Alashtyń mergen qyzdary

Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysta Keńes Odaǵy ar­mııa­synyń quramynda er-azamattarmen birge surapyl soǵysqa qatysyp, erliktiń teńdesi joq úlgisin kórsetken batyr qyzdardyń sanyn, olardyń áskerı ómir tarıhyn, soǵystan sońǵy taǵdyryn áli kúnge anyqtaı almaı júrmiz. Bul pikirimizge respýblıkanyń ózge óńirlerin aıtpaǵanda, tek Batys Qazaqstan oblysynan shyqqan qazaq qyzdarynyń jaýyngerlik erligi dáıek bolady. 

Jalpy, Uly Otan soǵy­syna qatys­qan jaýyngerler­den ýaqyt 110 túrli mamandyqty ıgerýdi talap etken eken. Al oraldyq jaýyn­ger qyzdar dári­gerlik kómek kórse­týmen birge, ushqysh, mergen, pýle­­metshi, desantshy, barlaýshy, baılanys­shy, kólik júr­gizýshi sııaqty áske­rı maman­dyqtardyń barlyǵyn da meń­gergen. Olardyń birqataryn tizbelesek, Keńes Odaǵynyń Batyry, pýlemetshi M.Má­metova, 300 ret áýe shaıqasyna qatysqan ushqysh H.Dospanova, S.Jý­nın basqarǵan 8-par­tızan brıgadasynyń baılanysshysy, «Qyzyl Juldyz» ordeni men «Otan soǵysynyń partızany» jaýyngerlik medaliniń ıegeri, partızan qyz N.Baıseıitova, «Qyzyl Juldyz» ordeni men «Erligi úshin» medaliniń ıegeri, áskerı medısınalyq qyzmet kapıtany R.Momynova, 12 márte Bas qolbasshy Stalınniń alǵys hatyna ıe bolǵan I gvardııalyq shabýyl­daýshy avıasııalyq polktyń radıobaılanysshylary Ǵ.Rahmetova, Z.Naýsheva, sondaı-aq, Vısla ózeni mańyndaǵy shaıqasta DZOT únin óshirip III dárejeli «Dańq» ordenine, «Erligi úshin», t.b. medaldarǵa ıe bolǵan mergen M.Qojahmetova, «Erligi úshin» medaliniń ıegeri efreıtor Málıka Toq­tamyshova, Karel maıdanynda partızan bólimsheleriniń II klasty «efırdiń sur mergeni» atanǵan baılanysshy M.Maqatova, Qıyr Shyǵys maıdanynda qyz-kelinshekterden qural­ǵan aerodrom qyzmetin qam­syz­dandyrý batalony qura­­mynda desantshy, barlaý­shy bolǵan Q.Ermekova, Á.Nııaz­ǵalıeva, M.Úmbetova, Q.Ah­metova, áskerı kó­lik júrgizýshi S.Sarqulova, soǵys­ty Koreıa­nyń Hedzıo qalasynda aıaq­tap, Bas qolbasshynyń alǵys hatyna ıe bolǵan baılanysshylar Q.Alma­ǵambetova, Ú.Esqalıeva syndy maıdanger qyzdardyń erligi urpaqqa ónege. Biz búgin Reseıdiń Qorǵanys mınıs­trligi Ortalyq arhıvi qujattary negizinde erjúrek mergen qyz­dar Álıma Gab­dýsheva, Mús­lıma Qojahmetova jáne Má­lıka Toqtamysheva týraly derek­­terdi oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.  Soǵys bastalǵan kezde Oral qa­lasyn­daǵy baspahanada qyzmet jasaı­tyn, Á.Gabdýsheva men M.Qo­jahmetova jumystan keıin keshkilik qalalyq ás­kerı komıssarıat janynan uıymdastyrylǵan qysqa mer­zimdi kýrsqa qatysa júrip, 1943 jyly 24 maýsymda óz erik­terimen oraldyq 24 qyzben birge maıdanǵa attanady. Olar­dyń qatarynda Málıka Toq­tamysheva da bar edi. Oral qalasynyń áskerı komıssarıaty qyzdardy Búkilodaqtyq Lenınshil Kommýnıstik Jas­tar Odaǵynyń bastamasymen uıymdastyrylǵan Más­keý mańyndaǵy Podol­ski­degi Ortalyq mergen qyz­dar mektebine jóneltedi. Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Á.Mol­daǵulova men T.Baram­zına da osy mekteptiń túlekteri edi. De­rek kózderine qaraǵanda, bul mergen­der mektebi surapyl maıdanǵa 2484 at­qyshty attan­dyrǵan. Olardyń ara­syn­da Jaıyqtyń 3 mergen qyzy da bolǵan edi.  Jaýynger qyzdarǵa jeke toqtala­tyn bolsaq, Álıma Gabdýsheva 1924 jyly 30 maý­symda Oral oblysynyń Or­da aýdanynda dúnıege kelgen. Onyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda: «1938 jyly kúzde aǵam Fın soǵysyna ketkende mektepte oqyp júrgen edim. Áke-sheshemdi asyraıtyn adam bolmaǵan soń, baılanysshy bolyp jumysqa ornalas­tym», dep jazady.  1944 jyly 2 naýryzda Podolsk mergender mektebiniń daıyndyq kýrsyn támamdaǵan efreıtor Á.Gabdýsheva I Bal­tyq maıdany 145-Vıtebsk at­qyshtar dıvızııasynyń 403-at­qyshtar polkine jibe­riledi. Á.Gabdýshevanyń maı­dan dalasyna kelgen 18 kún­nen keıin «Erligi úshin» me­daline ıe bolǵanyn myna arhıv dereginen anyq kóremiz: «145-atqyshtar dıvızııasy 403-atqyshtar polkiniń «Jeke qura­myn marapattaý týraly» buı­­ryq. 24 sáýir.1944 j. №013. Maı­dan­daǵy áreket etýshi Ar­mııa. KSRO Jo­ǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy atynan: 1944 jy­ly 6 sáýirde Ortalyq mergen áıelder mektebinen kelip, az ǵana ýaqyt ishinde 5 frıstiń kózin joıyp úlgergen ef­reıtor – mergen Álıma Gabdýsheva «Erligi úshin» medalimen marapattalady». Al tórt aıdan soń, ıaǵnı, 24 shilde kúni 403-atqyshtar polkiniń komandıri mergen Álıma Gabdýshevany «Qyzyl Jul­dyz» ordenine usynyp: «Otan úshin kú­reste jaýynger Gabdýsheva batyldyǵymen kózge tústi. Onkıty selo­sy úshin bolǵan urysta vıntov­kasy­men 3 gıtlershildiń kó­zin joıyp, jaıaý áskerdiń ilge­ri jyljýyna kómektesti. Qor­ǵanys jaǵdaıyndaǵy onyń esebine ólim qushqan 18 frıs tirkeldi», dep qujat toltyrǵan. Mine, osy usynys negizinde 1944 jyly 12 tamyz kúni ef­reı­tor Álıma Gabdýsheva jaýyngerlik tapsyrmalardy úlgili oryndaýda kórsetken qajyrlylyǵy men erligi úshin «Qyzyl Jul­dyz» ordenimen marapttaý týraly KSRO Joǵarǵy Keńe­si Prezıdıýmynyń buı­ryǵy shyǵa­ry­lady. Nebári tórt aı ishinde ózin ás­kerı is-qımyldardyń naǵyz sheberi re­tin­de tanytqan qazaq qyzy sol jy­ly kom­­mýnıstik partııa qataryna qabyl­dana­dy.  «Qyzyl Juldyz» ordeni, «Eren erligi úshin» medaliniń ıegeri Álıma Gab­dý­sheva so­ǵys­ty jeńispen aıaqtap, 1946 jyly elge oralǵan soń beıbit eńbekke aralasty. Soǵys ar­dageri K.Kópjasarovpen otba­syn quryp, 5 bala tárbıelep ósirdi. Ardager ana 1987 jy­ly 63 jasyna qaraǵan shaǵyn­da dú­nıeden ozdy. Bú­ginde Aq­ja­ıyq aýdanynyń Bazar­tó­be aýy­lynda turatyn urpaq­ta­ry ba­tyr analaryn maqtan tutady.   Jeńis kúnin jaqyndatýǵa úlesin qosqan Múslıma Qojah­metova (soǵys jyldaryndaǵy aty-jóni Marııa Ga­lıeva) 1924 jyldyń 15 tamyzynda Oral oblysy, Jympıty aýdanynyń Qo­soba eldi mekeninde dúnıege kelgen.  Podolsk atqyshtar mekte­bin sátti aıaqtap, efreıtor shenindegi mergen Múslıma Qojah­metova 1944 jyly 24 sáýirde I Baltyq maıdany 379-atqyshtar dıvızııasynyń 1253-atqyshtar polkyna jibe­riledi. Maıdan dalasyna kel­gen qazaq qyzynyń erekshe mergen­digin myna derekter dáleldeıdi: «Gvar­dııalyq mergen efreıtor Qojahmetova Marııa 1944 jyldyń 13-26 qarasha aralyǵynda polkte bolǵan ýaqytynda erekshe erlik kórsetti. Ol ornalasý jaǵdaıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan, 2 nemis soldatynyń kózin joıdy. Onyń jaýyngerlik esebine kózi joıylǵan 14 nemis tirkeldi».  Múslıma (Marııa) qarýlas­tary Nı­na Lobkovskaıa, Klav­dııa Kıseleva, Rýfa Ýskına, Fa­tıma Muham­bet­ja­no­vamen birge Reseıdiń soltús­tik ba­ty­syndaǵy qalyń ormandy aı­ma­ǵyndaǵy Mıhaılovsk, Svıatye gory, Pskov qalalaryn azat etýge, odan soń Esto­nııa, Lat­vııa, Polsha jer­lerindegi shaıqastarǵa qatysyp, «Erligi úshin». «Var­shavany azat etkeni úshin», «Ber­lındi alǵany úshin» medaldaryna ıe bolady. Oderden ótý shaıqasynda kór­setken erligi týraly óz qoly­men jazǵan ǵumyrbaıanynda batyr qyz: «Maıdanda orden jaıdan-jaı berile salmaıdy. 1945 jyldyń basynda Oder ózeni úshin qatty shaıqas boldy. Zınaıda Vıktorovna ekeýmizge vzvod komandıri jaýdyń pýlemetshiler DZOT-yn basyp alýǵa buıryq berdi. Buıryqtyń aty – buıryq. Ekeýmiz 500 metr jerge eki saǵat eńbektep jet­tik te, qarly shuń­qyrǵa kelip jaıǵastyq. Endi jaýmen ara­myzdaǵy qashyqtyq – 150 metr. Aıaz býyp tur. Nemister bolsa beti jabylǵan okopqa tastaı bolyp bekinip alǵan. Túnniń bir ýaqytynda qýatty projektorlar jarqyldaı bastady. Osy kezde jer baýyrlap jatqan biz jaýdyń jasyryn jamylǵylarmen búrkelgen tehnıkalar tobyn baıqadyq. Nysanany úzdik­siz atqylap, birinshi tapsyrmany abyroımen oryndadyq. Erteńine kún batýǵa taıanǵanda ǵana Zına ekeýmiz jaý DZOT-nyń únin óshirdik. Osydan soń bizdiń jaq jappaı shabýylǵa shyqty. Alaıda, men osy jerde kontýzııaǵa ushyradym. Bul men úshin esten ketpes kún boldy. Keıin osy shaıqastaǵy erli­gim úshin III dárejeli «Dańq» orde­nimen marapattady», deıdi.  Erjúrek qyz 1945 jyly maýsym aıynda Jeńispen elge oraldy. Otbasynda eki ul, eki qyz tárbıelep ósirdi. Beı­bit ómir tirligine belsene aralasqan ol Oral­daǵy et kom­bınatynyń mal soıý se­hynda 36 jyl boıy eńbek etip, zeınet de­malysyna shyqty. Maıdanger ana 1998 jyly ómirden ozdy. Málıka Toqtamysheva 1924 jyly Oral oblysynyń Jympıty aýdanynda dúnıege kelgen. Mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde-aq Qyzyl Krest jáne Qyzyl jarty aı qoǵa­my bólimshesiniń belsendi mú­shesi bolady. 1939 jyly baı­­la­nysshy (telefonıstka) bolyp iste­gen Málıka el ba­sy­na kún týǵanda Oralǵa kelip «Kras­nyı Oktıabr» fabrı­­kasyna jumysqa ornalasad­y da, 1943 jyly soǵysqa attan­ǵan­ǵa deıin osy jerde qyzmet etedi.  Málıka Toqtamysheva qur­bylary Álıma Gabdýsheva men Múslıma Qojahmetova úsheýi Oraldan maıdanǵa birge attanǵan edi. Olar Ortalyq mergen qyzdar mektebinde birge oqydy. Alaıda, oǵan taǵdyr qurbylarymen birge aman-saý elge oralýdy jazbady... Kýrsty aıaqtaǵan bir top qyzdarmen birge efreıtor Má­lıka Toqtamysheva 1944 jyly 2 naýryzda I Baltyq maı­dany, 145-atqyshtar dıvızııasy, 599-at­qyshtar polkyna attanady. Anasyna aıtqan ýádesin buzbaı maı­dannan úzbeı hat jazyp otyrdy. Endi mergen qyzdyń jaýyngerlik ómi­riniń habarshysyndaı bolǵan sol hattarǵa kezek bersek: «Bizdiń turǵan jertólemiz jyly, tórt qyz birge tura­myz, birimiz apa, birimiz sińili sııaq­ty óte tatýmyz. Bir kúni jaýdy torýǵa shyq­qanbyz, frıstiń mergeni bizdi kórip qalypty, ony meniń serigim Lıýba murttaı ushyrdy. Odan basqa ekeý­mizdiń bireýmizge qater edi», deıdi. Málı­kanyń úıine jazǵan taǵy bir son­daı hatynda: «Ańdýda otyrǵanda kir­pik qaǵýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, seni de jaý ańdýda. Bir mezgilde kózime bir nárse qylań ete qalǵandaı bolǵan edi. Qasymdaǵy seri­gim Lıýba kirpigin qaǵýǵa keltir­mesten qaǵyp sulatty. Sulaı túskenin anyq kórdim. Ol jal­ǵyz emes. Serigin men de kútýdemin. Sula­ǵannyń qasy­na bireý baýyrymen jer syzyp kelip aýda­ram degende, ózi aýdarylyp tústi. Bul ekeýi barlaýshy tobynan eken. Bizge endi óte muqııat bolý kerek. Sol kúngi otyrǵan jerimiz qutty bolyp sandy on beske jetkizdim. Lıýba da qylt etkenin qıyp túsip, qaıtyp qar­sy shyqpaıtyn etken kórinedi», dep qýa­nyp jazady.  Al 1944 jyly 1 maı kúni jazǵan hatyn­da Málıka: «Sen­derden búgin eki aıdan beri kútken hatty alyp, aman­­dyq­taryńdy bilip, sondaı qat­ty qýanyp qaldym. Mine, qazir joryqtan kelip otyr­myn. Mereke qurmetine atqan frıs­terdiń sanyn sanaǵanym joq, Lıýba ekeýmiz talaıyn jaırattyq», dep maqtanyshyn da jasyrmaıdy. Osy jazǵan hatynan soń kóp keshikpeı Má­lıka 1944 jyly 6 maı kúni I Baltyq maı­dany qolbas­shy­synyń №820 buıry­ǵymen «Erligi úshin» medaline ıe bolady.  «Osy ýaqyt ishinde men taǵy da biraz fashısti jaırattym. Burynǵydaı emes, endi olar buǵyp, eńbektep, jer baýyrlaıtyn boldy. Qorqaq qoı ózderi, olardyń árbir soldatynyń beıshara ekenine kózim anyq jetti», dep jazǵan haty Málıkanyń úıine joldaǵan sońǵy haty boldy. Osy hattan keıin kóp uzamaı ata-anasy Málıkanyń mergen seriktesi Lıýba Kraı­novanyń: «Sálemetsizder me, qymbattylarym. Men Málı­kanyń jaqyn qurbysy edim. Ekeýmiz mergender mektebin birge bitirip, maıdanǵa da birge attanǵanbyz. Urys shebine de birge shyǵyp júrdik. Amal qan­sha, sizderge qaıǵyly habar joldap otyrmyn. 11 maý­sym kúni Málıka dushpandy ańdyp júrip, nemis mergenimen betpe-bet ushyrasyp qaldy. Qarǵys atqyr frıs aldymen ańǵaryp, atyp úlgerdi. Sóıtip, Málıka eki qastyń ortasynan jaralandy. Qazir gospıtal­da jatyr, jazylyp qalar, ýaıym­damańyzdar», dep jazǵan hatyn alady.  О́kinishke qaraı, aýyr ja­ralanǵan Málıka arada úsh kún ótken soń 1944 jyly 14 maýsym kúni qaza tabady. «Erligi úshin» medalimen nagradtalǵan mergen Málıka Toq­tamy­sho­vanyń denesi Vıtebsk oblysy, Gorodok aýdany, Bolshoı gorodok selosynda jaýyngerler zıratyna jerlengen.  El basyna kún týǵan kezeńde Jaıyq boıynan maıdan dalasyna attanǵan, tolarsaqtan qan keship júrip erliktiń eren úlgisin kórsetken batyr qyzdardyń birnesheýi týraly áńgime qoz­ǵadyq. Surapyl soǵysta erligimen kózge tússe de, erligi eleýsiz qalǵan basqa da jer­lesterimiz jeterlik. Syn saǵatta erlermen birge atqa qonyp, qolyna qarý alǵan Alashtyń mergen qyzdarynyń erligin nasıhattaı bilsek, búgingi óskeleń urpaqtyń rýhyn kóteretini anyq. 

Baqtyly BORANBAEVA,  tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

Batys Qazaqstan oblysy