Otyrar kitaphanasy

Aleksandrııa kitaphanasynan da úlken bolǵan ba? Osy ýaqytqa deıin qazaq órkenıetiniń bolǵandyǵyn ǵy­­ly­mı turǵyda dáıekteýge umtylyp júrgen ǵalymdardyń biri – professor Erenǵaıyp OMAROV Otyrar kitap­ha­na­sy­nyń Aleksandrııa kitaphanasynan úlken bolǵandyǵy jaıly boljamdy dáleldeýge áreket jasap júrgeni belgili. Aqıqat aıtysta ashylady desek te, tarıh úshin tosyn paıymdy ǵalym qandaı derekterge negizdeıtini qyzǵylyqty. – Erenǵaıyp Sálipuly, siz Oty­­­rar kitaphanasy Aleksandrııa ki­tap­hanasynan úlken bolǵanyn dá­­lel­deýge umtylyp júrgen ǵa­lym­­dar­dyń birisiz. Bul dáıekteme qan­daı tarıhı derekterge negizdeledi? – Tarıhta kóptegen burma­laý­shy­lyq kezdesetini jasyryn emes, so­lar­dy áshkereleýmen, ádildikti qalpyna kel­tirýmen uly ǵulamalardyń kópshi­ligi aınalysqan. Solardyń biri – Mus­tafa Shoqaı. Osy tusta Mustafa Sho­qaıdyń ǵalymdyq qabileti de jar­qyrap kórindi. Ol aty ańyzǵa aınal­ǵan Egıpettegi ataqty Aleksandrııa kitaphanasynyń órtelýi jaıly qaýe­set­ti zertteýge den qoıdy. Bul máse­leniń aq-qarasyn anyqtaý bizge, qa­zaqtarǵa óte qajet. Sebebi, Otyrar kitaphanasy kólemi jaǵynan álemdegi ekinshi kitaphana bolyp sanalatyny barshaǵa aıan. Sonymen qatar, ataqty Aleksandrııa kitaphanasynyń órte­lý­in búkil hrıstıan álemi musyl­man­dar­ǵa jaba salǵandyǵy da daý týdyrady. Aldymen ekinshi máseleni qaras­tyraıyq. M.Shoqaı bul jaıly: «Bu­ǵan túrkııalyq baýyrlarymyzdyń jaýap berý-bermeýi, jaýap berse, qalaı bereri bizge beımaǵlum», dep keııdi de, odan ári bylaı deıdi: «Aleksandrııa kitaphanasyn Halıf Ámirdiń órte­gen­digi týraly hıkaıa búkildeı jalǵan. «Tań» gazetiniń 1923 jylǵy 30 naý­ryzdaǵy sanynda jarııalanǵan Fransııa Ǵylym akademııasynyń ra­por­tyn­da (Academie des inscriptions et belles-Lettres) aıtylǵandarǵa qaraǵan­da, bul oqıǵa alǵashqy dáýir tarıh­shy­laryna beımaǵlum. Ol tek HII ǵasyrdyń orta­synda ǵana paıda bol­ǵan». Iаǵnı, odan burynǵy qujattarda kezdespeıtin sebebi de sondyqtan bolar. – Endeshe, Aleksandrııa kitapha­nasyn kim, kashan órtegen degen su­raq týady... – Orys tilindegi áıgili Brokgaýz-Efron sózdiginde (1891) bylaı delingen: «…Aleksandrııa kitaphanasynyń búkil Rım, Grek, Úndi jáne Mysyr ádebıetin saqtaǵan eń úlken bóligi bizdiń jyl sanaýymyzdan buryn 48-47 jyldarda Iýlıı Sezar men my­syrlyqtar arasyndaǵy surapyl so­ǵys kezinde órtenip ketken… Kitapha­nanyń ekinshi bólimi, ıaǵnı Ptolemeı zamanynda jınaqtalǵan shaǵyn kitaphana Feodosııa dáýirine deıin saq­talǵan. Ony basqaryp turǵan Serafım ertedegi mysyrlyq almandardyń biriniń ǵıbadat etýine kektenip, partrıarh Teofıldiń úgitteýimen Serpıon mahallasyna shabýyl jasaǵan jaýyz hrıstıandar jaǵynan órtelgen bolatyn (391 j.). Sonymen ataqty ǵylym qazynasy ámir áskerleriniń 642 jylǵy joryǵynan emes, hrıs­tı­andardyń shabýylynan oırandalǵan». – Degenmen, Aleksandrııa kitap­hanasyn kim oırandaǵany týraly daýǵa áli de núkte qoıylǵan joq qoı? – Qazirgi zamandaǵy ǵylymda da, ne arab basqynshylyǵy kezindegi oıran men talan-taraj týraly kóp jazǵan Ioann Nıkıýskıı de, ne ózge bir ıslamǵa qarsy hrıstıan tarı­h­shysy da kitaphananyń órtengeni tý­raly derek keltirmeıdi. Sondyqtan, kitaphananyń joıylǵandyǵyn belgili bir oqıǵamen baılanystyrý múmkin emes jáne buǵan putqa tabynýshylar, hrıstıandar nemese musylmandar ki­ná­li dep kesip aıtý qıyn. Bul týraly naqty pikir joq. Máselen, Plýtarh Sezardy, Edýard Gıbbon hrıstı­an­dardy, Grıgorıı Bar-Ebreı musyl­man­dardy kinálaıdy, al Brıtan en­sıklopedııasynyń avtorlary bar ki­náni Rım ımperatory Avrelıanǵa ar­tady. Sonymen, Mustafa Shoqaı bú­kil musylman qaýymynyń atynan úl­ken tarıhı burmalaýshylyqty ǵy­ly­mı turǵydan túzetti. – Mustafa Shoqaıdyń osy má­selede Otyrar kitaphanasyna qa­tysty tujyrymy qandaı? – Endi qazaqqa qatysty degen jerine toqtalaıyq! Mustafa Shoqaı ta­ǵy óz sózin jalǵastyra kele, bylaı deıdi: «Kórip otyrsyzdar, Aleksandrııa kitaphanasy Aleksandrııa qala­syn arabtardyń jaýlap alýynan 250 jyl buryn, «patrıarh Teofıl bas­taǵan hrıstıandar qolymen órtelgeni týraly ańyz HII ǵasyrdyń ortala­rynda týyldy» degenin eske alyńyz. XI-XII ǵasyrlarda Batystaǵy hrıs­tı­andardyń Shyǵystaǵy ıslamǵa qarsy krest joryqtary bolǵanyn orta mekteptik bilimi bar kez kelgen adam biledi. XII ǵasyrdyń ortasy ekinshi krest joryǵynyń sońy men úshinshi krest joryǵynyń aralyǵyna týra keledi. Ekinshi krest joryǵynda hrıs­tıan­dyq Eýropa sátsizdikke ushyrady. Sha­býyl jasaýshylar Damaskini qor­shap alǵanymen, jeńiliske tap bolyp, keri sheginýge májbúr bolǵan edi. Mine, sol kezde hrıstıandardyń musyl­mandarǵa qarsy óshpendiligin arttyrý maqsatymen «Aleksandrııa kitaphana­synyń Ámir tarapynan órtelýi» týra­ly jalǵan ańyzdy oıdan shyǵaryp taratý qajettiligi týǵan bolsa kerek». Kitaphanany musylmandar órtedi dep jala jabýdyń astarynda ıslam dinin muqatý, musylmandardy órkenıeti joq halyqtar dep kórsetý jatyr. – Aqıqatynda da musylman qa­ýymy kitapqa, tasqa basylǵan ja­zýǵa úlken baılyq retinde qarap, qasterlegenine tarıhtan myńdap mysal keltirýge bolady! – Logıka degen ǵylym bar, soǵan júginsek, osy tusta órkenıetke qa­tys­ty úlken ǵylymı jańalyqtyń kó­zi ashylaıyn dep tur. Sonymen, ataq­ty Aleksandrııa kitaphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, al Otyrardy Shyńǵyshan 1220 jyly qıratqany belgili. Otyrar kitaphanasy órten­be­se de taǵdyry jan ashyrlyq. Halyq­tyń kitaphanany jaqsy kórgendigine tańdanbasqa bolmaıdy. Bastaryna qa­ter tónip turǵanyna qaramastan, ki­tap­tardy jer astynda ornalasqan qupııa úńgir-qalashyqqa (katakomba) tyqqandary – tarıhtyń aldynda ja­saǵan úlken erlik, urpaqtyń keleshegine degen rııasyz qamqorlyq. Fır­doý­sıdiń «Shahnama» kitabynda batyr­dyń jer astyndaǵy úńgirlermen qor­shalǵan qaladan shyǵyp ketkeni ja­zylady. Tipti Gerodotta, Parsylar­dyń patshasy Kır Orta Azııa qala­la­ryn basyp alǵanda halyq sondaı úń­gir­ler arqyly qutylyp ketetin, baı­lyq­taryn tyǵyp qoıatyn dep jazǵan. – Osynyń naqty tarıhı derektemeleri bar ma? – Osydan shamasy 30 jyl buryn, ne odan erterekte, qoı baǵyp júrgen bir shopannyń ıti úńgirden, syrty terimen qaptalǵan arab tilinde jazyl­ǵan kóne kitap alyp shyqqan. Umyt­pasam, sho­­pan­nyń aty Nurmaǵanbet. Kitap Oty­rar qalashyǵynyń qasy­nan tabyl­ǵan, ıaǵnı sol kitaphananyń kitaby bo­lýy ábden múmkin. Afrı­kadaǵy Malı memleketinde týareg degen kóshpendi halyq bar, solardyń astanasy bolǵan Týmbýktý qalasynda dúnıe júzindegi eń birinshi ýnıversıtet ashylǵan bola­tyn. Sol týareg halqy osy kúnderi de kitap­ta­ryn ár otbasy sandyqqa salyp, jerge kómip saqtaıdy eken. Osynyń bárin mysal etip jatqan sebebim, nebir kitaptar kómilip jatyr. Sondyqtan, Otyrar ki­taphanasyn izdeý jumys­taryn kú­sheı­te túsý kerek, oǵan kóp aqsha ketpeıdi. – Sonymen, Otyrar kitapha­nasy 1220 jyly kómilse, al Aleksandrııa kitaphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, osy eki aralyqta (830 jyl) úlken kitaphana Oty­rar­da ǵana bolǵan ǵoı? – Otyrar men onyń kitaphanasy qaı kezden bastap ómir súrgen eken? Otyrar shamamen V ǵasyrda belgili bola bastaǵan. Ekinshi jaǵynan Taraz­ǵa 2000 jyl, Saıramǵa 3000 dep eseptesek, Otyrardyń da sol shamalas bolar, ıaǵnı kemi eki myń jyl. Sebebi, Otyrar eń qolaıly jerde, Arystyń Syrdarııa ózenine quıar jerinde orna­lasqan. Ol kitaphana bar bolsa, on­daǵy kitaptar – Vavılonnyń qyshtan kúıdirilgen tas kitaptarynan bastap, túrik, parsy jáne qytaı tilindegi kitaptar bolýy múmkin. Arabtar mu­syl­mandyqpen qatar, arab tilindegi kitaptardy ala kelgen. Qytaı tilindegi kitaptardy ǵundar oqı alǵan jáne ǵundardyń ózderi de ejelgi túrik, ıaǵnı ǵundardyń tilinde kitap jazyp, geografııalyq karta syzǵan. Sońǵy ǵylymı jańalyqtarǵa súıensek qań­ly­lardyń óz jazýy bolǵan jáne al­ǵash­qyda olarda qyshqa jazyp kúı­di­rip saqtaǵan. Bularǵa saqtardy qo­sy­ńyz, olar túrikshe jáne parsysha bilgen. – Al kóshpendiler kitap jaz­ba­ǵan degen qasań uǵym bar ǵoı? – Bar. Iá, «Kóshpendiler kitap jaz­dy ma?» degen zańdy suraq týady. Jaýap: olar kitap jazdy. Mundaı kesimdi jaýap fransýz ǵalymdary Delez ben Gvatarı qurǵan «nomadologııa teorııa­synan» (kóshpendiler teorııa­sy­nan) kelip shyǵady. Olar bylaı deıdi: «Biz tarıhty otyryqshy tur­mys saltyn ustanǵan adamnyń kóz­qa­rasy turǵy­sy­nan jazamyz... Tarıh esh­ýaqytta syrt­qy dúnıeni túsin­be­gen». Múmkin nomadologtar durys aıtatyn bolar, ta­rıhty, tipti jalpy kitapty qazaq dala­synda qalany mekendegen otyryqshy qazaqtar jaza bastaǵan. Tarıhshymyz Ýahıt Shálekenov­tyń pikirinshe, qazaqtardyń basym kópshiligi otyryqshy bolǵan jáne qalalarda turǵan. Sonymen ertedegi qazaqtar kitap jazǵan, kóp jazǵany sonshalyq, jazýǵa arnalǵan jańa ma­terıaldy oılap tabýǵa týra kelgen. Buryn negizinen terige jazatyn. Ondaı kitaptar aýyrlaý keledi. Buǵan bizdiń dáýirimizdiń basynda Qazaq­stannyń ońtústiginde, Tarazda qaǵaz­dyń oılap tabylǵany dálel bola alady. Shamasy qaǵazdy álemdegi eń iri kitaphana orna­lasqan Otyrar qa­lasyna jaqyndaý jerde daıyndaǵan bolar. Sondaı-aq, VI ǵasyrda Aral teńiziniń soltús­ti­gin­degi el bılegen saqtardyń patshaıymy Aqqaǵaz tý­ra­ly da málimet bar. Aq­qa­ǵaz – qazaq tilinde de «aq qaǵaz» degen uǵymdy bildiredi. Olaı bolsa qaǵazdy qazaqtar qoldanǵandyqtan olarǵa ta­nys bolyp tur ǵoı! Aq qaǵazben qatar kók, sary, ıaǵnı túrli-tústi qaǵazda daı­yndalǵan bolar. Balaǵa esimdi ata-ana­sy nemese rýdyń úlkenderi qoıa­ty­nyn eskersek, qazaqtar III-V ǵasyr­lar­da qaǵazdy bil­gen bolyp shyǵady. Saqtar patsha­ıymy Aqqaǵaz týraly qytaı derek­kózderimen tanysqan, ta­ny­mal fransýz ǵalymy E. Shavan jaz­ǵan. Árıne, kitaptar negizinen Jibek joly­nyń kómegimen jınalǵan. – Siz Aleksandrııa kitapha­na­syna baryp, arnaıy zertteýler júr­gizip júrgen ǵalymsyz. Endi Oty­rar osy kitaphanadan da úlken boldy degen sizdiń paıymda­ry­ńyzǵa jaqyndap kelemiz. – Ataqty Aleksandrııa kitapha­na­syn, Egıpettegi Aleksandrııa qalasyn Makedonskııdiń buıryǵymen ataqty Ptolemeı II b.z.d. III ǵasyrda saldy. Ol da sebepsiz emes. Zulqarnaıyn Ortalyq Azııany jaýlap alǵanynda kitaphanalardy kórgen shyǵar!? Olaı deıtinim, alǵashqy kitaphanany shýmerlerdi 600 jyl bılegen bizdiń daladan shyqqan kóshpendiler – Qas­sıt­ter (qassaqtar) oılap tapqan. Joǵaryda aıtylǵandardy qoryta kele, bizdiń jyl sanaýymyzdyń basy­nan bastap Otyrar qalasy da, ki­tap­hanasy da kóterile bastaǵan. Jaraı­dy, 341 jylǵa deıin kitaphana kishkentaı boldy dep esepteıik, ekinshi orynda bolǵan shyǵar. Biraq áldeki­mniń sol kitaptardy salystyrdy de­genniń ózi kúmándi. Aleksandrııa ki­taphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, Otyrar ki­tap­hanasy sol jyldan bastap beri qaraı, ıaǵnı 830 jyldaı álemdegi eń úlken kitaphana bolyp turǵan. Al endi tym batyl sheshim aıtar bolsaq, Aleksandrııa kitapha­na­synyń basym bóliginiń órtelýi b.d.d. 47 jylǵa tıesili ekenin eskersek, órt­ten aman qalǵan kitap­tary bar bolǵan kúnniń ózinde Otyrar kitaphana­sy­nyń qorynan az bolýy múmkin. Olaı bolsa, Otyrar kitap­ha­nasy 1000-1200 jyl shamasyndaı ýaqyt dúnıe jú­zindegi eń úlken kitaphana bolǵan! Myń jyl degen az ýaqyt emes. Rım ımperııasynan da úlken. – Sonymen, Otyrar kitapha­na­sy óz zamanynda álemdegi eń úl­ken kitaphana bolǵan bolsa, ony álemge moıyndatýdyń joldary qandaı bolmaq? – Endigi maqsat sol kitaphanany izdeý jumystaryn bastaý kerek. Jer astynda shamamen bes júz myńdaı kitap jatýy múmkin. Kitappen qatar altyn sııaqty baǵaly zattar da kó­milýi ǵajap emes. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI, Almaty. Sýrette: Erenǵaıyp Omarov Alek­sandrııa kitaphanasynda.