Abyraly aqtańdaǵy

Qazaqstanda «kishi tóńkeris» ornatpaq bolǵan qan­­quı­ly basshy F.Goloshekınniń áperbaqan saıasatynan halyq­tyń jappaı asharshylyqqa ushyraǵany óshpes aqtańdaq bolyp qalǵany aqıqat. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qal­masyn» degen jalań urandy jalaýlatqan jergilikti sholaq belsendilerdiń «shash al dese bas alatyn» áreketiniń sońy jaqsylyqqa aparmasyn túsingen halyq­tyń kóterilis jasaýdan ózge amaly da qalmaǵan edi. Naq 1931 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda Abyraly óńirindegi 12 aýylda birinen keıin biri burq ete túsken halyq na­razylyǵy tarıhta qalǵan bes kóterilistiń (Shyń­ǵys­taý, Shubartaý, So­zaq, Adaı kóterilisterinen buryn) al­ǵashqysy bolyp sa­na­lady. Muny belgili muraǵattanýshy-tarıhshy Bolatbek Násenov «Abyraly-Saryarqanyń kindigi» atty kópt­om­dyqtyń 9-tom, 14-kitabynda atap kór­setken. «1931 jyl­dyń aqpan-naýryz aılarynda qazaq elinde tuńǵysh ret sovet ókimetiniń óreskel saıasatyna narazylyq kórsetken Abyraly aýdanynyń qozǵalysy qandy kóteriliske aınal­dy» deıdi zertteýshi óz eńbeginde. Tarıhta «Abyraly kóterilisi», «Qambar kóterilisi» degen ataýlarmen qalǵan bul na­razylyqtyń salmaǵy tym aryda jatyr. Ony naqty jiliktep taldaý áli de kóp zertteýdi qajet etetindigi ras. Belgilisi – et jos­parynyń oryndalýyn shamadan tys talap etýi jaqsylyqqa aparmaıtyny kórinip tur­ǵan edi. Áýelgide 8745 tonna, keıinnen 3379 tonna et ótkizilýge mindettelgeni tipten aqyl­ǵa syımaıtyn jaı edi. О́ıtkeni, aýqat­ty­lary túgili orta sharýanyń ózin de irili-usaqty malynan aıyrylǵan elden mun­­sha­lyqty ettiń talap etilýi tipten múmkin emes-­ti. Alaıda shash al dese, bas alatyn ási­re qyzyl naýqanshyldyqqa boı urǵan sho­laq­belsendiler «senimdi aqtaýǵa» birden kirisedi. Biraq, munysy Abyraly aýdanyn­da­ǵy 12 aýylyndaǵy halyqtyń túgel­deıi­niń kóteriliske shyǵýyna túrtki boldy. Aýdannyń shyǵys jaǵyndaǵy 2, 3, 5, 7, 12 jáne 14- aýyldardaǵy Qosqan Bitebaev, Túskeı Smaǵulov, t.b. bastaǵan 700-deı ada­my aýdan ortalyǵy – Qaınarǵa shabýyl ja­sa­ǵan. Sebebi, sholaq belsendilerdiń shtaby osy jerde ornalasqan edi. Alaıda qarýly otrıad kóterilisshilerdiń kózdegen maqsaty­na jetýge múmkindik bermedi. Kerisinshe, qarýly otrıadpen qaqtyǵystan keıin usaq toptarǵa bólinedi de kúshi álsireı bastaıdy. Zertteýshilerdiń dereginen málim bol­ǵan­daı, 1931 jyly maýsymda OGPÝ ásker­le­riniń kúshimen olardyń bári tutqyn­da­lyp, jaýapqa tartyldy. Aýdannyń soltús­tik-batys jaǵyndaǵy 4-6 aýylda Ysqaq Kem­pirbaev bastaǵan 300-den astam sharýalar (qazirgi Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdany “Baqty”, “Eńbek”, “Progress” aýyl­da­rynyń jerinde) qarsylyǵy tegeýrindi sı­patta ótip, keńestik áskerge bir aıǵa deıin berilmedi. Aýdannan shyqqan kommýnarlar otrıadyn (20 adam) tutqynǵa alyp, úkimetke zorlyq-zombylyq saıasatyn toqtatý jónin­de talap qoıǵan olar elden tartyp alynǵan mal men astyqty halyqqa qaıtartyp bergizdi. Biraq Qarqaralydan, Semeıden kelgen OGPÝ-dyń turaqty áskerı bólimderine tó­tep bere almaı jeńiliske ushyraǵan kóteri­lis­shilerdiń kópshiligi qaza tapty. Osy kó­te­rilistiń negizgi basty uıasy №6 aýyl bolyp sanalady jáne bul Abyraly kóterilisiniń birden-bir jetekshisi Kempirbaev Ysqaqtyń aýyly bolatyn. 1931 jyly kúzde Abyraly kóterilisine qatysqan 500-den astam adam jaýapqa tartyldy. Tek Kempirbaevtyń ja­sa­ǵynda bolǵandardan 274 adam sottalyp, 85 adam atyldy. Sol kezde 30 jasta bolǵan Ysqaq Kem­pir­baev jaıynda muraǵatta mynadaı anyq­ta­ma berilgen eken. (Sózbe-sóz keltirip otyr­myz – avt.): «Kemperbaev Yskak, 30 let, kazah, pod.KSSR, ýrojen. aýla №6, Abralınskogo r-na, propıs. I jıvet tam mestnostı Aıgerdjal, jenat, 2-e deteı, gramotnyı, b/part.:do 1919 goda zanımalsıa torgovleı v Semıpalatınske, ımeıa sobstvennyı dom Djanasemee, prı belyh partızan Alash-ordynskogo polka, v pervye gody sovvlastı byl chlenom VKP/b, s 1920 po 21 god – zamestıtel Pred.Temerchınskogo Volrevkoma, s 1923-24 ıg.zam.pred. Vıka-Degelenskogo, s 26 po 29 g.g agent Semıpalatınskogo «Kojsındıkata», s 1929 goda prıemshık Kokchetavskogo otdelenııa Raıjıvsoıýza, pered vystýplenıe pred.aýylno­go komıteta soıýz Bednoty, ımel 3 loshadı ı 3 korovy, 12 koz, zımovký, ıýrtý» deı kelip onyń búlikti basýǵa bettegen qyzyl otrıadqa qalaı qaýip tóndirgenine deıin aıtylady. Joǵarydaǵy derekke súıensek, kóterilis basshysy Ysqaq Kempirbaevtyń zaman yń­ǵaı­yn jaqsy túsingen, kózi ashyq, aýqatty, erte eseıgen azamat bolǵandyǵyn ańǵarý qı­yn emes. 17 jastan asqan ár azamatty óz qa­ta­ryna tartqan ol aınalasyna túgeldeı yqpaly júrip turǵan janǵa uqsaıdy. Qa­la­myzdyń sol jaq bóligindegi Alash qaırat­ker­leri bas qosqan úımen baılanys orna­týy­nyń ózi onyń qoǵamdaǵy jaılarǵa beı-jaı qaraı almaıtyn, eti tiri ekendigin kór­setedi. Alaıda, Y.Kempirbaevtyń aýmaly-tókpeli kezeńde Alash qaıratkerlerimen qan­sha­lyqty jaqyn aralasqandyǵyn kórse­tetin derekter áli de jetkiliksiz. Degenmen, osy óńirdiń tarıhyna tereńdeı boılaǵan tarıhshy-zertteýshi «Abyraly-Degeleń» qo­­­ǵamdyq qorynyń quryltaıshysy Bolatbek Násenovtiń «Abyraly-Saryarqanyń kindigi» atty kóptomdyǵynan qundy máli­met­terdi kóptep kezdestirýge bolady. Tek olardyń árqaısyna jete zer salyp, aqı­qatyna odan da aryraq úńilý endigi urpaqtyń enshisinde qala bermek. Al bıyl táýelsizdigimizdiń jıyrma jyl­dyǵymen tuspa-tus kelgen Abyraly kóte­ri­lisiniń 80 jyldyǵy qarsańynda «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Ma­rat Qurmanbaıdyń uıymdastyrýymen Qaı­­nar aýylynyń ortalyǵynan «Babalar erligi – táýelsizdik tiregi» degen atpen kezekti taq­ta­tastyń ornatylatyndyǵyn da atap ótken artyq bolmas. Osydan úsh jyl jyl buryn qurylǵan «Abyraly-Degeleń» qo­ǵam­dyq qo­ry Semeı synaq polıgonynan zardap shekken aımaqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­­­daı­yn jaqsartýda kóptegen jumystar atqa­ryp, Atom synaǵynyń qurbandaryna arnal­ǵan monýment pen Uly Jeńistiń 65 jyl­dy­ǵana oraı taqtatasty da turǵyzǵan bolatyn. Endi Elbasynyń Jarlyǵyna sáıkes Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵa­ndy­ǵy­na 20 jyl tolý qarsańynda jáne Táýel­siz­digimizdiń 20 jyldyǵyna oraılastyryp Abyraly kóterilisiniń 80 jyldyǵyna 27 tamyz kúni saltanatty túrde, úlken ıgilikti is-shara ótkizýdi josparlap otyrǵandyǵy bizdi qýantýda. Bul is-shara Semeı qalasy boıynsha «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna 20 jarqyn is» baǵdarlamasyna engizilip otyr. Boı kóterýine qazirden qam jasalyp jatqan taqtatasta Abyraly óńirindegi aýyldarda kóterilis kezinde úshtiktiń sheshimine sáıkes atý jazasyna kesilgender men sottal­ǵan­dardyń aty-jónderi engizilmek. Sondyqtan da, «kóteriliske qatynasýshylardyń búgingi urpaqtary taqtatas qurylysyna bir adamdaı at salysar bolsa quba-qup» deıdi «Abyraly – Degeleń» qoǵamdyq qorynyń qu­ryltaıshylary. Dáýlet SEISENULY, Semeı. Sýrette: Abyraly kóterilisiniń 80 jyldyǵyna arnalǵan «Babalar erligi –táýelsizdik tiregi» atty monýment.