Polıgon

Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna – 20 jyl

Osynaý bir qatqyl sóz qulaqqa jaǵymsyz estiledi. «Soǵys» degen sózben aǵaıyndas. Onyń arǵy jaǵynan adamdarǵa jasalǵan qııanat, qaýip-qater, qasiret daýysy estilip, janyńdy túrshiktiredi. Soǵys ta talaı ómirdi jalmaıdy. Biraq odan keıin sol soǵys ákeletin ólimniń toqtaıtyny bar. Al polıgonnyń jaıy ózgerek. Onyń ólim sepken qasireti jalǵasa beredi. Biraz ýaqytqa deıin. Sóıtse de sol polıgonnyń jabylǵany jaqsy. Qasirettiń kózi joıylady. Toqtatqanǵa, japqanǵa myń alǵys, deıdi halyq. Halyqqa qasiret ákelgen úlken soǵys­tar­dy toqtatqan tulǵalarǵa sol halyq rahmetin aıtady, tarıh deıtin adamzat jady ony este qaldyrady. Tipti keshegi ótken Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystyń aıaqtalýyna sebepshi kimder degende, tarıh I.Stalınniń, F.Rýzveldtiń jáne Ý.Cherchıldiń esimderin eske salady. Olardy adamdardy qyryp-joıǵan soǵysty, mıllıondardy qaıǵy-qasiretke ushyratqan soǵysty toqtatqandar dep esepteıdi. Sol HH ǵasyr ıadrolyq qarý degen kesepat­ty da dúnıege alyp keldi. Sol qarý keńinen qoldanylmaı jatyp, óziniń paıda bolý ke­zeńinde-aq aınalasyna ólim septi. Synaqtar, sol synaq ótkizetin jer – polıgondar paıda boldy. Sondaı qasiretke álemniń biraz jeri, onyń ishinde qazaq jeri – halqymyzdyń aıaýly perzentteri dúnıege kelgen Semeı jeri de ushyrady. Bul qasiret halqymyzdyń janyna qatty batty. Uly zamandasymyz Oljas Sú­leı­menov aıtqandaı, «Biz soǵystyń aıaqtal­ǵa­nyna 40 jyl boldy, 40 jyl beıbit ómir sú­rý­demiz dep keldik, sóıtsek, soǵys aıaqtalmapty, 40 jyl boıy ún-túnsiz, qatygez soǵys júrip jatypty». Synaq aımaǵynda. Polıgonda. Sol «ún-túnsiz, qatygez soǵysty» Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy Jarlyǵymen toqtatty. Joǵaryda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty toq­tatýǵa muryndyq bolǵan elderdiń basshy­lary­nyń atyn atap, olardyń tarıh aldyn­daǵy eńbegin aıttyq. Qazaq eli basshysynyń eńbegin solarmen salystyrsa bolǵandaı. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý – teń­des­siz oqıǵa. Ony bizdiń elimizdiń basshysy jap­ty dep maqtanamyz. Áli KSRO-nyń quramyn­da bola turyp, respýblıka Prezıdentiniń mun­daı sheshim qabyldaýy rasynda da teńdessiz erlik edi. Bul sheshimniń mańyzy aýqymdy. Ol ha­lyq­aralyq mánge ıe. Semeı ıadrolyq synaq polı­go­nyn jabýǵa baılanysty halyq talaby alǵashqy kúnnen bastap halyqaralyq sıpat alǵany belgili. Onyń «Nevada-Semeı» dep atalýynda da úlken mán bar. Al polıgondy jabý jónindegi Qazaq elinde jasalǵan uly sheshimniń búkil álemdik mánge ıe bolýy da zańdy edi. Bul – álem jurtshylyǵynyń tilegi. Sol tilektiń júzege asýynda Qazaq eli basshysynyń turǵany úlken maqtanyshqa da, baǵaǵa da laıyq. Araǵa bir jyl salyp, AQSh Kongresi de Nevadada ıadrolyq synaqty toqtatýǵa sheshim qa­byl­dasa, oǵan basty sebep – Semeı polı­gony­nyń jabylǵany ekeni aıdan anyq. Semeı po­lıgonynda synaq júrip jatsa, AQSh parlamentinde bul másele qaralmas ta edi. Synaq po­lı­gonyn jabý qoldaý tappas ta edi. Odan keıin fran­sýzdar da aqylǵa kelip, 1995 jyly ózde­riniń Tynyq muhıt aralyndaǵy polıgon­daryn jabýǵa májbúr boldy. Mundaıda alǵan betterinen qaıta qoımaıtyn qytaılar da 1996 jyly ózderiniń Lob-Nor shólindegi po­lı­gonyn japty. О́z isterińdi, elińniń tabysyn basqalar atap aıtyp jatsa, maqtanǵanyń da jón-aý deısiń. Ol eldiń abyroıy, halyqtyń eńsesin kóteretin jáıt. Qazaqstan basshysynyń Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japqan kún – 29 tamyzdy Jappaı qyryp joıatyn qarýlar­dy joıýdyń bú­kil­álemdik kúni dep jarııalaý jó­nindegi usyny­synyń Birikken Ulttar Uıymy tarapynan qoldaý tabýy da bilgen adamǵa úlken baǵa. Bizdiń elimizdiń, qazaq deıtin halqymyzdyń izgi nıetin búkil álemge pash etken bul oqıǵany bolashaq urpaq árkez eske alatyn bolady. Iаdrolyq qarýdyń paıda bolýyn, oǵan qar­sy kúresti adamzat eshqashan umytpaıdy. Alda bul qarý jumsalmasyn deıik, qazirge deıingi tarıhynyń ózi adam shoshyrlyq. Hırosıma men Nagasakıdiń ózi jan túrshiktiredi. Jaı synaqtardyń ózi halyqqa úlken qasiret bolyp tıip otyr. Al qazirge deıin jınaqta­lyp qalǵan 41 735 ıadrolyq oqtumsyqtyń kúshi Jer sharyn bir emes-aý, júz márte joıa alady eken. Sol joıqyn qarýdy joıýdyń bastamashysy bizdiń elimiz bolyp otyrǵany da elimizge, halqymyzǵa, ultymyzǵa abyroı. Biz aıtyp, basqalar qoldaǵan kúndi alǵash ret atap ótetin ýaqyt ta jaqyndap keledi. Bı­yl­ǵy ataýdyń da jóni bólek – sol halyqqa qasi­ret bolyp jabysqan Semeı ıadrolyq sy­naq polıgonynyń qurylyp, onda 40 jyldan astam ýaqyt boıy túrli synaqtar, ıaǵnı jary­lystar jasalǵannan keıin ony birjola jabý jóninde Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵy shyqqanyna da 20 jyl tolyp otyr. Tajalǵa tosqaýyl qoıylǵanda, onyń nendeı sumdyq ekenin, onyń qalaı paıda bolǵanyn da bilgen jón. Sol maqsatta oqyrman qaýymǵa biraz maǵlumat usynýdy jón sanadyq. Semeı synaq polıgony – álemdik mılıtarıstik saıasattyń, qarýlaný básekesiniń salda­ry. Sol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıa­ǵyn­da AQSh Japonııada alǵash ret atom bombasyn ja­ryp, halyqty qanǵa bóktirdi. Tiri qalǵan­daryn aýrýǵa shaldyqtyrdy. Osy áreketimen ol óziniń bas­qalardan kúshti ekenin dáleldedi. Dálel­de­gen­de, ózine moıynsunýdy talap etti. Al AQSh-tyń basty qarsylasy – kommýnıstik KSRO ony moıyndaǵysy kelgen joq. Moı­yn­damaýdyń bir-aq joly bar – sondaı bombany ózi jasap shy­ǵa­rý. Ol úshin aldymen ony sy­nap kóretin jer kerek. Ol jer Qazaqstannan tabyldy. Tabyl­ǵanda, onda turyp jatqan halyqtan suraǵan da joq. Synaq júrgizýge qolaıly dep, qazaqtyń eń bir qasıetti jerin oıyp turyp aldy. Ol kezde oǵan qarsylyq kórsetý degen bol­maıtyn. Onyń ústine bul zulmattyń qan­daı qasiret ákeletinin de bilip jatqan halyq joq edi. Sheshim qabyldaǵan KOKP OK men KSRO úkimeti (qaýly 1947 jylǵy 21 tamyzda shyqty) ony bilmedi emes-aý, bildi. Biraq halyqty aıamady. Sol qaýly boıynsha, aldymen Taýly seıs­mıkalyq stansa (№905 nysan) qurylyp, bir jyldan keıin ol KSRO Qarýly Kúshteri mı­nıstrliginiń oqý-jattyǵý polıgony dep atalsa, aqyrynda №2 Memlekettik ortalyq ǵyly­mı-zertteý polıgony degen atqa ıe boldy. Munda №52 605 áskerı bólimshe kóship keldi. Ertistiń sol jaǵasynda, Semeı men Pavlodar oblysta­ry­nyń túıisken jerinde, batysynda Qaraǵandy oblysynyń biraz bóligin alyp jat­qan aımaqta kún-tún demeı qarbalasqan qu­rylys jumys­tary júrdi. Onyń bári ha­lyqtyń kózinen tasa edi. Jurt ózenniń jaǵa­synda qala ornaǵanyn, taýly-jazyqty jerlerde nebir nysandardyń boı kótergenin bilgen de joq. Bildirmedi. Sóıtip, 1949 jyldyń shildesinde Semeı ıadrolyq synaq polıgony atom bombasyn sy­nap kórýge daıyn boldy. Bul «aıtýly oqıǵa» sol jylǵy 29 tamyzda tańǵy saǵat 7-de júze­ge asty. Semeı polıgonynda atom bombasyn jarý KSRO deıtin eldi qaıtadan AQSh deıtin uly derjavanyń qataryna kóterdi. Ol ıadrolyq qarýy bar elge aınaldy. Buǵan ádette «álemdik deńgeıdegi asa ma­ńyz­dy saıası jáne ǵylymı-tehnıkalyq oqıǵa» degen sıpattama berilip jatady. Shyn mánin­de de solaı ekeni daýsyz. Bizdiń janymyzǵa batatyny – sol jarylystan jerimiz búlindi, adamdary­myz qasiret shekti. Jerdiń búlin­beýin, adam­darǵa qasiret ákelmeýin jan-jaqty oılastyryp jasaǵanda, mundaı oqıǵany maq­tanysh etýge de bolar edi. KSRO deıtin álem­degi eń jeri kóp alyp elde adamdar zardap shek­peıtin jer de tabylar edi. Soltústik muz­dy muhıttaǵy araldardy aıtpaǵanda, adamdar sırek turatyn Sibirden, Taıgadan oryn tabylar edi. Amal joq, bolar is bolǵannan keıin, sol synaq polıgony jaıynda tolyǵyraq maǵlu­mat berý maqsatynda onda júzege asyrylǵan jumysty aıtqan da jón. Semeı synaq polı­gony ıadrolyq jarylystardy júzege asyrýda kólemi jaǵynan da, sany jaǵynan da, tehno­logııalyq deńgeıi jaǵynan da álemdegi eń úl­ken de ozyq synaq ornynyń biri boldy. Al­ǵashqy atom bombasyn synaý 1949 jyly ót­kizilse, 1953 jylǵy 12 tamyzda termoıadrolyq qurylǵy synaldy, al 1955 jyly 29 qarashada sýtegi bombasy jaryldy. 1951 jyly 18 qa­zan­da atom bombasyn ushaqtan tastap jarý sy­naldy. Jalpy, 1949 jyl men 1989 jyl arasynda 456 ıadrolyq synaq (616 jarylys) jasaldy. Semeı synaq polıgonynda ıadrolyq qarý­lardy synaýdy eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeńi – 1949 – 1962 jyldarda ıadrolyq jarylystardy aýada jáne jer ústinde júrgizý bolsa, ekinshi kezeńi – 1962 – 1989 jyl­darda jer astynda (shtolnıalar men uń­ǵymalarda) júrgizildi. Synaqty aýada, jer be­tinde jasaǵanda qorshaǵan ortanyń radıa­sııa­lyq lastanýy kóbirek bolady. Sony eskerip, keıingi jyldary jerasty jarylys­tary­na kóbirek nazar aýdaryldy. Semeı polıgo­nyn­da tek ıadrolyq jarylystar ǵana synal­maı, hımııalyq jarylys zattaryn paıdalana otyryp júrgiziletin jarylystar da synaldy. Mundaı jarylystar sany da az emes – 175. Osynaý jarylystardy synaýǵa Semeı po­lıgony aıryqsha yńǵaıly edi. Aýadaǵy ja­rylystar «Tájirıbe dalasy» alańynda ótki­zil­di. Bul Kýrchatov qalasynan 50 shaqy­rym­daı jerdegi aınalasyn taý qorshaǵan, dıametri 20 shaqyrymdaı, 300 sharshy shaqyrymdaı jerdi alyp jatqan ǵajaıyp jazyq jer edi. Atom bombasy da, termoıadrolyq bomba da, sýtegi bombasy da osynda synaldy. 116 jary­lystyń 86-sy aýada, 30-y jer betinde jasal­dy. Munda jerdiń radıoaktıvtik lastanýy aıryqsha kúshti boldy. Kóp synaq ótkizilgen jer – «Balapan» ala­ńy. Mundaǵy jarylystar uńǵymada jasaldy. Onyń aýany radıoaktıvti lastaýy jer betindegi jarylystarǵa qaraǵanda áldeqaıda tó­men. Sóıtse de bul alańnyń polıgonnyń shetinde bolǵany, eldi mekenderge jaqyndyǵy aı­tarlyqtaı qaýipti edi. Sonymen qatar, jer­asty jarylysynan zııan az degen jeleýmen asa qýatty synaqtar júrgizildi. Sondaı kúshi 140 kt (kılotonna) jarylys saldarynan dıametri jarty shaqyrymdaı, tereńdigi 100 metrlik «atom kóli» paıda bolǵan. Jerasty jarylysy zııansyz degenmen, onda kútpegen jaǵdaılar da oryn alyp, jergilikti aımaqtyń radıoaktıvtik lastanýyna jol berilgeni de bar. 4 uńǵymada sondaı jaǵdaı boldy. Sirá, sodan da bolar, uńǵymadaǵy ja­rylystar­dyń birazy budan keıin synaq po­lıgonynyń ortasyna taman ornalasqan «Sa­ry­ózen» ala­ńyn­da ótkizilgen. Soǵan jaqyn jatqan Myr­jyq taýynda da jerasty ja­rylysy jasaldy. Semeı synaq polıgony degende, kóńilge ora­latyn bir ataý bar. Ol – Degeleń taýy. Kórkimen de, ol týraly aıtylatyn ańyzymen de jurt na­zaryn aýdaratyn ásem taý. О́ziniń elge kelgen bir saparynda aıaýly jazýshy, abyz atamyz Sapar­ǵalı Begalın sol Dege­leńge barǵysy keledi. Árıne, synaq zamanynda áskerıler ony jibermeıdi. Sonda Sapekeń: «Maǵan kóńil aıtyńdar, men Degeleńimnen aırylǵan ekenmin», depti. Rasynda da, tabıǵattyń Degeleńdeı keremetin sol jarylystar zamanynda aıamaı-aq jara­la­ǵan edi. Onda ortasha jáne shaǵyn qýatty ja­rylystar jasaldy. Ol úshin taýdyń ón boıyn tilgilep, shtolnıalar qazdy. Dıametri 3 metrdeı bolatyn úńgirlerdiń uzyndyǵy keıde birneshe  shaqyrymdarǵa jetetin. Soǵan zarıadtar saly­nyp, ony jaryp, taýdyń júregin solqyldatqan. 209 márte! Taýdy shuryq tesik etken. Polıgonnyń basqa aımaqtarynda da synaq ótkizetin alańdar boldy. «Aqtamberli» ala­ńyn­da tolyq emes tizbekti reaksııalarǵa tá­ji­rıbe jasaldy. «Telkem» alańynda óner­ká­sip­tik jarylystardyń tehnologııasy synaqtan ótti. Bul polıgonda áli de talaı synaqtar jasaý kózdelgen edi. Burynǵylary azdaı, «Jańa» dep atalatyn aýqymdy jerdi alyp jatqan alań ázirlengen. Onda talaı qural-jabdyqtar ornatyldy. Bálkim, burynǵy­lar­dan da zoryraq synaqtar júrgiziler me edi, kim bilsin, biraq onda, qudaı jarylqap deıik, respýblıka basshysynyń kózsiz erliginiń arqa­synda synaq jabylyp, zulmattyqqa jol berilmedi. Polıgonnyń kómeıine qum quıyldy. Semeı synaq polıgony degende, bizdiń oıy­myz­ǵa ıadrolyq jarylystar, atom, termo­ıadro­lyq, sýtegi bombalarynyń jarylystary orala­dy. Kózimizge jarylystan paıda bolǵan sańy­raý­qulaqtar elesteıdi. Al munda keń kólemdi reaktorlyq synaqtar da boldy. 1958 jyldan bastap, KSRO Mınıstrler Keńesiniń qaýlysy­men munda ıadrolyq zymyrandyq dvıgatelderdi (IаZD) jáne ıadrolyq energodvı­ga­teldik qon­dyrǵylardy (IаEDQ) synaqtan ótkizý ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Sol IаZD jáne IаEDQ, sondaı-aq olardyń jeke toraptaryn synaý úshin polıgonda 1961 jyly jylýlyq neıtronda jumys isteıtin ımpýlstik grafıttik reaktor (IGR) paıdalanýǵa berildi. Basqa da synaqtardy júrgizý úshin 1962-1970 jyldarda «Baıkal-1» reaktorlyq kesheni jasaldy. Bul synaqtardyń áskerı qarýlar jasaý úshin ǵana emes, óndiristik te mańyzy bar edi. Olar KSRO deıtin alyp eldiń jer-jerinde qýat óndiretin reaktorlyq qondyrǵylar júıe­siniń damýyna, onyń ǵylymı-zertteý negizin belgileýge keń jol ashty. Bir sózben aıtqanda, asa mańyzdy ǵylymı-zertteý júrgizildi, ol belgili dárejede halyqtyń ıgiligine de jaratyldy. Sóıtse de bul synaqtar da, olardyń sany 200-den asady, radıoaktıvtik lastaý turǵysynan alyp qaraǵanda, polıgon aımaǵyn aıtarlyqtaı búldirdi. Polıgon... Osy bir sózden tek jamandyq esitiletindeı bolady. Jaqsy nárse izdeýge kóńiliń daýalamaıdy. Jaqsy bir sóz aıtýǵa aýzyń barmaıdy. Osynda júrgizilgen orasan zor ǵylymı-zertteý jumystary týraly jaq ashpaımyz. Synaqtan kórgen qasiret olardyń barlyǵyn kólegeılep ketedi. Shyndyq úshin keıde sony da aıta ketý kerek-aý degende, osy jurt ony qalaı qabyldaıdy dep kúdikte­ne­miz. Mynaý adamnyń ózi sol synaq polı­gonynyń ashylǵanyn quptap otyrǵan joq pa dep aıtady dep seskenemiz. Muny da azamattyq kózqaras retinde qa­byldaýǵa bolar. Al shyndyqqa júgingende, Semeı synaq polıgonynda álemdik deńgeıde asa zor ǵylymı-zertteý jumystary júrgizil­di. Ol jumystar ıadrolyq qarýlardyń joıqyn kúshterin anyqtaýmen qatar, odan qorǵanýdyń da joldaryn kórsetýge qyzmet etedi. Munda jalpy adamzatqa qajetti atom energııasyn óndirý men paıdalanýdyń san-salasy boı­yn­sha asa tereń jumystar naqty ispen, tájirı­bemen ushtastyryldy. Oǵan talaı ǵylym salalarynyń ókilderi qatysty. Sonyń bárin saralap, salalap aıtyp shyǵý da ońaı emes. Osynaý jumystardyń aýqym­dyly­ǵy­na dálel retinde oǵan qatysqan úsh ǵalymdy atap ketsek te oqyrmannyń kóp nár­sege kózi jeter edi. Semeı synaq polıgonynda synaq jumystaryna alty jyl boıy (1949 – 1955) Igor Vasılevıch Kýrchatov (1903 – 1960) basshylyq etti. Kózi qaraqty adamǵa ony tanystyryp jatý artyqtaý, sóıtse de qysqasha aıtaıyq. HH ǵasyrdyń uly fızıgi. KSRO-daǵy atom ǵylymy men tehnıkasy jónindegi jumystardy birinshi uıymdastyrý­shy jáne jetekshisi. Akademık. Úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri. Alǵashqy keńes sık­lotro­nyn jasaýshy. Atom energetıkasy ınstıtýtynyń negizin qalaýshy, dırektory. Osyndaı adam polıgonda alty jyl jumys istedi degenniń ózi mundaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynyń álemdik deńgeıin ańǵartady. Onyń esimi synaq polıgonynyń astanasy sanalatyn Kýrchatov qalasyna berilgen. Onda uly fızıktiń eńseli eskertkishi bar. Taǵy bir uly fızık, akademık Iýlıı Borısovıch Harıton (1904 – 1996) da aty tarıhta qalatyn ǵalym. Ol – alǵashqy atom bombasyn jasaýshy. Úsh márte Eńbek Eri. Lenındik jáne úsh márte Memlekettik syılyqtardyń laý­reaty. Alǵashqy atom, termoıadrolyq synaqtardy jasaýdyń basy-qasynda júrgen. Andreı Dmıtrıevıch Saharovty (1921 – 1989) álem jurtshylyǵy ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresker, uly demokrat retinde kóbirek biledi. Ǵalymdyǵy áste de odan kem emes. Aka­demık. Úsh márte Eńbek Eri. Lenındik jáne úsh márte Memlekettik syılyqtardyń laýreaty. Bári de oǵan ǵylym úshin berilgen. Eń bastysy – sýtegi bombasyn jasaýshy. Semeı polıgonynda sol qarýdy synaýǵa qatys­qan. Bálkim, sol qarýdyń alapat kúshin osy polıgonda óz kózimen kórgen soń da shyǵar, keıin óz ómirin osynaý qarýlarǵa tyıym salý jolyndaǵy kúreske arnady. Atom qýaty qyryp-joıýǵa emes, jasampazdyqqa qyzmet etý kerek degen ıdeıa úshin kúresti. Iá, Semeı synaq polıgonynda úlken ǵy­ly­mı-zertteý jumystary júrgizildi. Oǵan asa zor materıaldyq-tehnıkalyq baza da jasal­dy. Polıgondy japqanda, ol qaıda qalmaq? Parasattylyqqa júgingende, onda qalyp­tas­qan ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti halyq ıgiligine paıdalaný kerek edi. SSP-ny jabý týraly Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵynyń ekinshi tarmaǵynda respýblıka Úkimetine «...Semeı synaq polıgonyn odaqtyq-respýb­lı­ka­lyq ǵy­ly­mı-zertteý ortalyǵyna aınaldyrý» tap­syryldy. Ol áli Odaq bar kez edi. Tipti sol Odaqqa da parasattylyq jolyn kórset­ken­deı sheshim edi bul. Al elimiz táýelsizdik alǵannan keıin taǵy da Prezıdenttiń Jar­ly­ǵymen Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) quryldy. Semeı polıgony ornalasqan jer – hal­qymyzdyń quıqaly jeri. О́ktemdikpen odan tar­typ alynǵan jer qaıtadan halyqqa qaı­tarylýy tıis. Ol – jaralanǵan jer. Aldymen jarasyn jazý kerek. Ony jazý úshin osy synaq polı­gonynda jasalǵan úlken ǵylymı-tehnıkalyq áleýet paıdalanylǵany jón. Osy maqsatta quramyna Iаdrolyq fızıka, Atom energetıkasy, Geofızıkalyq zertteýler, Ra­dıa­sııalyq qaýip­si­z­dik jáne ekologııa ıns­tıtýttary jáne «Baıkal-1» reaktorlyq kesheni kiretin Ulttyq ıadrolyq ortalyq qyrýar jumys atqardy. Halyqaralyq ǵylymı qaýym­dastyqpen birlese otyryp UIаO Semeı synaq polıgonyndaǵy jáne oǵan jaqyn aımaqtaǵy radıasııalyq jaǵdaıdy jan-jaqty zerttep, úlken aqparattyq maǵlumattar jı­naq­tady. Synaq alańdaryndaǵy nysandar demılı­tarıza­sııalandy, ıaǵnı shtolnıalar men uńǵy­malar joıyldy. Sol jan-jaqty zertteýlerdiń, synaq zar­daptaryn joıý jumystarynyń arqasynda SSP aýmaǵynda bolǵan jerdiń 80 paıyzdyq kólemin sharýashylyq jumysyn júrgizýge qaı­tarýǵa múmkindik týyp otyr. Sharýa­shy­lyq degende, bul aımaq ejelden berekeli qo­nys, myńǵyrǵan mal ósken jer ekeni óz al­dy­na, onda qazbaly baılyq ta kóp: altyn, marganes, flıýorıt, taskómir, mys, molıbden kenderi bar. Qazir Qarajalda flıýorıt óndirilip jatyr. Ol elimizde osy jerde ǵana kezdesedi. «Balapan» synaq alańynda mys-molıbden óndiriledi. Al Qarajyra kómir ken orny biraz jyldan beri osy aımaqtyń turǵyndaryn otynmen qamtamasyz etip keledi. Onyń qory – 1,2 mıllıard tonna, jyl saıyn 3 mıllıon tonna kómir óndiriledi. UIаO kóp jumys atqaryp jatyr. Onyń bir ǵana kórinisi – sol Ortalyqtyń bas dırek­to­ry, akademık Qaırat Qadyrjanov bastaǵan bir top ǵalym ıadrolyq jáne radıasııalyq fızıka salasyndaǵy irgeli zertteýler jáne olardyń negizinde ıadrolyq jáne radıasııalyq tehnologııalar qurýdaǵy jumystar sıkly úshin Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Bul jumystar álemdik ǵalymdar tarapynan joǵary baǵalanýda. Qasiretke aınalǵan aımaq endi qaıta sergip, qaıta túlep, halyqqa qyzmet etýge tıis. Osy jolda qyrýar is tyndyryldy. Ony búkil álem baǵalap otyr. Álde qyzǵanysh, álde jetesizdiginen bolar, sol isti elegisi kelmeıtinder, eń bolmaǵanda áıteýir bir jamandap kórsetkisi keletinder de bar. Árkim – óz nıetiniń quly. Polıgon. Iаdrolyq synaq polıgony. Ony adamzat umytpaýǵa tıis. Osy jerde SSP nysandary keshenine IýNESKO-ǵa tirkelgen eskertkish mártebesin berý kerek degen de pikirdiń jany bar. Bul elimizdiń zulymdyqqa qarsy kúresiniń, qasiretti ıgilikke aınaldyrý jolyndaǵy qadamdarynyń eskertkishi bolar edi, elimizdiń maqtanyshyna aınalar edi. 29 tamyzdy tek bizdiń elimiz ǵana emes, búkil álem jurtshylyǵy adamzatqa qarsy jasalǵan zulym qarýlardy joıý kúni retinde atap ótedi. Onyń basynda bizdiń elimizdiń turǵany – maqtanysh. Mamadııar JAQYP.