Mergen

Taýlary tarıh, dalasy she­jire sanalatyn qabyr­ǵa­ly Qaratal aýdanynyń ar­ǵy-bergi tarıhynda ómir das­ta­ny ańyzǵa bergisiz, taý mú­sindi tulǵalar kóptep ushy­rasady. Solardyń biri – za­manynda el jurtynyń rıza­shylyq peıilmen, aýyz tol­tyryp «Sháımerden partızan, mergen» dep ata­ǵan, egeý­li naıza qolǵa al­ǵan, eńký-eńký jer shalǵan eri, qura­laıdy kózge atqan mergeni, birbetkeı, qaradan shyq­­qan qara kúsh ıesi, saıat­ker, júrek jutqan batyr Sháı­merden Beıisov edi. Qos birdeı ǵa­syrdyń kýá­geri bol­ǵan, ótken júz jyldyqta beıqut jatqan qazaq dala­syn da ot jaly­nymen shar­py­ǵan Azamat so­ǵysy jyl­darynda par­tı­zan­dyq is-áre­ketimen, qura­laıdy kóz­ge atqan mergendigimen, al Keńes ókimeti tusyn­da jeke- dara tirshilik etken aǵaıyn­dardyń basyn biriktirip, kol­lektıv­ten­dirý­de qaı­rat­­ker­ligimen erekshe kózge túsken ol aqyn-jazý­shy­­lar­dyń shy­ǵarmasyna ózek bo­la­dy. Aı­talyq, Júsipbek Arys­tanov­tyń «Jer uıyǵy – Jetisý» kitaby, Ǵabdol Slanov­tyń «Qara aıý» áńgimesi, halyq aqyny Qalqa Japsar­baevtyń «Partızan Sháımerden» tolǵaý-jyry, bertindegi aryndy aqyn inimiz Qaırat Álim­bektiń «Batyr bel býǵanda» atty balladasynyń ar­qaýy da osy eren erdiń erlik isteri edi. Ereýil atqa er salyp ótken, eli men jeriniń azattyǵyn oılap, tún qatyp júrip, tús qashqan Sháımerden batyrdyń ómirsheń óne­gesi arqyly jas urpaqty patrıottyqqa, otan­súıgish­tik­ke, el qorǵany bolýǵa tárbıeleýdegi atalǵan týyn­dylardyń qashan da taǵylymy zor. Aqyndar jyryna qosqan, qalamgerler shyǵar­masyna jeli etken Sháımerden mergen 1877 jyly qazynaly Qarataldyń Qyzyljar óńirinde dúnıege kelgen. Qatarynan oza týǵan, jasynan zańǵar kókte samǵap ushar qyran tektes minezimen tanylǵan ol bozbala shaǵynan ańshylyq pen saıatshylyq ónerge bir taban jaqyn bolǵan. Árdaıym shý asaýdy quryqtap, at jaratyp, ıyǵynan qusaýyz shıti myltyǵyn, janynan júırik tazysyn tastamaǵan. Atqan oǵy dalaǵa qur ketpegen. Bertin kele esimi osy mergendigimen alys-jaqyn shartarapqa taraǵan. Jer basyp, boıyn shalqaq ustaǵan árbir adam ózi ómir súrgen qoǵamynyń tól perzenti sanalady. Ta­razynyń basy qyzyldar jaǵyna aýǵannan bastap keý­­desinde alaýlaǵan jalyn oty bar, tas qamal bu­zar qyryqtaǵy Sháımerden shashaqty tý ustap, atqa minedi. Tóńiregine elden iriktelip shyqqan óń­sheń saı­dyń tasyndaı: Satqyn, Qatqylbaı, Omar, Mu­qym­jan ispettes jigitterdi toptastyra­dy. Buǵan sebep Reseıdiń ortalyǵynan yǵysyp, kórshi­les Qy­taı­ǵa baryp bas saýǵalaýdy maqsat tutqan aq gvar­dııa­shyl ataman Annenkov pen Dýtovtyń baskeserleri jolyndaǵy jalpaq jatqan beıbit eldiń shyr­qyn buzady. Aýyldardy ábigerge túsirip, tórt túli­k malǵa qol salady. Aram nıettilerdiń osyndaı bas­syz­dyq áre­ketine shydamaı egeýli naıza qola alǵan Sháı­merden bastaǵan namysshyl da qaıratty azamattar partızandyq is-áreketke kóship, qas dush­pan­dy kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrady. Áı­teýir ne kerek, tún qatyp, tús qashyp júrip týǵan eli men jerin jat jurttyqtardyń ezgisinen, tepkisinen qorǵaıdy. Partızan Sháımerden, er Sháımerden degen ataq-dańqqa bólenedi. Eldiń tynyshyn alǵan­dar­dy Qapal asy­ryp, qýyp shyqqanǵa deıin tynym kórmeıdi. Bul týrasynda halyq aqyny Qalqa «Er Sháı­mer­den» dastanynda bylaısha jyrlaıdy: Zalymnan búıte berse jan qala ma, Halyqta batyr bolsa sandala ma? Balasy Beıistiń Sháı­mer­den er, Ań aýlap ketken eken Aqdalaǵa. Shaldyǵyp, Aqdaladan kele jatyp, Kezdesip jylap júrgen san balaǵa. Surady balalardan neǵyldy, – dep Bala aıtty aqtyń qoly qaǵyndy, – dep Nurbaıdyń qoly kelip, el jylatyp, Dalasy Úshtóbeniń shabyldy, – dep Balalar osyny aıtyp shyrqyraıdy. Batyrdyń saı súıegi syrqyraıdy. Bul elden ondaı adam týmap pa dep, Aýzynan qahar oty burqyraıdy. Sodan ne kerek, Sháımerden batyr aq bandy­larǵa ilesip, eldi shýlatqan Nurbaıdy táýbesine keltirý úshin Judyryq degen týmasynyń júırik kúreńin surap minedi. Janyna senimdi jeti jigit jáne otyz kisini ertip, izine túsedi. Qııan-keski shaıqasta batyr toby dushpanynan ústem bolady. Olardyń bul erligi aqyn jyrynda tómen­degideı sýretteledi: Táýekel darııasynan beldi býyp, Kóriner jaýǵa jaýdyń túsi sýyq. Atysyp aq pen qyzyl aralasyp, Ustasyp qoıan-qoltyq keldi jýyq. Atysyp erte menen keshke deıin, Kóp maldan aqtyq qolyn shyqty qýyp. Ekeýi bireýinen bireýi asty, Ala almaı birin biri jaman sasty. Damylsyz bir kún, bir tún atys­qan soń Jıylǵan qalyń qoldyń qarny ashty. Nurbaı da eldi jaman qanap edi, Eldegi qatyn-bala jalańash-ty. Oq tıip oń jaqtaǵy topshysynan, Tó­ge­di monshaq-monshaq kózden jasty. Batyrdy Sháı­merdendeı qaırat kernep, Nurbaı da qoryq­qanynan ketti terlep. Myltyǵyn tastaı salyp, tura qashty, Janyma bir shybyndaı máýlet ber dep. «Bas qaıǵy, baıtal túgil» degendeıin, Jónel­di sol ýaqytta bir saıdy órlep. Al qoǵam qaıratkeri, jýrnalıst, jazýshy Júsipbek Arystanovtyń «Suńqar da jerdi mekendeıdi» týyndysynyń «Kúıreý atty» 13-taraýynda Oraz Jandosov bastaǵan otrıadtyń Qaratal men Qapal óńirine kelip, aq bandylardy talqandaýyn bylaısha sýretteıdi. «Aqtar sappen alda keledi. Arttaǵy tórt shananyń ekeýine shóp, ekeýine azyq-túlik basqan. Shanaǵa baılanǵan jaıdaq attary da kózge túsedi. «Jortýylshyny torýshy alady» degen bolmasa, olar eki ese kóp. Komandır Sháımerden demin ishine tarta syǵalap turyp, myltyǵynyń serippesin bas­qan­da aldaǵy ofıser úzeńgisine eńkeıgendeı basyn bir búıirge sylq etkizip aýa qulady da astyndaǵy qarager úrke omby qarǵa jalt berdi. Sol zamat: – At! – degen komandamen jarysa myltyq pen pýlemet gúrs-gúrs etti de, on besi birdeı atqa mine qy­lysh­taryn jalaqtata shapty. Kútpegen jar astyndaǵy qyzyl áskerdiń qamaýyna túsken aqtar qarsylasýǵa shamasy kelmeı qol kóterdi», delingen. Eki jyldaı at ústinen túspeı, jaýdy shekara asyryp, qýyp tastap, kindik qany tamǵan Qara­tal­ǵa oralsa erteńgi kúnge úmit artqan el-jurty qoń­tor­ǵaı tirshilik keshýde eken. Soǵys pen jeti aǵa­ıyn­dy jut zardabynan asharshylyqtyń alǵashqy nyshany sezile bastapty. Partızan Sháımerden endi mergen Sháımerden atanyp, qyrdan aýlaǵan ań-qusynyń etimen taryqqan elin asyraıdy. Úshtóbe tóńireginde ańshylar odaǵy artelin, al tómengi Balqash boıynda balyqshylar artelin qurýǵa uıytqy bolady. Kóne kózderdiń: keýdesi keń qazynaǵa toly, toqsan­nyń tórine ozǵan Seıdahmet Qosjanov, batyr­d­y jigit kezinde eki ret kórgen Áben Aımu­han­betov, eńbek ardagerleri Ernest Moldabekov, Aı­tan Nurbaev, Musahan Toqabaev, óz uly Tá­ńir­bergen Sháı­mer­denovtiń bizge aıtqan deregine súıensek, Sháımerden tyǵyryqtan jol taba bilýiniń arqasynda Túrkisib temir joly qury­lys­­shy­laryn jáne qazirgi Qyzyljar aýylyn­da­ǵy balalar úıi tárbıe­lený­shi­lerin qajetti azyq-túlikpen qamtamasyz etipti. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qara­tal aýdanynda da aýyl sharýashylyǵyn kollektıvtendirý isi qyzý qarqyn alady. Jańa ómir­diń tala­byn jan júregimen sezingen Sháı­mer­den mergen «Birlik túbi – tirlik», «Jumyla kótergen júk jeńil» degen qaǵıdany ustanyp, mańaıyna sózi ótetin, eńbek dese eleńdep turatyn otyzdan astam tútindi toptastyrady. Aýdan basshylary keńsesiniń tabaldyryǵyn tozdyryp júrip, túren túspegen tyń jatqan Jylybulaq arnasy men Qýsaqtyń saıy arasyndaǵy jerdi ıgerýge ruqsat alady. Bertindegi «Novyı mır» kolhozynyń irge-tasy sanalǵan «20-shy tochka» atalatyn artel qurylady. «Sháımerden aýylynyń» berekeli tirshiliginen habardar bolǵan el-jurt alys-jaqynnan aǵyla kelip qosylyp, shaǵyn artel irgeli kolhozǵa aınalady. Kóregendigimen kósh bastaǵan Sháımerden bul joly da qaǵylezdik tanytyp, kolhoz tóraǵalyǵyna ómirlik tájirı­besi baı, elge syıly azamat Ramazan Omarulyn usy­na­dy. Kolhoz músheleri bul uıǵarymdy biraýyzdan qoldaı­dy. Senim aqtalady. Kúrishtiń ár gektary­nan 100 sent­nerden túsim jınalady. Ortaq isten syrt qal­maǵan Sháımerden mergen kolhozdyń mal fer­masyn uıymdastyryp, ómiriniń sońyna deıin onyń meńgerý­shisi mindetin abyroıly atqarady. Qıyndyǵy men qyzyǵy mol beıbit kúnder artta qalyp, batysta soǵys burq etedi. О́ndirshin jastar men jasamys tartqandar qandy maıdanǵa atta­na­dy. Sháımerdenniń at jalyn tartqan uldary: Shaıahmet pen Ahmetseıit te qarý asynady. El ba­sy­na kún tý­ǵan syn saǵatta atoılap namysqa mingen Sháı­mer­den mergen bes qarýyn asynyp, aýdan­dyq áskerı komıs­sa­rıatqa barady. О́zin kidirtpeı ásker qataryna alý­dy, shuǵyl maıdanǵa attan­dyrý­dy suraıdy. Ondaǵy­lar aqsaqaldy sabyrǵa shaqyryp: «Siz tylda eńbek etýge, jastarǵa basshy bolýǵa laıyqsyz», dep toqtaý aıta­dy. Arystandaı aıbatyna, jolbarystaı qaı­raty­na min­gen qart batyrdyń osy bir shamyrqanǵan býyr­qanysty sá­tin Qazaqstan Jastar odaǵy syıly­ǵynyń laýreaty, aqyn Qaırat Álimbek «Batyr bel býǵanda» balla­da­synda «Jyr bolyp tarar júrek­ten, joǵalt­paıdy eken irini oı. Qalqadaı aqyn jyr etken, Sháı­mer­den sonyń biri ǵoı», dep áriden bastap, shamyr­qanǵan sátin: «Áı, sonda meni kim deı­siń? Men­de de jaýǵa syılyq bar! Soǵysyp júr ǵoı bilmeısiń, Býdennyı, Voroshılovtar. Jibergin meni maıdanǵa, «Páshesti jóndep kóreıin, men keldim jalǵyz baı­lam­ǵa, jastyǵymdy ala óleıin... Bolsa da isi kúlkili, batyrlyq edi ol naǵyz...», dep kelistire jetkizedi. Árıne saıypqyran batyrdyń shaý tartqan tusta qaıratqa minip, namysqa shapqan bul tilegi­niń aıaq­syz qalyp, oryndalmaýy zańdylyq edi. Onyń esesine eńbek maıdanynyń kórigin qyzdy­ra­dy. Jeńistiń jaqyndaı túsýine hal-qaderinshe úles qo­sady. Kezinde ózi irgetasyn qalaǵan «Novyı mır» kolhozy­nyń Maılybaı qoı fermasynyń meń­gerýshisi mindetin 1945 jyldyń aqpanynan qa­shan kózi jumyl­ǵan­ǵa deıin atqarady. Eńbek ardageri Musahan aǵa­nyń aıtýyna súıensek, Sháı­mer­den mergenniń beıiti Maılybaı mal jaıyly­my­nyń soltústik jaǵyndaǵy Qaspaqbaı kóline taıaý jerde eken. Beıittiń tóńiregi sheńgelmen qorshalǵan. Halyq aqyny Qalqa Japsarbaev «Partızan Sháı­merden» tolǵaý-jyrynda: «Jyrladym Sháı­mer­dendeı bir batyrdy, úıretti ol halyq úshin tún qatýdy», dep jyrlaǵandaı, bes qarýyn asyna jú­rip, eline qorǵan bolǵan Sháımerden Beıisov esimin jerlesteri qadirlep, qaster tutady. Jylybulaq aýylyndaǵy kósheniń biri onyń qurmetine atalady. Taǵy bir den qoıarlyǵy, mergenniń kózi jumyl­ǵan­nan keıin Almaty qalasyndaǵy Respýblıkalyq memlekettik murajaı qyzmetkerleri arnaıy izdep kelip, batyrdyń tutynǵan qarý-jaraǵy men syrt kıimin, basqadaı da qundy qujattaryn attaı qalap, surap alsa kerek. Sol qundy dúnıelerdiń sodan keıingi jyldardaǵy taǵdyr-talaıy beımálim. Batyr­dan qalǵan urpaq búginde Bastóbe aýylynda turady. Er Sháımerden elimizdiń maqtanyshy, eri. Uly jazýshy M.Áýezovtiń tilimen aıtsaq, «Er – el tarıhynyń beli» dep onyń búgingi urpaqtary men týǵan-týystary batyr babasyn ardaqtap keledi. Almaty oblystyq Súıinbaı atyndaǵy fılarmo­nııa­nyń qos ánshisi Oralbaı Muhamedıev pen Sháı­mer­den atanyń shóberesi Aıan Orazbekqyzy basyna qulpytas ornatyp, «Er Sháımerden» atty kitap shyǵardy. Derekti telefılm túsirildi. Er esimi el esinde degen osy bolar. Qarasha QARAMAN, jýrnalıst. Almaty oblysy, Qaratal aýdany. Sýrette: Sháımerden mergen.