(poema)
Osy poemanyń jazylýyna sebepker bolǵan belgili azamat Serikbaı О́rikbaıuly Nurǵısaevqa alǵys aıtamyn.
Avtor.
I
Turǵanda* aýyzda sóz, qolda qalam,
Eleńdep qulaq túrer el de maǵan.
Jalańtós bahadúrdi jyrǵa qostym,
Attanyp Samarqanǵa keń daladan.
Syıynyp Jaratqanǵa jalbaryna,
Turannyń taǵzym ettim handaryna.
Kóp turdym Regıstan alańynda,
Kóz tigip «Tilláqarı», «Sherdaryǵa»!
Ataǵy Samarqannyń álemge aıan,
Dúrildep bıik qurǵan nebir noıan.
Saıraǵan baqshasynda bulbul qustaı,
Nızamı, Naýaı, Hafız, Omar Haıam.
Talaılar qııalymen terbep kókti,
Jete almaı bul qalaǵa shóldep ketti.
Ǵashyq bop bir sulýǵa Hafız aqyn,
Meńine Samarqandy bermek bopty.
Aıtqan-aý uly shaıyr shalqyǵanda,
Arýdyń ystyq demi sharpyǵanda.
Satýǵa Samarqandy kim batady,
Temir men Jalańtóstiń dańqy barda!?
Shýlatyp shańdy zaman, qandy zaman,
San turyp, sulý shahar san qulaǵan.
Aldynda ámirshiniń myń buralyp,
Qarakóz kánızaktar jaýdyraǵan.
Dushpanyn úrikken qoıdaı uılyqtyrǵan,
Jalańtós bahadúr de bılik qurǵan.
Qyryq jyl Samarqandy qolynda ustap,
Aıtqanyn eki etkizbeı buıryq qylǵan.
Jalańtós bahadúrdiń zamanynda,
Jarqyrap baǵy janǵan qalanyń da.
Áıgili «Tilláqarı», «Sherdaryny»,
Turǵyzǵan Regıstan alańynda.
Bolypty qulaq kesti úsh myń quly,
Jalǵan dep aıta almaıdy eshkim muny.
On toǵyz ýálaıatty bılep-tóstep,
Aqyrǵan arystandaı estildi úni.
Qaıyrsyz qazynaǵa qunyqpaǵan,
Uryny, qaraqshyny quryqtaǵan.
Jylpostyń, jandaıshaptyń jolyn kesip,
Jaqsy men jaısańdardy suryptaǵan.
Jan eken eńgezerdeı zor deneli,
Iyqty, yqsham kelgen kóldeneńi.
Keń mańdaı, ótkir kózdi, qyr muryndy,
Myǵym qol, múlt ketpeıtin sermegeni.
Keýdemsoq, kerdeń emes órkókirek,
Sabyrly, tereń oıly, jyly júrek.
Ańsaǵan Túrkistannyń tutastyǵyn,
Qamqory alty Alashtyń arqatirek.
Tereńniń túbin qazyp arshyǵanda,
Tanylar tarıh syry tamshydan da.
Jınapty sýretshi men sheberlerdi,
Úndiden, Aýǵannan da, Parsydan da.
Nemene baılyq sýdaı sapyrǵanǵa,
Emes pe qoldyń kiri aqylmanǵa.
Betke alyp Samarqandy saýdagerler,
Shubyrǵan alystan da, jaqynnan da.
Kelgende tańdaı qaǵyp árkim munda,
Qosypty Jalańtóstiń dańqyn jyrǵa.
Qurylysqa sýdaı aǵyp aryqtaǵy,
Quıylǵan kúmis dınar, altyn dilda.
Jumylǵan qumyrsqadaı adam kúshi,
Tań atyp, túskenshe kesh qarańǵysy.
«Sherdary» medresesin salǵan sheber,
Parsylyq Abdol Jappar degen kisi.
Bolsyn dep artqa mura máńgilikti,
Asyqpaı on jeti jyl saldyrypty.
Medrese qaqpasynyń mańdaıyna,
Úsh aýyz óleń jazyp qaldyrypty.
«Jalańtós ámir keldi saltanatpen,
Madaqtap, qarsy aldy jurt marhabatpen.
Asyryp medresesi jerdiń kórkin,
Jalǵady ataq-dańqyn aspan-kókpen.
Keltirgen keremetti kemeline,
Sheberdiń qııal jetpes ónerine.
Qansha jyl tyryssa da qupııanyń,
Tiri jan boılaı almas tereńine.
Kúmbezi nurǵa bólep shartarapty,
Aspanda aı qyzǵanyp, muńǵa batty.
Jalańtós bahadúrdiń ózi kelip,
Mańaıyn odan saıyn jarqyratty!»
Qanshama ǵasyr ótti sodan beri,
Qansha jurt sózdi oqydy óleńdegi.
О́z atyn óshpesteı ǵyp jazyp ketken,
Adamnyń osyndaı bir kemeńgeri.
Munan soń «Tilláqarı» salynypty,
Oǵan da aqsha sýdaı aǵylypty.
Sáýletin ǵımarattyń sáýle shashqan,
Kórgender aýzyn ashyp ańyrypty.
Jalǵaspaı jeń ushynan árkimmenen,
Ámirshi eń aldymen: «Halqym!» degen.
Alsyn dep kózdiń jaýyn asyl mura,
Aptatqan ishi-syrtyn altynmenen.
Úńilmeı tarıh syryn kim biledi,
Bilmegen árqashanda búldiredi.
Degen sóz «Tilláqarı» baıqaǵanǵa,
Altynmen aptalǵandy bildiredi.
Qarsy alyp shyǵar kúndi, keler tańdy,
Qazaq ta meken qylǵan Samarqandy.
«Sherdary», «Tilláqarı» turǵan kezde,
Qalaısha keńge salman men arqamdy?
Ashyǵyn aıtar bolsaq týrasynan,
Qaldyrǵan artyq mura kim osydan?!
Namazǵa jınalǵandar juma saıyn,
Ámirdi tastamaıdy duǵasynan!..
II
... Shyǵarmaı qandy joryq-dúbirdi
esten,
Kúrsinip taý men dala kúbirlesken.
Jalańtós Esim hannyń zamandasy,
Úzeńgi qaǵystyryp ǵumyr keshken.
Baılyqtan, batyrlyqtan ol kúnderde,
Qylmaǵan bahadúrdi taǵdyr kende.
Syılasyp, tize qosyp jaqyn júrgen,
Esimniń uly Salqam Jáńgirmen de.
Boıaltyp kók naızanyń ushyn qanǵa,
Qasynan tabylypty qysylǵanda.
Orbulaq oqıǵasyn jazyp ketken,
Estigen, kórgen kápir-musylman da.
Erligi batyrlardyń el esinde,
Dushpannyń at oınatqan tóbesinde.
Soqpaǵy Jalańtóstiń saırap jatyr,
Qandy jon ǵasyrlardyń belesinde.
Qatigez Qataǵannyń han Tursyny,
El shaýyp, Esim joqta erkinsidi.
Ashýǵa arystandaı mingen Esim,
Táshkenge basyp kirgen bir kún túni.
Tursyn han qý túlkideı bulańdaǵan,
Úı tigip úı ishinen tyrańdaǵan.
Sekildi ishten shyqqan shubar jylan,
Jaqynyn jatqa satyp ylańdaǵan.
Búldirip ala taıdaı eldiń ishin,
Ant buzyp, aıtqan sertte tura almaǵan.
Ushyrap han Esimniń qaharyna,
Aspany aıyqpastaı tumandaǵan.
Bul jaıdy jyrlap ketken talaı aqyn,
Shyǵaryp ámirler men saraı atyn.
Qan jutqan Qataǵannyń qalyń jurty,
Táshkenniń mekendegen ýálaıatyn.
Esim han shaharǵa oıran salǵan deıdi,
Jalańtós qoldy bastap barǵan deıdi.
Tursyndy tóseginen sýyryp ap,
Qaýaqtaı basyn qaǵyp alǵan deıdi.
Oıatqan qamsyz jatqan han Tursyndy,
Myna sóz Tólegennen qalǵan deıdi.
Qyrǵyndy óz kózimen anyq kórgen,
Jyraýdyń esimi umyt qalyp kelgen.
Qasqaıyp han aldynda sóılegen soń,
Marǵasqa degen atty halyq bergen.
«Eı, Qataǵannyń han Tursyn,
Kim aramdy ant ursyn.
Jetim eldi jylatyp,
Jer táńirisip jatyrsyń,
Han emessiń qatynsyń,
Qazaq keldi qapylsyń.
Altyn taqta jatsań da,
Ajalyń jetken paqyrsyń.
Kónbeseń de kónersiń,
Imanyńda aıt ólersiń.
Eńsegeı boıly er Esim,
Shashqaly tur qanyńdy,
Alǵaly tur janyńdy,
Keshikpeı sodan kórersiń!».
Jalańtós qamal buzǵan aldymenen,
Kórsetip sol soǵysta erlik eren.
Sóz ras Tursyn handy dedektetip,
Esimniń aldyna alyp keldi degen.
Qushypty han aıaǵyn shoshyǵannan,
Kóńili kók ózendeı tasyǵan jan.
Esimniń ámirimen Toǵas batyr,
Tursynnyń shaýyp turyp basyn alǵan.
Býradaı óshikkenin san shaınaǵan,
Esim han jaýyn jeńip toı toılaǵan.
Tursynnyń kózin joıyp, onyń uly –
Batyrdy áke ornyna han saılaǵan.
Bir kesip, eki qaıta baılamaıtyn,
Esimniń saıasaty aıdan aıqyn.
Bolmasa aqsúıektiń tuqymynan,
Ol kezde qaradan han saılamaıtyn.
Zamanda alaı-dúleı quıyndaǵan,
Taq úshin talas-tartys tyıylmaǵan.
Ataǵy jerdi jarǵan Jalańtóske,
Táshkenge bılik qurý buıyrmaǵan.
Qaıran er aıamaǵan janyn elden,
Bıikke shyǵa almaǵan jóni kelgen.
«Qaradan han saılasa nesi bar?!» – dep,
Sarbazdar shý shyǵarǵan sońyna ergen.
Ortaǵa ádildikti tarazy qyp,
Bildirgen Marǵasqa da narazylyq.
«Qazaqtar óz bıligin alsyn!» – degen,
Kelgende kómeıinen sóz aǵylyp.
Tulpardaı júzip ishken taza kólden,
Tilinen talaı aqyn jaza kórgen.
Beride Áıteke de aıtty deıdi,
Bul jaıdy jyrǵa qosyp Qojabergen.
Jalańtós Samarqandy mekendegen,
Oıy joq qazaǵynan ketem degen.
Esimge ókpelegen syńaıy bar,
Handyqqa qarasynyp kótermegen.
Tyńdasań tynyp jatqan burynǵyny,
Túriler túnek basqan shymyldyǵy.
О́limge qııa almaǵan kórinedi,
О́kpege qıǵanmenen birin-biri...
III
Shejire jeli tartyp eń alystan,
Alshyndy týǵyzady Janarystan.
Alshynnan – Álim, odan – Tórtqara bı,
Uıadan urpaqtary tarap ushqan.
Úńilip, túp tamyryn saralasaq,
Shyn aty – Tórtqaranyń Qaramashaq.
Janshuqyr, Orazkeldi, Oraz, Qarash,
Taraıdy beri qaraı jaǵalasaq.
Qarashtan – Aqpan, Toqpan – eki ul týǵan,
Er jetip atasynyń jolyn qýǵan.
Toqpannyń baýyrynan órip shyqqan,
Toǵamys, Seıitqul men batyr Shoban.
Eńkeıtip batqan kúndeı taıyp qyrdan,
Kóneni ýaqyt kózden ǵaıyp qylǵan.
Keńitip tar qursaǵyn úsh ananyń,
Segiz ul týǵan eken Seıitquldan.
Seıitqul tý kótergen tórtqaradan,
Jan eken Qyzyr daryp, baq qaraǵan.
Ári bı, ári batyr, ári sheshen,
Armansyz dáýren súrip ketken adam.
Qysylsa tirek bolǵan jaqtap eli,
Jetipti arpalyspen baqqa qoly.
Erǵabyl bıdiń qyzy qaraqalpaq,
Aqtumar sulý eken tapqan ony.
Nyspysy – Ábdikárim qoıǵan alǵash,
Anyǵyn bilmegender oıǵa da almas.
Shyqpasa izdeýshisi izin qýǵan,
Tulpar men erdiń basy qaıda qalmas.
Kóbeıip urpaq ósse – eldiń baǵy,
Aınalyp báıterekke baldyrǵany.
Sheshesi bólek eken Jalańtóstiń,
Aǵasy Aqshamenen aldyndaǵy.
Halyqtyń kim shyqpaǵan arasynan,
Qazaqtyń aınalaıyn danasynan!
Áıgili Áıteke bı týǵan eken,
Aqshanyń Baıbek degen balasynan.
Tulpardyń nesi tulpar terlemese,
Aryndap, órshelenip órlemese.
Qyrannyń qyrandyǵyn kim biledi,
Sharyqtap shyńda qanat sermemese.
Batyrdyń batyrlyǵy beker qalar,
Qaq jaryp qan maıdanda erlemese.
Balasy Seıitquldyń kim bolǵany.
Atanyń jolyn qýyp el demese?!
Qalaısha Jalańtós dep atanǵany,
Arqaýy áńgimeniń áldeneshe.
Jalǵannyń janǵan otyn óshirmegen,
Tirlikte jumbaq qansha sheshilmegen.
Sheshesi tuńǵyshyna jerik bolyp,
Kókjaldyń deıdi qaqtap tósin jegen.
Tereńge batyrsa da zaman meıli,
Ataǵy aspandaǵan er ólmeıdi.
Jarqyrap apaı tósi jaýdy qýyp,
Jalańtós atanǵany sodan deıdi.
Sermeıtin semser ustap keńge qulash,
Ul týmaı jaqsylyqqa el jarymas.
Qashanda halyq beker at qoımaıdy,
Áıteýir bir sebeptiń bolǵany ras.
Ákeniń túgeldener bar túligi,
О́zine týar bolsa tartyp uly.
Baýrynda enesiniń kóp jatpaıdy,
Kókjaldyń kózin ashqan bóltirigi.
Turǵanda tikken týy tórde bekem,
Qara jer qasıetti – elge meken.
Tusynda Shyǵaı hannyń Nurataǵa,
Seıitqul syr boıynan kelgen eken.
Dárııa jaǵasynan samal esken,
Aýyly Seıitquldyń nege kóshken?
Otyrǵan sútteı uıyp tórtqaralar,
Ketken joq jerge syımaı eregesten.
Qyrylyp qaptaı órgen maldyń bári,
Aqsıraq jut bolypty sol jyldary.
Taýynan Nuratanyń pana taýyp,
Qalypty aman-esen eldiń jany.
Kelgen soń kóp uzamaı baıyp munda,
Myńǵyrǵan mal bitipti Seıitqulǵa.
Bılegen Nuratany neshe jyldaı,
Keńeıtip keregesin jaıyp qyrǵa.
Jalańtós tartyp minip attyń jalyn,
Janyna úıiripti kóptiń bárin.
El úshin tún uıqysy tórt bólinip,
Oılapty jaqyn túgil jattyń qamyn.
Jaqsyǵa jaqyn júrip sanat qurǵan,
Dúnıe keń er jigitke talap qylǵan.
Jıdeli-Baısyn jurty ol zamanda,
Buhara handyǵyna qarap turǵan.
Buhardyń ámirshisi Abdolla han,
Kisi eken aqylsyzdaý áperbaqan.
Abdolla ólgennen soń bılikke kep,
Muhammed Baqı degen az otyrǵan.
Imanqul onyń uly bir qanshelek,
Jasaǵan zulymdyǵy elden erek.
Shýlatqan jer men kókti balasy da,
О́zinen asyp túsken qara júrek.
Esirgen Eskendirdiń yzasy ótip,
Táshkenniń halqy kózin joısa kerek.
Adasqan aqylynan ashýly han,
Qalany qanǵa boıap alypty kek.
Tek qana Jalańtósten jasqanypty,
Bolsa da qansha dúleı órkókirek.
Er jigit atqa qonbas erikkennen,
Jatqyzbas ata jaýy tónip kelgen.
Qorǵaýmen Turan jerin qanǵa batyp,
Bahadúr qansha joıqyn joryq kórgen.
Shetinen sarbazdary saıypqyran,
Táńiri senimdi ylǵı serik bergen.
Shaıqasyp parsymen de, úndimen de,
Keshipti qandy ózendi kóbiktengen.
Turǵanda boıda qaırat, qolda kúshi,
Kernepti kókiregin el namysy.
Joqtapty ata kegin, erdiń qunyn,
Jalǵanǵa ketpeıdi dep jalǵan isi.
О́terin qas-qaǵymda jany sezgen,
Bes kúndik tirshiliktiń aldanyshy.
Shaınasyp arystannyń talaıymen,
Turannyń atanypty jolbarysy.
Toıymsyz, mansap penen baılyq qýǵan,
Handardy qaharymen qaımyqtyrǵan.
Qasqyrdaı kóringendi talap jegen,
Júregin tajaldardyń shaılyqtyrǵan.
Asypty, Imanqul da tasynypty,
Jýasty júndeı tútip basynypty.
Shappaq bop qaraqalpaq kórshilerdi,
Arany aıdahardaı ashylypty.
Myńǵyrǵan momyn eldiń malyn kórgen,
Zulym han attanypty qalyń qolmen.
Jalańtós muny estigen shydaı almaı,
«Attan!» dep áskerine ámir bergen.
Kómekke sarbazdary bahadúrdiń,
Quıylǵan aqqan seldeı adyr-belden.
Imanqul orta joldan sheginipti,
Seskenip jolbarystan jonyn kergen.
Babalar bolǵan jaıdy aıtyp ketken,
О́zderi qara jerge kómilgenmen.
Súıekke aınalady saýdyraǵan,
Tirlikte pende, shirkin, semirgenmen.
Samarqan, Nurataǵa qonys tepken,
Qazaqtar mal men janyn óristetken.
Imanqul Jalańtóspen til tabysqan,
Aıaǵyn ańdap basyp shalys ketken.
Kezinde qyryq besten asqan jasy,
Saılanǵan ekinshi ret bas qolbasy.
Tik turyp búkil Buhar handyǵynda,
Aldynda bas ıipti dos pen qasy.
Qashanda qııanatqa turar beıim,
Dúmsheler bılik qumar jýan moıyn.
Abdolla han tusynda bas qolbasy,
Bolypty otyzynda buǵan deıin.
Zamanda bas birigip uıyspaǵan,
Kimdermen kimniń joly qıyspaǵan.
Abdolla ólgennen soń sońyndaǵy,
Murager uldarymen syıyspaǵan...
IV
...Qudaıdan qara bastyń saý qalmaǵy.
Qynynda tynysh jatpas qanjar-daǵy.
Kez edi baıtaq Qazaq ordasyna,
Qadalǵan ash búıirden Jońǵar hany.
Qaıǵyǵa qashan bolsyn el batady,
Kim bilsin qansha jurtty sorlatady?
Turandy túsirmek bop talapaıǵa,
Úndiniń soǵys ashty shah Jahany.
Elý myń qoldy bastap jer qaıysqan,
Attandy er Jalańtós jaýǵa taǵy.
Oınatyp aınalasyn alaqanda,
Bóktirdi egeskenin qara shańǵa.
Balhty, Kabýl, Gerat – túgel alyp,
Baıraǵyn jelbiretti Horasanda.
Buqqanmen qan maıdanda jan qala ma,
Biledi ne bolaryn Alla ǵana.
Ystyqta áýe aınalyp shyjyp turǵan,
Bettesti shah Jahanmen keń dalada.
Samsaǵan san myń ásker jerdi japqan,
Shalqıdy kók teńizdeı tolqyn atqan.
Aıǵaı-shý aspan astyn jańǵyrtady,
Ár tustan kerneı tartyp, dabyl qaqqan.
Úndiniń úıdeı úlken pilge mingen,
Qap-qara batyrlary kún kemirgen.
Qutyryp, qahar shashyp umtylady,
Dııýdaı kózderine jyn kóringen.
Keterdeı qyryp-joıyp, janshyp-taptap,
Keledi tóńkerilgen seldeı qaptap.
Bastalyp sálden keıin sumdyq shaıqas,
Sarqyrap adam qany sýdaı aqpaq.
Soǵystyń jan shoshyrlyq myna túri,
О́miri kezdespegen surapyly.
Batyry gújildeıdi eń aldyda,
Atanǵan Jahan shahtyń Qara pili.
Dedi de: «Bir Jaratqan óziń qolda!»,
Jalańtós ámir berdi qalyń qolǵa.
Buıryǵyn qolbasynyń qaǵyp alyp,
Jarshylar tura shapty oń men solǵa.
Jer jaryp batyrlardyń aqyrǵany,
Naızaǵaı ashyq kúnde shatyrlady.
Jarqyldap naıza-qylysh, aıbaltalar,
Jańbyrdaı jaýǵan jebe satyrlady.
Sum taǵdyr buryn-sońdy kimdi aıapty,
Qyzyl qan syldyraǵan sýdaı aqty.
Qyrǵynǵa taǵy da bir kýá bolyp,
Qaıǵydan kúreńitip kún de batty.
Janyna saıa taýyp qarańǵydan,
Tynshydy sansyz ásker tún ańdyǵan.
Kúńirenip qudaıyna jalynady,
Ár jerde jaralylar yńyrsyǵan.
Tań atty, kókti qaıta saǵym japty,
О́zen-sý óz betimen aǵyp jatty.
Áskeri Jahan shahtyń shaıqas tilep,
Taǵy da kerneıletip, dabyl qaqty.
Bolmasa eki kózi birdeı soqyr,
Susynan Qara pildiń adam shoshyr.
Kezenip sala qulash kók naızasyn,
Dóńkıgen pil ústinde bir dáý otyr.
Ishinen qaıtedi dep myna albasty,
Jalańtós kók tulparǵa qamshy basty.
Syıynyp Tórtqaranyń arýaǵyna,
Tóbedeı tajalmenen jaǵalasty.
Jaralǵan eki myqty sonsha kúshti,
Biri – atta, biri – pilde arpalysty.
Kórmegen mundaı sumdyq jekpe-jekti,
Sarbazdar bastan keshken san soǵysty.
Qaharly Qara pil bet qaratpaıdy,
Jalaqtap jan-jaǵyna alaqtaıdy.
Uzartyp qysqa qolyn uzyn naıza,
Janyna áste jaqyn jolatpaıdy.
Ekiniń jekpe-jekte biri óledi,
Batyrlar basyn tikken biledi ony.
Kók tulpar óte bere tik shapshydy,
Osy edi Jalańtóstiń tilegeni.
Tusynan tar qoltyqtyń urǵan boıda,
Qolqadan bir-aq shyqty kirgen naıza.
Túıedeı qara tajal tóńkerildi,
Bolmady astyndaǵy pilden paıda.
Aýzynan jańa ǵana jalyn atqan,
Qara pil qaldy sulap qanǵa batqan.
Lap qoıdy taýdy buzǵan tasqyndaı bop,
Turannyń sarbazdary urandatqan.
Tús aýa týyn jyǵyp, tize búkti,
Baq taıyp, bazar kóship Jahan shahtan.
Mert boldy eki uly da jekpe-jekte,
Dámine razy bop sońǵy tatqan.
Ajaldyń aýyspaıtyn tájin kıdi,
Júrgende úmit etip altyn taqtan.
Jalańtós túsken eken sol soǵysta,
Jekpe-jek – jeti márte arpalysqa.
Jeńgeni Qara pildi ańyz bolyp,
Jaıylǵan ataq-dańqy árbir tusqa.
V
Qalmaqtyń hontaıshysy Batyr atty,
Shýlatqan ash qasqyrdaı atyrapty.
Ejelden Esim handa kegi ketken,
Qaskúnem, qara júrek, dáti qatty.
Elý myń qalyń qoldy bastap kelip,
Qazaqtyń qanyn sýdaı shashyratty.
Er Esim syrqat edi bul mezgilde,
Aldymen alty Alashqa osy batty.
Týǵan ul tý kóterip Esim hannan –
Jan-jaqqa Salqam Jáńgir habar salǵan.
Qazaqqa qalmaq shapty degendi estip,
Jalańtós atqa qondy Samarqannan.
Bahadúr ámir bergen zamatta sol,
Atoılap atqa qondy jıyrma myń qol.
Alysqan aýyzdyqpen sáıgúlikter,
Sekildi quıyndatty uıtqyǵan jel.
Túnergen qol aldynda er Jalańtós,
Ashpaıdy qatýlanǵan qabaǵyn esh.
Keledi sýyt tartyp apta boıy,
Kórinbeı jaý qarasy toqtar emes.
Dúbirden dúr silkinip, shańǵa bógip,
Buldyrap artta qaldy adyr-beles.
Qalmaqtar qaptaǵanda jalmań qaqqan,
Qalyń el qatty sasqan beıǵam jatqan.
Baıtaqtyń bas-aıaǵyn jınaı almaı,
Az qolmen Salqam Jáńgir qarsy shapqan.
Aýzyna ajdahanyń túsip ketpeı,
Qaıran er qysylǵanda aıla tapqan.
Alty júz jigiti bar janyna ergen,
Kózge atar quralaıdy bári mergen.
Or qazyp, qalyń jaýdy tosyp apty,
Tar kezeń – Qyzylqııa degen jerden.
Jońǵardy ańdyp turyp qapy jerden,
Soǵatyn sol soǵysta sáti kelgen.
Alty júz saıypqyran sarbazdaryn,
Úsh júzden salqam Jáńgir eki bólgen.
Úsh júzi atoı salyp asyp shyńnan,
Jelikken jaýdy aldyǵa asyqtyrǵan.
Myltyqty úsh júz mergen jasyrynyp,
Kezeńde túıe moınaq tosyp turǵan.
Mańdaıy tasqa tımeı toqtamaǵan,
Jaýyzdar kimniń jerin taptamaǵan?
Asýǵa arqan boıy taıaǵanda,
Kenetten qarsy aldynan oq boraǵan.
Ajaldan qutyla almaı janyn qysqan,
Shatqalda shýyldapty qalyń dushpan.
Quzardan qulatqan tas basyp-janshyp,
Myjylyp, myljalanyp ólim qushqan.
Qontaıshy ne qylaryn bile almaǵan,
Kóz aldy qorqynyshtan tumandaǵan.
Jotaǵa or qazylǵan jalaý qadap,
Bıikten Salqam Jáńgir urandaǵan.
Daýyldaı uıtqı soǵyp zaman qatty,
San qyrǵyn qanǵa maldy adamzatty.
Jerlerdiń Beljaılaýdyń tórindegi,
Orbulaq, Jalaýly aty sodan qapty.
Qalsa da jaırap, jamsap qanshama ólik,
Qalmaqtar qaıta shapqan órshelenip.
Toqtaıtyn túrleri joq Táńir ózi,
Ortaǵa tastamasa taý shógerip.
Qybyrlap qumyrsqadaı taý qaptaly,
Asýǵa tus-tusynan jaý qaptady.
«Jan kerek batyrǵa da» degen ras,
Qazaqtyń qatty sasty sańlaqtary.
Az sarbaz sekildengen at tóbeli,
El úshin ólýge sert etken edi.
Es ketip, eseńgirep turǵan shaqta,
Jalańtós bahadúr de jetken edi.
Ter basyp, tebingisi sartyldaǵan,
Jetipti jıyrma myń qol jarqyldaǵan.
Dushpannyń tý syrtynan tıip bergen,
Des bermeı, basa-kóktep qarqyndaǵan.
Batyrlar salǵanda uran: «Alshyndaǵan!»,
Tulparlar baýyryn jazyp arshyndaǵan.
Kenetten tóbesinen jaı túskendeı,
Qalmaqtyń quty qashyp qalshyldaǵan.
Joıqyn kúsh tyńnan kelip aralasqan,
Tajaldy talqandapty aran ashqan.
О́ligin jınaı almaı qalyń jońǵar,
Qashypty aldy-artyna qaramastan.
Seıiltip qasiretti elge tóngen,
Jalańtós qutqarypty zor qaterden.
Qaıyspaı ekitalaı kún týǵanda,
Qashanda eldiń júgin er kótergen.
Jarqyrap tań atady ólmegenge,
Taýsylmas erlik jyry terbegenge.
Kim bilsin ne bolaryn taǵdyrymyz,
Jalańtós jer túbinen kelmegende!?
Kim bilsin ne qylaryn qalmaq onda,
Qaharman Salqam Jáńgir bolmaǵanda?
Bar qazaq han qasynan tabylypty,
Eńirep el men jerin qorǵaǵanda!
Emes pe namys qymbat ólimnen de,
Batyrlar tize qossa jeńilgen be!
Belgili qas dushpany talaı ret,
Qazaqty júndeı tútken bólingende.
Kózine jas almaǵan jan bolmapty,
Tóbesi Jalańtóstiń kóringende!
Arýaǵy alty Alashtyń aspandapty,
Qalmaqtyń qalyń qoly shegingende.
Ata jaý kelse bastan orǵymaqqa,
Minipti has batyrlar qarǵyp atqa.
Erlik pen birlik izin salyp ketken,
Jalaýly, Qyzylqııa, Orbulaqqa!
Taý men tas uly qyrǵyn oqıǵasyn,
Sybyrlap jetkizipti ár qulaqqa.
Solardyń qany tamǵan topyraqty,
Táńirim taptatpasyn endi jatqa!
Shaıqasqan janyn maıdan otyna sap,
Keteıin sol erlerdiń atyn atap.
Aqyn bop qolǵa qalam nesin aldyq,
Arýaqty eske alýǵa tatymasaq?!
Arǵynnan Aǵyntaı men batyr Qompaı,
Bar eken shapyrashty er Qarasaı.
Alshynnyń Jıembeti jalań qylysh,
Dýlattyń Jaqsyǵuly bularǵa saı.
Naımannyń Kókseregi júrek jutqan,
Qańlynyń qaharmany Sarbuqadaı.
Sýannyń saıypqyran Eltindisi,
Qyrǵyzdyń qos kókjaly – Kóten, Tabaı.
Tarıhta berekeniń kemdiginen,
Jurt az ba jurdaı bolǵan eldiginen?
«Birliksiz tirlik bolmas!» degen sózdi,
Batyrlar jazyp ketken erligimen!
Qaıran el ǵasyrlarda qanǵa bókken,
Uldaryn medet tutyp, qorǵan etken.
Jalańtós bahadúr de janyn salyp,
Qazaǵyn qaıda júrsin qorǵap ótken!
Dańqyna dara batyr shań qonbaǵan,
Turannyń tutastyǵyn armandaǵan.
Kók týdy qorǵaıdy endi kıesimen,
Erliktiń ata jolyn salǵan babam!..
Tógedi tóbesinen Alla nuryn,
Kún saıyn «Tilláqarı», «Sherdarynyń».
Umytpas Samarqanda jatqan ulyn,
Baıtaq el biletuǵyn er qadirin.
Nesipbek AITULY, Astana.