn kim kórgen. El jaǵasyn ustap, shoshyndy. ...Sol jyldary júni joq bota, buzaý, qozy-laq týdy. Qur­baqa, jylan sııaqty jyp-jyltyr qubyjyqtar. Kórgen adamnyń jany túrshigedi. Maldyń qasyna barýǵa qorqatynbyz. Bul kórinis ómirimde esimnen ketpeıdi», – depti («Almaty aqshamy», №38, 26.03.2011 j.). Osy joldardyń avtory 1962-1967 jyldary Semeı polıgonynyń túbindegi Sa­­ryjal aýylynda turǵan. Son­da mundaı sumdyqtyń ta­laı­yn óz kózimen kórgen edi. Qazirgi ýa­qyt­ta, Semeı polıgonynda 456 ret jarylys jasalǵany belgili bo­lyp otyr. Bul degen 116 Cherno­by­l apatynyń zar­da­byna teń ekenin Kıev sammıtinde Prezıdentimiz aıtyp ótti. Semeı polı­gonynyń aýma­ǵynda ornalasqan Kýrchatov qalasyn­da 60-shy jyldary ornatylǵan ıadrolyq reaktor bar. Eski tehnologııamen salynǵan, 50 jyl­dan asyp bara jatqan bul reaktor da apat­­ty jaǵdaıda. Ol da ha­lyq­qa qaýip tóndirip tur. Qazaq­standa budan basqa da Aral apatynan, Baıqońyr óńi­rindegi zymyran ushyrýdan, Taı­soı­ǵan polıgonynan zardap shegip jat­qan qazaqtyń ózin de, ma­lyn da qurtyp jatyr. Osy­nyń bárin bile tura Qazaqstan atom ónerkásibiniń basshylary bir kezde «dúnıe júziniń radıoaktıvti qaldyǵyn Qazaqstan­da kómip, paıda taba qoıaıyq» dep jelpindi. Árıne, ol bas­shy­lardyń qaltalaryna túse­tin paıda bar shyǵar, biraq halyqqa onyń bes tıyndyq paıdasy bolmaıdy. Al zııany shash-etekten bolary daýsyz. Qazirgi kezde álemde 445 AES bar dep esepteledi. Taǵy da 135 AES salý josparda bar. Olardyń radıoaktıvti qaldy­ǵyn joıýdyń ózine qyrýar qar­jy ketedi. Japonııadaǵy 1977 jyly salynǵan, qazirgi apat­qa ushyraǵan «Fýkýsıma-1» AES-iniń radıoaktıvti qal­dyǵy 11,5 myń tonnaǵa je­tip, ony qaıta óńdeýden ót­kizbegen. Qaıta óń­deýden ótkizse, ol japondarǵa 50 mlrd. eýroǵa túsedi eken. De­mek, japondar qaıta óńdeý úshin jylyna 1,5 mlrd. eýro shyǵyndalýy kerek bolatyn. Japondar kótere almaǵan shy­ǵyndy biz kótere alamyz ba? «Fýkýsımadan» radıýsy 30 shaqyrym aımaqta ornalasqan elge japon memleketi ár adam­ǵa 12 myń dollardan ótemaqy tólemek. Al, osy AES-ten 100 shaqyrymdyq radıýsty «ra­dıa­sııa­lyq qaýpi bar» aımaq dep otyr. Amerıkalyqtar Nevada polıgonynyń zardaby 300 jylǵa deıin sozylady dep eldi polıgon aýmaǵyna qonys­tan­dyrmaı otyr. Al, bizder «Semeı polıgonynyń bir bóligi zııan­syz» dep eldi qonys­tan­dyrýǵa áreket etýdemiz. Bul halyqtyń bolashaǵyna balta shabý bolady. Qazirgi kezde Eýropa eli AES salýǵa qarsylyq kórsetip sherýge shyǵyp jatyr. Nobel syılyǵynyń 9 ıegeri de AES salýǵa qarsy, 31 eldiń basshy­laryna úndeý jarııalady. Keıbir Eýropa eli eski AES-terin jaba bastady. Fransııa Fasenem qalasyndaǵy AES-ti jap­ty. Germanııa barlyq AES-ter­di jabýdy oılastyrýda. О́rke­nıetti Eýropa AES-terden bas tarta bastaǵanda, bizdiń bul iske qulshyna kiriskenimiz jaq­sylyqqa aparmaıdy. Oıla­naıyq, aǵaıyn! Keıbir mamandardyń pikirinshe, Qazaqstanda AES salý­dyń eshqandaı ekonomıkalyq ta, áleýmettik te qajettiligi joq. Ol halyqtyń psı­ho­logııasyna, bolashaqqa degen senimine zııan keltiredi. AES-tiń negizgi shıkizaty – ýran. Munaı men gaz sııaqty ýran da taýsylatyn qazba baı­lyq. Al, barlyq el, taýsyl­maı­tyn ener­gııa kózi – jel men kúndi paıda­lanýǵa áreket etýde. Qazaqstanda jel men kún jetkilikti. AES-ke jumsaıtyn mıl­lıardtaǵan qar­jy­ny jel men kún arqyly ener­gııa alatyn óndiriske jumsaǵan durys. Bul – halyqtyń qazirgi de, keleshektegi de densaýlyǵyna zııansyz. Urpa­ǵymyzdy oılasaq, AES salýǵa saq bolaıyq. Nazrahmet QALI, Almaty.